กลวิธีและอุบายประกอบการสอนของพุทธศาสนา
๑. การยกอุทาหรณ์ และการเล่านิทาน การยกตัวอย่างประกอบคำอธิบายและการเล่านิทานประกอบการสอน ช่วยให้เข้าใจความได้ง่ายและชัดเจน ช่วยให้จำได้แม่นยำเห็นจริง และเกิดความเพลินเพลิน ทำให้การเรียนการสอนมีอรรถรสยิ่งขึ้น เช่นการเล่านิทานชาดก
๒. การเปรียบเทียบด้วยข้ออุปมา ช่วยให้เรื่องที่ลึกซึ้งเข้าใจยาก ปรากฏความหมายเด่นชัดออกมา และเข้าใจง่ายขึ้น โดยเฉพาะมักใช้ในการอธิบายสิ่งที่เป็นนามธรรม เปรียบเทียบให้เห็นชัดด้วยสิ่งที่เป็นรูปธรรม การสอนวิธีนี้พระพุทธเจ้าทรงใช้ประกอบการสอนมากที่สุด
๓. การใช้อุปกรณ์การสอน ในสมัยก่อนไม่มีอุปกรณ์การสอนต่างๆ ที่จัดทำขึ้นไว้เพื่อการสอน โดยเฉพาะเหมือนปัจจุบัน เพราะไม่มีการจัดระบบการศึกษา หากจะใช้อุปกรณ์การสอน ก็ต้องอาศัยวัตถุสิ่งของที่มีอยู่ตามธรรมชาติ หรือเครื่องมือเครื่องใช้ต่างๆ ที่ผู้คนสมัยนั้นใช้อยู่
๔. การทำเป็นตัวอย่าง วิธีที่ดีที่สุดอย่างหนึ่ง โดยเฉพาะในทางจริยธรรม คือการทำเป็นตัวอย่าง วึ่งเป็นการสอนแบบไม่ต้องกล่าวสอน เป็นทำนองการสาธิตให้ดู แต่ที่พระพุทธเจ้าทรงกระทำนั้นเป็นไปในรูปทรงเป็นผู้นำที่ดี การสอนโดยทำเป็นตัวอย่างก็คือ พระจริยาวัตรอันดีงามที่เป็นอยู่โดยปกติ
๕. การเล่นภาษา เล่นคำ และใช้คำในความหมายใหม่ เป็นเรื่องของความสามารถในการใช้ภาษาผสมปฏิภาณ ข้อนี้เป็นการแสดงให้เห็นถึงประปรีชาสามารถของพระองค์ที่มีความรู้ไปทุกด้าน เมื่อผู้ใดทูลถามมาเป็นคำร้อยกรอง พระองค์ก็ทรงตอบเป็นคำร้อยกรองไปทันที
๖. อุบายเลือกคน และการปฏิบัติรายบุคคล การเลือกบุคคลเป็นอุบายในการเผยแผ่พระศาสนา ในการประกาศธรรมของพระพุทธองค์ เริ่มแต่ระยะแรกประดิษฐานพระพุทธศาสนา จะเห็นว่าพระพุทธองค์ทรงดำเนินพุทธกิจด้วยพระพุทโธบายอย่างที่เรียกว่าการวางแผนที่ได้ผลยิ่ง ทรงพิจารณาว่าเมื่อจะเข้าไปประกาศธรรมในถิ่นใดถิ่นหนึ่งควรไปโปรดโครก่อน ครั้งนั้นก็ได้นักบวชผู้ใหญ่ เศรษฐี พระราชา ซึ่งเป็นคนชั้นสูงเป็นจำนวนมาก จึงทำให้การเผยแผ่ของพระองค์เป็นไปโดยสะดวก
๗. การรู้จักจังหวะและโอกาส ผู้สอนจะต้องรู้จักใช้จักหวะและโอกาสให้เป็นประโยชน์ เมื่อยังไม่มีจังหวะไม่เป็นโอกาส เช่น ผู้เรียนยังไม่พร้อม ยังไม่เกิดปริปากะแห่งญาณหรืออินทรีย์ ก็ต้องมีความอดทนไม่ชิงหักหาญหรือดึงดัน แต่ก็ต้องตื่นตัวอยู่เสมอเมื่อถึงจังหวะหรือเป็นโอกาส ก็ต้องมีความฉับไวที่จะจับมาใช้ให้เป็นประโยชน์ไม่ปล่อยให้ผ่านเลยไปเปล่า
๘. ความยืดหยุ่นในการใช้วิธีการ ถ้าผู้สอน ๆ อย่างไม่มีอัตตะ ตัดตัณหา มานะ ทิฏฐิ เสียให้เหลือน้อยที่สุด ก็จะมุ่งไปยังผลสำเร็จในการเรียนรู้เป็นสำคัญ สุดแต่จะใช้กลวิธีใดให้การสอนได้ผลดีที่สุด ก็จะทำในทางนั้น ไม่กลัวว่าจะเสียเกียรติ ไม่กลัวว่าจะถูกรู้สึกแพ้ บางคราวเมื่อสมควรยอมก็ต้องยอมให้ผู้เรียนรู้สึกว่าเขาเก่ง บางคราวสมควรข่มก็ต้องข่ม บางคราวสมควรโอนอ่อนผ่อนตามก็ยอมตาม
๙. การลงโทษและการให้รางวัล พระองค์ไม่ใช่วิธีลงโทษและให้รางวัล แต่จะทรงใช้การยกย่องบ้าง อันเป็นไปในรูปการยอมรับคุณงามความดี กล่าวชมโดยธรรมให้เขามั่นใจ ในการกระทำความดีของตนไม่ให้เกิดเป็นการเปรียบเทียบข่มคนอื่นลง บางทีทรงชมเพื่อให้ถือเป็นตัวอย่าง หรือเพื่อแก้ความเข้าใจผิดให้ตั้งทัศนคติที่ถูก เช่น ทรงชมพระสุชาตะ และทรงตำหนิเตือนพระนันทะ เพื่อให้ผู้อื่นเอาเป็นแบบอย่างและไม่ควรเอาเป็นแบบอย่าง
๑๐. กลวิธีแก้ปัญหาเฉพาะหน้า การแก้ปัญหาเฉพาะหน้าย่องต้องอาศัยปฏิภาณ คือความสามารถในการประยุกต์หลักวิธีการและกลวิธีต่างๆ มาใช้ให้เหมาะสม เป็นเรื่องเฉพาะครั้งเฉพาะคราวไป
