สภาพความมั่นคงแห่งชาติ ได้สรุปปัญหาว่ามาจากสาเหตุทางสังคมจิตวิทยา เช่น สังคมไม่เห็นคุณค่าความหลากหลายทางวัฒนธรรม การเปลี่ยนแปลงของสังคมไทยทั้ง การเมือง เศรษฐกิจ สังคม เทคโนโลยี ปัญหาการปรับตัวและการรักษาเอกลักษณ์เฉพาะถิ่น ความไม่เข้าใจกันระหว่างประชาชนและเจ้าหน้าที่ของรัฐ ปัญหาคุณภาพชีวิต
ผู้เขียนในฐานะเป็นครูในพื้นที่มานานมองว่า ปัญหาด้านการศึกษาควรได้รับการแก้ไขเป็นอันดับต้น และควรแก้ที่โรงเรียน โดยการปลูกฝังความสำนึกในการรักถิ่นบ้านเกิด สำนึกในความเป็นไทย รักใคร่ หวงแหนขนบธรรมเนียมไทย ภาษาไทย สาธารณสมบัติของแผ่นดิน ภูมิใจและรักผืนแผ่นดินที่บรรพบุรุษพลีเลือดเนื้อแลกไว้ โดยเสนอแนวดำเนินการไว้คือ การมีส่วนร่วมของทุกฝ่ายในสังคม การศึกษาแบบพหุภาคีโดยวิธีบูรณาการ สร้างความตระหนักและยอมรับในการดำเนินงานของโรงเรียน จัดการเรียนรู้โดยยึดผู้เรียนเป็นสำคัญ (Child Centerd)
ผู้เขียนมีความหวังว่าหากใช้เทคนิควิธีการที่เสนอไว้ อาจจะทำให้สถานการณ์สามจังหวัดดีขึ้นบ้าง ซึ่งต้องใช้เวลา หากผู้มีหน้าที่จัดการศึกษาทั้งหลายปฏิบัติงานในยุคปฏิรูปการศึกษาด้วยความกระตือรือร้น เอาใจใส่ในปัญหา ให้ความสำคัญกับการจัดการศึกษาในสามจังหวัดชายแดนภาคใต้อย่างแท้จริง
