20 จว. 120 หน่วยงานนำร่อง (2) โรคทางระบบ ตอนที่ 1 โรคทางระบบที่สัมพันธ์กับสุขภาพช่องปาก

ชั่วโมงนี้ อ.หมอพัช ... รศ.ทพญ.ดร.พัชราวรรณ ศรีศิลปนันทน์ จาก คณะทันตแพทยศาสตร์ มหาวิทยาลัยเชียงใหม่ มาให้ความรู้กับที่ประชุม เยอะแยะมากมาย และน่าสนใจจริงๆ ค่ะ ก็เลยขอนำเรื่องน่ารู้ เกี่ยวกับข้อคิด ประสบการณ์ ข้อมูลของอาจารย์ที่น่ารู้ มาเล่าสู่กันฟังนะคะ

อ.พัช เล่าว่า อาจารย์ได้เข้าร่วมกิจกรรมกับหลายๆ เครือข่ายมานาน ช่วง 10 ปี ที่ผ่านมาก็ได้เข้าร่วมกับสมาคมพฤฒาวิทยา นั่นก็คือ เป็นการปรับตัวเรา เพื่อที่จะทำในเรื่องผู้สูงอายุ

และตอนนี้ งานทันตแพทย์ของเราก้าวกระโดด เพราะว่ามีโครงการฟันเทียมพระราชทานที่มาทำให้พวกเราทำงานได้ดี ... ผู้สูงอายุ และหลายๆ คนชื่นชมในสิ่งที่เราทำ ดังนั้น ในวันนี้ เมื่อเราได้ทำโครงการฟันเทียมแล้ว เราย่อมไม่อยากเห็นคนมี Edentulous อีกต่อไปอีก Generation ใหม่ก็คงไม่ต้องนั่งทำฟันเทียมกันไปตลอด เราก็ต้องมาทำในเรื่องของการส่งเสริมป้องกันให้มากขึ้น ให้คนมีฟันให้เยอะที่สุด ดีที่สุด เราจะได้มีภาระน้อยที่สุด นั่นก็คือ การส่งเสริมป้องกัน เป็นเรื่องที่เราจะต้องช่วยกันทำ

ประเด็นในวันนี้ ที่อาจารย์ได้พูดไว้ก็คือ

โรคทางระบบที่สัมพันธ์กับสุขภาพช่องปาก
ทำไมต้องเป็นเรา ที่ต้องมาทำเรื่องของโรคทางระบบ ที่จะต้องมาทำหน้าที่ประเมินผู้สูงอายุ
ประเมินผู้สูงอายุอย่างไร
ทำไมต้องทันตกรรมป้องกันในผู้สูงอายุ

เรื่องของโรคทางระบบ ที่สัมพันธ์กับสุขภาพช่องปาก ...

สังคมไทยก็จะเข้าสู่สังคมผู้สูงวัย (ดูจากสัดส่วนผู้สูงอายุมากกว่า 10%) แสดงว่า จะมีผู้สูงอายุมากขึ้นๆ และเป็นสังคมที่ ... เราจะต้องหันมาดูแลผู้สูงอายุ

เรื่องอายุขัยเฉลี่ย ก็คือ ถ้าเราเป็นชาย และมีโอกาสอายุยืน โดยผ่านไม่เป็นเบาหวาน ความดัน ไม่ Heart attack ตายไปก่อน ก็จะบวกไปอีก 19 ปี ชายจะอยู่ที่ 79 ปี ผู้หญิงก็จะแถมไปอีก 2 ปี ประมาณ 81.5

ใน paper ของการ review บางครั้งก็เริ่มต้นจากคำถามที่ว่า บางคนเขามีการแยกฟัน แยกปากออกจากร่างกาย ซึ่งมันก็เป็นมานาน จนบางครั้งเราก็ลืม หมอฟันก็ลืม บางครั้งคนไข้ก็ลืมว่ามันสำคัญ ... ต้องขอเริ่มที่ เราต้องให้ความสำคัญว่า ปากก็เป็นส่วนหนึ่งของสุขภาพร่างกายของผู้สูงอายุก่อน และให้ทันตแพทย์เรา และบุคลากรด้านสาธารณสุขทั้งหมด เข้าใจตรงนี้ด้วย

โรคเบาหวาน ... ถ้าคนไข้เป็นเบาหวาน เราก็จะระมัดระวังในการที่จะให้การรักษาทางด้านทันตกรรม

ภาวะเหงือกอักเสบ เป็นหนึ่งในปัจจัยเสี่ยงของโรคเบาหวาน เราเคยเรียนมาว่า เบาหวานจะทำให้เป็นโรค Perio ตอนนี้ ปัจจุบันนี้ลูกศรก็จะไป 2 ด้าน ... เพราะฉะนั้น ถ้า เหงือกอักเสบ เป็นหนึ่งในปัจจัยเสี่ยง ถ้าเราดูแลไม่ให้เขามีเหงือกอักเสบ เราก็จะทำให้เขาลดความเสี่ยงในเรื่องของโรคเบาหวาน เราจะสำคัญมากขึ้น ... นี่คือจุดขาย ว่า ทำไมหมอฟันต้องเข้ามายุ่ง ก็เพราะว่าเรามีส่วนของการที่จะลดเรื่องของเบาหวานที่เกิดขึ้นตั้งเยอะ

อีกส่วนหนึ่งที่ต้องสนใจเรื่องเบาหวาน ก็คือ เรื่อง Oral complication ที่พบ คือ เรื่องปากแห้ง การติดเชื้อได้ง่าย การสะสม plaque มากขึ้น และเสี่ยงต่อการเกิดฟันผุ

ตัวอย่างบาง case ... คนนี้เป็นคนไข้ระยะเริ่มแรก อายุ 55 ปี เป็นเบาหวานก็จะมีเหงือกอักเสบรุนแรงได้ ในกรณีที่มี plaque เกาะ เพราะว่า อาจจะเกิดความรุนแรงในแต่ละซี่ ซึ่งอันนี้ก็คือ สิ่งที่เราจะพบได้ในคนไข้ และ Alveolar bone จะสูญเสียได้มาก และเร็ว

ถึงแม้ว่าบางคนจะได้รับการรักษาแล้วก็ตามก็ยังมีโอกาสเสี่ยงอยู่ ซึ่งโรคปริทันต์ ก็จะส่งผลทั้ง 2 ทาง คือ กระบวนการทั้งหมดจะก่อให้เกิดการอักเสบ เมื่อเกิดการอักเสบ ก็จะเข้าไปสู่ในระบบเลือด จุดต่างๆ ของร่างกาย และในส่วนของช่องปาก ทำให้เหงือกอักเสบ สูญเสียกระดูก

จากประสบการณ์ของตัวเอง เวลาที่เราพูดกับประชาชน หรือคนไข้ ก็อาจทำให้เกิดความตื่นตระหนกได้เช่นกัน ... ถ้าเราพูดถึงสิ่งที่เขากลัว อาจพูดว่า มีโอกาส ... ก็ไม่ใช่แปลว่า ทุกคน เพราะฉะนั้น เราก็ต้องดูว่า เวลาที่เราคุยกับใคร เราจะให้ข้อมูลเขาอย่างไร เรามีเวลาให้เขาเยอะไหม และคนที่ฟังเข้าใจมากน้อยแค่ไหน

ทำไมจึงเป็นโรคเบาหวานกันเยอะ

... ทุกคนคงจะรู้ว่า การเปลี่ยนแปลงของเรื่องอาหาร เป็นส่วนหนึ่ง เพราะว่าวิถีตะวันตกที่เข้ามา คงเป็นส่วนหนึ่งที่ทำให้ผู้สูงอายุเข้าสู่การเป็นเบาหวานมากขึ้น สิ่งดีดีที่เรากินในอดีต มันไม่เหมือนเดิมแล้ว การบริโภคผัก ผลไม้ลดลง ทำให้เราได้รับพวกแป้ง น้ำตาลเพิ่มขึ้น เด็กรุ่นใหม่ไม่รู้จักอาหารพื้นเมือง และไม่แน่ใจว่า อีกหน่อยมันจะยังอยู่หรือเปล่า ในเรื่องของอาหารพื้นบ้าน

วิถีชีวิตผู้สูงอายุที่เปลี่ยนไป ทำให้ผู้สูงอายุเกิดภาวะพึ่งพา

ภาวะไม่อยากกินข้าว ก็คือ ต้องกินอาหารคนเดียว และก็ไม่มีรายได้พอที่จะซื้ออาหารที่ตัวเองอยากกินเหมือนในอดีต ลูกทำอะไรให้ก็ต้องกินอย่างนั้น
ความที่อายุยืนขึ้น และไม่แข็งแรง
ปัญหาสังคมเศรษฐกิจ ความเครียด อาจเพราะว่า ภาวะเศรษฐกิจ ลูกทิ้ง

ตอนนี้ ทั้ง Trend ทั้งโรค เขาก็สนใจในเรื่องของความสัมพันธ์ ทั้งเรื่องของเบาหวานจะส่งผลต่ออะไรบ้าง ทั้งโรคหัวใจ โรคทางระบบหลอดเลือด และ Oral Health

โรคความดันโลหิตสูง ... จะเป็นโรคทางสุขภาพที่พบมาก ในผู้สูงอายุทั่วโลก และเราเอง

ในคนไทยร้อยละ 50 จะมีภาวะความดันโลหิตสูง และจะเพิ่มขึ้นตามอายุ ที่น่าตกใจ คือ 58% ไม่รู้ตัวมาก่อนว่า ตัวเองเป็น ... ดังนั้น การประเมินของเราก็จะช่วยว่า ถ้าเราสามารถใช้ความรู้ของเราไปช่วยในการประเมินความเสี่ยง จากข้อมูลที่ง่ายๆ ก็จะช่วยให้คนร้อยละ 60 ได้ดูแลตัวเองดีขึ้น

โรคความดันโลหิตสูงส่วนใหญ่มีความสัมพันธ์กับอายุที่เพิ่มขึ้น วิถีชีวิตที่เปลี่ยนแปลง ความเฉื่อยชา ความอ้วน ไม่ออกกำลังกาย สูบบุหรี่ ความเครียด บางคนก็จะมีหลายๆ อย่างในนี้
ที่น่าเป็นห่วงอันหนึ่ง คือ การแสดงออกไม่มี เราก็บอกว่า เราไม่ได้เป็น ยกเว้นมีอาการเริ่มเตือน ที่เห็นชัดก็คือ เริ่มมีอาการปวดศีรษะ
ความดันโลหิตสูงก็จะสัมพันธ์กับ Xerostomia จากยา มีหลายตัวที่ส่งผลถึงเรื่องของอาการปากแห้ง ก็มีแผ่นคราบจุลินทรีย์เกาะติดง่าย ฟันผุ เคี้ยวกลืนอาหารลำบาก ติดเชื้อราได้ง่าย ปวดแสบปวดร้อน

นอกจากนั้นก็จะมีอีกหลายโรค ที่เจอ เช่น ปอดอักเสบ ... เพราะว่าแบคทีเรียที่ก่อให้เกิดโรคเหงือก ก็จะมีโอกาสก่อให้เกิดการอักเสบของปอดได้ ขึ้นอยู่กับว่า เราจะไปศึกษาคนไข้ที่เกิดปอดอักเสบ แล้วมาวัดความเสี่ยง หรือความรุนแรงของโรคปริทันต์ในช่องปาก ก็พบความสัมพันธ์ และมี paper ที่ศึกษาเรื่องนี้

อีกอันหนึ่งที่เข้าใจง่าย คือ เรื่อง ภาวะโภชนาการ เขาเข้าใจ เพราะว่าไม่มีฟัน เคี้ยวอาหารไม่ได้ ก็จะเป็นเรื่องตรงไปตรงมา ... แต่ว่าเรื่องของเราที่ไปสัมพันธ์กับเรื่องของโภชนาการ คือ ถ้าเขากินอาหารไม่ได้ ก็จะส่งผลต่อการรับสารอาหาร ทั้งช่วงปกติ คือ ทั่วไป แต่ยามที่เขาเจ็บป่วย โอกาสที่เขาจะฟื้นตัว ก็จะช้า ... หมอจะบอกเอง ว่า หมอรักษาแทบตาย ไม่ได้ต้องมีหมอฟันมาช่วยด้วย

ดังนั้น ถ้าเรื่องของการไม่มีฟัน และมีการเปลี่ยนแปลง ทั้งชนิดของอาหารที่มีปริมาณไม่พอ ไปกินของที่ไม่มีประโยชน์ เช่น ไปกินแป้งเยอะขึ้น กินไฟเบอร์ไม่ได้ ก็จะเสี่ยงต่อการเป็นโรคเรื้อรังมากขึ้นด้วย

และทฤษฎีที่ว่ามีการเกิดการอักเสบเรื้อรังในร่างกาย ก็จะเป็นเรื่องของหลายๆ ส่วนของร่างกาย ที่มีการอักเสบเกิดขึ้น ก็จะส่งผลไปที่โรคเบาหวาน โรคหัวใจ Oral Health ... เพราะว่าถ้ามีปัญหาทางช่องปาก ก็จะส่งผลถึงจุดต่างๆ ของร่างกาย