ดโรมนต์
พระราชปรารภ ในประมวลกฎหมายตราสามดวง กล่าวพระนามเต็มในพระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกมหาราชว่า
พระบาทสมเด็จพระบรมราชาธิราชรามาธิบดี ศรีสินทรบรมมหาจักรพรรดิราชาธิบดินทร ธรนินทราธิราชรัตนากาศ ภาศกระวงษองคบรมาธิเบศ ตรีภูวเนศวรนารถนายก ดิลกรัตนราชชาติอาชาวะไศรย สมุทยดโรมนต์ สกลจักรวาฬาธิเบนทร สุริเยนทราธิบดินทรหริหรินทราธาดาธิบดี ศรีสุวิบุลคุณอักขนิต ฤทธิราเมศวรธรรม์มิกราชาธิราช เดโชไชยะพรหมเทพาดิเทพตรีภูวนาธิเบศ โลกะเชษฐวิสุทธิ มกุฎประเทศคะตามหาพุทธางกูร บรมบพิตรพระพุทธิเจ้าอยู่หัว
การแปลศัพท์แต่ละศัพท์ในพระนามข้างต้นไม่ใช่เป็นเรื่องเหนือความสามารถของท่านผู้ทรงคุณวุฒิในคณะกรรมการชำระกฎหมายตราสามดวง ราชบัณฑิตยสถาน ยกเว้นความตอนเกือบจบที่ว่า
“ตรีภูวเนศวรนารถนายกดิลกรัตนราชชาติอาชวะไศรยสมุทยดโรมนต์”
ศัพท์ที่มีปัญหาในส่วนนี้มีตั้งแต่ “ไศรยสมุทยดโรมนต์” โดยเฉพาะคำว่า “ดโรมนต์” ซึ่งท่านผู้รู้ต่างยอมรับว่า ไม่ทราบความหมายที่ชัดเจนและได้ช่วยสันนิษฐานไปคนละทาง ผู้เขียนได้ขอให้รองศาสตราจารย์เสมอ บุญมา นักวิจัยอาวุโสสมทบในโครงการวิจัย “กฎหมายตราสามดวง: ประมวลกฎหมายไทยในฐานะมรดกโลก” ได้ลองสืบค้นดู เนื่องจากท่านได้เมตตา ผู้เขียนช่วยค้นคว้าศัพท์ภาษาบาลีที่ยากๆ ให้ตลอดมา เราตกลงกันว่า ไม่มีใครเก่งมาจากท้องพ่อท้องแม่ ต้องอาศัยความอดทนในการศัพท์เก่า บางครั้งค้นมาแล้วเห็นว่าถูก คนอื่นที่รู้มากกว่าเขาว่าผิด เราก็ยอมรับ ดังนั้น สิ่งที่รองศาสตราจารย์เสมอ บุญมา ค้นคว้ามาเสนอต่อผู้เขียนจึงเป็นแนวคิดทางหนึ่ง อาจารย์เสมอ เห็นว่า
“สร้อยพระนามรัชกาลที่ 1 ส่วนที่มีปัญหานั้นควรแปลว่า “ผู้เป็นเทพผู้ยิ่งใหญ่ทั้งสาม (พระพรหม พระอิศวร พระนารายณ์) ผู้ทรงเป็นที่พึ่งทรงเป็นผู้นำที่ประเสริฐ ทรงเป็นพระราชาแก้ว ผู้ทรงเป็นพระชาติที่ซื่อตรง ทรงมีพระอุตสาหะอันงดงาม ทรงมีพระปัญญาอันเฉียบไว”
ศัพท์ทั้งหลายนี้ล้วนเป็นคำภาษาบาลีและสันสกฤตปะปนกัน มีการเขียนคลาดเคลื่นอไปจากรูปคำเดิมบ้าง สามารถแยกได้ดังนี้
ตฺรี – ภูวเนศวร – นารฺถ – นายก – ดิลก – รตฺน –ราช –อาชฺว – ศฺรี – สมุทฺย – ตรสฺ – มนฺต
คำว่า “ไศรยสมุทย” เป็นคำสมาส ศฺรีสมุทฺย แปลว่า ความอุตสาหะอันงดงาม / นักรบผู้มีโชค (ศฺรี – สมุทฺย)
ศฺรี – โชค ดี งาม (fortune / prosperity / beauty) ลักษณะของการแผลงจากการออกเสียงแบบไทยว่า ศรีย (เนื่องจากสระ อี เป็นอัฒสระ) เป็น ไศรย
สมุทย - ความอุตสาหะ การขึ้น การยุทธ์ (effort / rising / battle) ดโรมนต์ – เป็นคำสมาส ดโรมนฺต – ปัญญาอันเฉียบไว แจกได้คือ
ตรสฺ เป็นภาษาสันสกฤตแปลว่า แพ ฝีเท้า ความเร็ว ฝั่ง (raft, speed, strength, velocity, the bank of a river)
มนฺต เป็นภาษาบาลีแปลว่า มนต์ ปัญญารอบรู้ (a sacred text, deliberation, a mystic verse)
สองคำนี้เมื่อนำมาสมาสกัน เสียง –as (taras) ซึ่งตามด้วยพยัญชนะโฆสะจึงกลายเป็นเสียง โอ ตามกฎสนธิของภาษาสันสกฤต และเมื่อใช้เป็นรูปคำภาษาไทย มีการแผลงพยัญชนะ ต เป็น ด ทำให้รูปคำกลายเป็น ดโรมนต์ แปลว่า ผู้ทรงมีพระปัญญาอันเฉียบไว หรือ นักรบผู้มีโชค”
ผู้เขียนเห็นด้วยกับคำอธิบายของรองศาสตราจารย์เสมอ บุญมาในส่วนที่เกี่ยวกับ “ดโรมนต์” แต่ไม่เห็นด้วยที่เอา “ไศรย” ว่ามาจาก “ศรี” และเอามารวมกับ “ศรีสมุทย” คำว่า “ไศรย” มาจาก “ศฺรย” แปลว่า ที่อาศัย (an asylum, a refuge or shelter) เพราะฉะนั้นจะต้องแปลกับคำที่มาข้างหน้ามากกว่า คือ “อาชฺวศฺรย” แปลว่า ที่อาศัยของความตรง สอดคล้องกับบริบทของการออกกฎหมาย พระเจ้าแผ่นดินทรงเป็นที่พี่งแห่งความยุติธรรม
