สรุปผลการสัมมนาวิชาการ เรื่อง
“Harm Reduction กับการแก้ไขปัญหาผู้เสพ/ผู้ติดยาเสพติด”
วันที่ 21 มกราคม 2551 เวลา 13.00-16.30 น.
ณ ห้องประชุมอาคาร 2 ชั้น 3 สำนักงาน ป.ป.ส.
----------------------------------------------------
ความเป็นมา
การแก้ไขปัญหาผู้เสพ/ผู้ติดยาเสพติด เป็นมาตรการหนึ่งในการแก้ไขปัญหายาเสพติด โดยมีการดำเนินงานหลายแนวทาง เช่น การนำผู้เสพ/ผู้ติดเข้ารับการบำบัดรักษา การฟื้นฟูสมรรถภาพ การติดตามผลหลังการบำบัดรักษา เป็นต้น
นอกจากนี้บางประเทศ ยังได้มีการนำแนวทางในการลดอันตรายจากใช้ยาเสพติด หรือ Harm Reduction มาใช้ ซึ่งมีการวิพากษ์วิจารณ์กันอย่างแพร่หลายในประเด็นประสิทธิผล ความเหมาะสม และผลกระทบของการดำเนินงานดังกล่าว ดังนั้น ส่วนวิชาการด้านยาเสพติด สำนักพัฒนาการป้องกันและแก้ไขปัญหายาเสพติด สำนักงาน ป.ป.ส. จึงได้จัดสัมมนาสรุปผลการสัมมนาวิชาการ เรื่อง “Harm Reduction กับการแก้ไขปัญหาผู้เสพ/ผู้ติดยาเสพติด”
เมื่อวันที่ 21 มกราคม 2551 เวลา 13.00-16.30 น. ณ ห้องประชุมอาคาร 2 ชั้น 3 สำนักงาน ป.ป.ส. เพื่อเป็นเวทีแลกเปลี่ยนความรู้ ความคิดเห็นและประสบการณ์จากผู้ทรงคุณวุฒิ ตลอดจนให้ความรู้ทางวิชาการแก่บุคลากรของสำนักงาน ป.ป.ส.
แนวทางการสัมมนา
อภิปรายโดยวิทยากรผู้ทรงคุณวุฒิ ประกอบด้วย ผู้แทนจากกรมควบคุมโรค สถาบัน ธัญญารักษ์ ผู้แทนจากโครงการจัดการองค์ความรู้เรื่องยาเสพติด และผู้บริหารสำนักงาน ป.ป.ส.
วิทยากร
1. ผู้ดำเนินการอภิปราย นายพิทยา จินาวัฒน์ รองเลขาธิการ ป.ป.ส. 2. วิทยากรร่วมอภิปราย
2.1 แพทย์หญิงเพชรศรี ศิรินิรันดร์ ผู้ทรงคุณวุฒิด้านเวชกรรมป้องกัน
กรมควบคุมโรค กระทรวงสาธารณสุข
2.2 นายแพทย์วิโรจน์ วีรชัย นายแพทย์ 9วช. สถาบัญธัญญารักษ์
2.3 นางธนิษฐา นาคิน ที่ปรึกษาด้านการแก้ไขปัญหายาเสพติด
สำนักงาน ป.ป.ส.
2.4 นายแพทย์อรรถพล สุคนธาภิรมย์ ผู้จัดการโครงการจัดการองค์ความรู้เรื่อง
ยาเสพติด (อสต.)
การอภิปราย
ประเด็นการอภิปราย มีดังนี้
1. ความเป็นมา/แนวคิด/หลักการ ของ Harm Reduction
2. ตัวอย่างการดำเนินงาน Harm Reduction ในประเทศและต่างประเทศ
3. องค์ความรู้ด้านการดำเนินงาน Harm Reduction
4. ข้อดี-ข้ออ่อน ในการนำ HarmReduction มาประยุกต์ใช้
5. แนวโน้มและทิศทางของการดำเนินงาน Harm Reduction ในประเทศไทย
สรุปข้อมูลที่สำคัญจากการอภิปราย มีดังนี้
◘ ความเป็นมา/แนวคิด/หลักการ ของ Harm Reduction
■ความเป็นมา/แนวคิด
แนวคิดเรื่อง “Harm Reduction” หรือ “การลดอันตราย” เป็นแนวคิดด้านสาธารณสุข มีวัตถุประสงค์เพื่อป้องกันหรือลดผลกระทบทางลบที่มีต่อสุขภาพอันเนื่องมาจากพฤติกรรมบางอย่าง
การลดอันตรายเกี่ยวกับการจัดการปัญหาการใช้ยาเสพติด เกิดขึ้นช่วงปลายทศวรรษที่ 19 (ค.ศ.1970) และเริ่มเป็นที่รู้จักมากขึ้นใน ค.ศ.1980 โดยเน้นด้านการให้บริการสาธารณสุขที่จะลดผลกระทบทางลบที่เกิดจากการใช้ยาเสพติดและป้องกันอันตรายผู้ที่ใช้ยาเสพติด มากกว่าจะให้ผู้ป่วยหยุดการใช้ยาหรือปลอดจากยาเสพติดโดยเด็ดขาด แนวคิดนี้ได้นำมาใช้เป็นวิธีการที่ลดการแพร่เชื้อของไวรัสตับอักเสบ (Hepatitis) และลดอันตรายในเรื่องการแพร่ระบาดของเชื้อ HIV ในกลุ่มผู้ใช้ยาเสพติด ซึ่งมีการดำเนินการอย่างกว้างขวางในประเทศทางตะวันตก เช่น เนเธอร์แลนด์ ออสเตรเลีย ฯลฯ
Harm Reduction มีการดำเนินการในเรื่องที่เกี่ยวข้องกับยาเสพติดหลายด้าน เช่น
1. ด้านการให้ความรู้ เป็นการให้ความรู้ที่เป็นประโยชน์ในเรื่องต่างๆ แก่ผู้ใช้ยาเสพติดที่ติดหรือไม่ติดเชื้อ HIV รวมทั้งให้ความรู้กับผู้ที่อยู่ร่วมกับ HIV/AIDS เช่น ผู้ติดเชื้อ ครอบครัว ชุมชน เพื่อน และสังคม ให้มีความรู้ ความเข้าใจที่ถูกต้องในเรื่อง HIV/AIDS
2. ด้านการบำบัดรักษา มีการให้บริการด้านการบำบัดรักษาผู้ติดยาเสพติด การรักษา ผู้ป่วย AIDS ที่ติดเฮโรอีนชนิดฉีด ที่มีการดำเนินการอย่างกว้างขวางคือการรักษาด้วย เมธาโดนระยะยาว (Methadone Maintenance)
3. ด้าน Outreach มีการดำเนินการในเรื่องการแลกเปลี่ยนเข็ม การล้างเข็มและอุปกรณ์ การให้บริการเคลื่อนที่ในเรื่องการแลกเปลี่ยนเข็ม การให้การบำบัดรักษายาเสพติดด้วย เมธาโดนระยะยาว เป็นต้น
4. ด้านกฎหมาย อาจดำเนินการตั้งแต่การมีกฎหมายยินยอมให้ใช้ยาเสพติดบางอย่าง การไม่กีดกั้น จนถึงการยินยอมให้มีการใช้ยาเสพติดได้อย่างถูกกฎหมาย
■ หลักการ
1. ยอมรับว่าการใช้ยาเพื่อปรับอารมณ์เป็นประสบการณ์ที่พบบ่อย ในขณะที่มีความเสี่ยงต่ออันตรายจากการใช้ยาผู้ใช้ยาก็ได้ประโยชน์จากยาด้วย การควบคุมและลดอันตรายที่เกี่ยวเนื่องกับยาเป็นทางเลือกที่น่าจะปฏิบัติได้มากกว่ากวาดล้างการใช้ยาให้หมดไป
2. ยอมรับความจริงที่ผู้ใช้ยาตัดสินใจใช้ยา เคารพศักดิ์ศรีและสิทธิของผู้ใช้ยา ซึ่งนั่นไม่ได้หมายความว่ารับรองให้มีการใช้ยา แต่จะต้องไม่ตัดสินว่าจะลงโทษหรือสนับสนุนการใช้ยา ไม่ว่าจะเป็นการใช้ในระดับใดหรือวิธีใด
3. ให้ความสำคัญกับอันตรายที่เป็นผลตามมาจากการใช้ยามากกว่าการใช้ยาหรือขนาดของยาที่ใช้ แต่ไม่ได้ปฏิเสธเป้าหมายของการบำบัดเพื่อเลิกยาในระยะยาว
4. ต้องมีการประเมินผลกระทบที่เกิดขึ้นจากการใช้ Harm Reduction
◘ตัวอย่างการดำเนินงาน Harm Reduction ในประเทศและต่างประเทศ
■ ในประเทศ
ตัวอย่างการดำเนินโครงการลดอันตรายจากการแพร่เชื้อ HIV ในกลุ่มผู้ติดยาเสพติดในประเทศไทย ได้แก่
1. โครงการทดลองของโรงพยาบาลแม่จัน จ.เชียงราย
2. โครงการป้องกันการแพร่ระบาด HIV/AIDS ของสำนักอนามัย กรุงเทพมหานคร
3. การดำเนินการเรื่องการป้องกันและแก้ไขปัญหา HIV/AIDS ของกรมราชทัณฑ์
4. การดำเนินการป้องกันการแพร่ระบาด HIV/AIDS ของกรมพินิจและคุ้มครองเด็กและเยาวชน
■ ต่างประเทศ
ตัวอย่างประเทศที่มีการนำ Harm Reduction ไปใช้ ได้แก่ เนเธอร์แลนด์ ออสเตรเลีย บราซิล สเปน สหรัฐอเมริกา เบลารุส เป็นต้น
ตัวอย่างการดำเนินกิจกรรมในโครงการเพื่อลดอันตรายจากการแพร่เชื้อ HIV ในกลุ่มผู้ติดยาเสพติดในต่างประเทศ มีดังนี้
1. โครงการแลกเปลี่ยนเข็ม (Needle-Syringe Programming) เพื่อให้ผู้ใช้ยาเสพติดสามารถหาอุปกรณ์ที่สะอาดในการฉีดยาเสพติด
2. การบำบัดรักษาโดยใช้ยาทดแทน (Drug Substitution Treatment) เช่น เมทาโดน
3. การให้ข้อมูลข่าวสาร การศึกษา และการสื่อสาร [Information, Education and Communication (IEC)] เป็นการให้ข้อมูลข่าวสารที่จะช่วยให้ผู้ใช้ยาเสพติดหลีกเลี่ยงหรือเปลี่ยนแปลงพฤติกรรมการฉีดยาเสพติดหรือพฤติกรรมเสี่ยงอื่นๆ
4. การรักษาและดูแลที่เกี่ยวข้องกับ HIV/AIDS เพื่อให้ผู้ใช้ยาเสพติดที่ติดเชื้อ HIV/AIDS สามารถดูแลตัวเองได้
◘องค์ความรู้ด้านการดำเนินงาน Harm Reduction
■ ตัวอย่างแหล่งสืบค้น
1. เว็บไซต์ทางการแพทย์และเว็บไซต์วารสารทางการแพทย์ เช่น
- www.lancet.com
- www.cochrane.org
- www.ncbi.nlm.nih.gov
2. เว็บไซต์โครงการจัดการองค์ความรู้เรื่องยาเสพติด (www.akm.in.th)
3. คู่มือ : Manual reducting drug related harm in Asia
◘ข้อดี-ข้ออ่อน ในการนำ HarmReduction มาประยุกต์ใช้
■ ข้อดี
1. ส่งเสริมการดูแลรักษาสุขภาพ โดยการให้ความรู้ด้านการดูแลรักษาสุขภาพ
2. ลดผลที่เป็นอันตรายที่ตามมาจากการใช้ยา
- ลดการใช้เข็มฉีดยาร่วมกัน
- ลดการฉีดยา
- ลดการใช้ยาที่หาได้เอง
- ลดการใช้ยาที่สั่งโดยแพทย์
- ไม่ต้องใช้ยาอะไร
3. ช่วยลดการติดเชื้อ HIV/AIDS, ไวรัสตับอักเสบ B/C
■ ข้ออ่อน
1. ขัดต่อความเชื่อ วัฒนธรรมของสังคม ทำให้ไม่สามารถดำเนินการได้ในบาง
