ความเป็นมา
ศูนย์ข้าวชุมชนบ้านหนองกระทะ หมู่ที่ 5 ต.สะพานหิน อ.หนองมะโมง จ.ชัยนาท ได้จัดตั้งเมื่อปี 2544 ตามนโยบายของกรมส่งเสริมการเกษตร ที่จะให้มีเมล็ดพันธุ์ข้าวคุณภาพดีที่เพียงพอแก่ความต้องการของเกษตรกร และให้มีการผลิตข้าวอย่างมีคุณภาพ โดยชุมชนมีส่วนร่วม ได้รวมกลุ่มสมาชิกที่มีความสมัครใจที่จะเข้าร่วมโครงการจำนวน 28 คน และได้ดำเนินการผลิต และเรียนรู้ร่วมกัน อีกทั้ง เมื่อได้รับเมล็ดพันธุ์ข้าวจากกรมส่งเสริมการเกษตรแล้ว ได้ระดมทุนเพื่อการจัดหาปัจจัยการผลิตให้แก่สมาชิกในรูปแบบกองทุนหมุนเวียน จนปัจจุบันมีสมาชิกจำนวน 33 คน และมีเงินกองทุนจำนวน 120,000 บาท แต่ด้วยสถานการณ์ผลิตข้าวที่เปลี่ยนแปลงตลอดเวลา ต้นทุนการผลิตที่สูงขึ้น โรค-แมลงที่แพร่กระจายเข้ามาพร้อมที่จะทำลายข้าวของเกษตรกร
ดังนั้น การเรียนรู้การป้องกันและกำจัดศัตรูพืชแบบผสมผสาน และการผลิตสินค้าเกษตรปลอดภัยให้ได้มาตรฐานร่วมกันอย่างสม่ำเสมอ เพื่อการรุกพร้อมตั้งรับ จึงเป็นแนวทางที่จะต้องดำเนินการ
การเรียนรู้ร่วมกันของสมาชิก
จากการดำเนินงานตามโครงการส่งเสริมการผลิตสินค้าเกษตรที่ปลอดภัยและได้มาตรฐาน ปี 2551 คุณเทวี ดีอ่วม หรือที่เพื่อนๆ เรียกว่า “เก๋” นักวิชาการส่งเสริมการเกษตร 4 สำนักงานเกษตรอำเภอหนองมะโมง ได้นำกระบวนการโรงเรียนเกษตรกร และการจัดการความรู้เป็นเครื่องมือในการส่งเสริมให้เกษตรกรได้เรียนรู้ร่วมกันกับเกษตรกรที่มีความสามารถ และเจ้าหน้าที่จากหน่วยงานที่เกี่ยวข้อง ซึ่งได้เชิญเข้าร่วมในแต่ละกิจกรรม เช่น
นายเฉลิม อึ่งขวัญ เกษตรกร ร่วมแลกเปลี่ยนเรียนรู้ด้านสมุนไพรและน้ำหมักชีวภาพ
นายวันชัย วงษา นักวิชาการ จากสถานีพัฒนาที่ดินชัยนาท ร่วมแลกเปลี่ยนเรียนรู้ด้านพัฒนาดิน
การดำเนินงาน ได้แบ่งกลุ่มเกษตรกรเรียนรู้ร่วมกันสร้าง “บ้านในฝัน” ให้ออกแบบผังฟาร์ม กระตุ้นให้ตระหนักถึงความปลอดภัยในการจัดการฟาร์ม การเก็บวัสดุ อุปกรณ์ สถานที่เก็บสารเคมี ให้ถูกต้อง และปลอดภัย ต่อตนเอง และบุคคลในครัวเรือน และสิ่งแวดล้อม อีกทั้งเตรียมความพร้อมสู่การตรวจรับรองคุณภาพแปลง GAP ต่อไป
จากการสั่งเกตุ พบการนำเสนอความคิดเห็นของสมาชิกแต่ละราย และช่วยกันออกแบบ ปรับเปลี่ยนรูปแบบบ้านจนเป็นที่พอใจของสมาชิกทุกคน เมื่อทุกกลุ่มพร้อมแล้ว “คุณเก๋” จะเดินดูและแนะนำการจัดเก็บ เครื่องมือ วัสดุ และภาชนะบรรจุสารเคมีที่ถูกต้องอย่างปลอดภัยให้ได้รับทราบ และเข้าใจในเหตุผลที่จะต้องทำ สมาชิกจะสนุกสนาน กว่าการนั่งฟังแล้วหลับสัปหงก เมื่อนั่งฟังการบรรยายเพียงอย่างเดียว อีกทั้งจะนึกสนุกต้องการเรียนรู้เพื่อหาสิ่งใหม่ทดแทนการใช้ปุ๋ยเคมี และสารเคมีป้องกัน-กำจัดศัตรูพืช
กิจกรรมลดต้นทุนการผลิตทดแทนการใช้ปุ๋ยเคมีและสารเคมี
สมาชิกหลายคนสลับเล่าเรื่องราว ถึงประสบการณ์ การใช้ปุ๋ยเคมี สารเคมี สารสกัดสมุนไพร ปุ๋ยอินทรีย์ และน้ำหมักชีวภาพ ซึ่งได้รับความรู้จากแหล่งต่างๆ ประสบผลสำเร็จบ้าง ไม่ประสบผลตามที่ต้องการก็มากหลาย เพราะความเข้าใจที่คลาดเคลื่อนแล้วนำมาใช้อย่างไม่ถูกต้อง จึงวางแผนเรียนรู้ร่วมกัน โดยนัดเกษตรกรผู้มีความรู้ และเจ้าหน้าที่จากหน่วยงานที่เกี่ยวข้อง เพื่อเข้ามาแนะนำแลกเปลี่ยนเรียนความรู้ร่วมกัน จากการสังเกต พบว่า เมื่อมีการเล่าเรื่องราว และถ่ายทอดความรู้ ผู้ร่วมจะนึกถึงความรู้ต่างๆ และประสบการณ์ที่ผ่านเข้ามาในชีวิติของตนเอง โดยเฉพาะสมุนไพรต่างๆ ในชุมชน นำมาผสมผสานระหว่างเพื่อนสมาชิก และพี่วันชัย วงษา จากสถานีพัฒนาที่ดินชัยนาท แนะนำให้ใช้จุลินทรีย์ หรือสารเร่ง พด.1 เพื่อทำปุ๋ยหมัก พด.2 เพื่อทำน้ำหมักชีวภาพ และ พด.7 เพื่อทำสารสกัดสมุนไพร
ผลที่ได้รับจากการแลกเปลี่ยนเรียนรู้ร่วมกัน
จากการเรียนรู้ด้วยการลงมือปฏิบัติ การพิสูจน์ทราบ การดูงานจากของจริง และพื้นที่จริง ทำให้สมาชิกเกิดความเข้าใจ และต้องการนำความรู้ที่ได้รับไปปฏิบัติในแปลงนาของตนเอง นอกจากการผลิตสินค้าเกษตรที่ปลอดภัยและได้มาตรฐาน เกษตรกรยังได้นำความรู้การผลิตน้ำหมักชีวภาพ สารสกัดสมุนไพร ฮอร์โมนจากไขหอยเชอรี่ ปุ๋ยอินทรีย์แห้งสูตร พด.1 (สูตรจานด่วน) เพื่อลดต้นทุนการผลิต โดยใช้ปัจจัยที่มีอยู่ในท้องถิ่นมาใช้แบบ “ประโยชน์สูงประหยัดสุด”
ขอชื่นชมในความตั้งใจในการพัฒนาชาวนาให้มีองค์ความรู้ที่ยั่งยืน ของเจ้าหน้าที่ส่งเสริมทั้งระดับตำบลและจังหวัดค่ะ
พี่จุล