ช่วงที่เที่ยวตระเวนไปถิ่นไทยงาม เป้าหมายส่วนหนึ่งต้องการไปพบพ่อครูแม่ครูที่ขับเคี่ยวอยู่กับเหตุการณ์บ้านเมืองที่มะรุมมะตุ้มชุมชน ไปดูสิว่าผู้นำขนานแท้แต่ละคนปักหลักฝ่าฟันปัญหาอย่างทระนงกันอย่างไร มีอะไรเป็นเครื่องมือ มีอะไรเป็นปัจจัย มีกลอุบายพิเศษอะไรที่คิดค้นขึ้นมาเผชิญกับวิกฤติ  ดังนั้นเรื่องที่ไปพบเห็นมา จึงเป็นต้นฉบับเรื่องเศร้าเคล้าชีวิตและน้ำตา ที่กำลังบ่มทุกข์อาณาประชาราษฎร์ คำว่า “พัฒนา” มันไม่ง่ายและเป็นปัญหาระดับโลกแตก

(จารึกไว้ในแผ่นดิน ว่าเมืองปายมีนักสู้กู้แผ่นดิน ชื่อป้าแหลง)

ผมโชคดีมากที่เอกนัดแนะให้ไปคุยกับยอดครูชาวไทยใหญ่ ชื่อป้าอาภรณ์ แสงโชติ  ถือว่าเป็นหญิงเหล็กนักพัฒนาสังคมอำเภอปาย  ได้ฟังเรื่องราวแล้วสะดุ้ง ทำไมแม่ถึงทรหดขนาดนี้ ถือว่ามีแนวคิดแนวทำอยู่ในชั้นปกบ้านคุ้มเมืองและชุมชนแบบปากกัดตีนถีบ เป็นนักสอนนักสู้ทุกรูปแบบ เก่งมาในเรื่องการวางกลยุทธ เอกบอกว่า..วิถีการทำงานก็น่าศรัทธา ในการระดมพลังทางสังคมเพื่อพัฒนา เมืองปาย...ไม่มีใครไม่รู้จัก"ป้าแหลง"สตรีเหล็กท่านนี้ ถือว่าเป็นวาสนาสูงสุดที่ได้มาเจอครูตัวจริงเสียงจริงอีกท่านหนึ่ง

 

(คนเมืองปายอย่าชะล่าใจ ต้องฉุกคิด และขบคิดให้มาก) 

ผมโชคดีหลายชั้นที่เอกเตรียมการบ้านไว้ดีมาก จัดให้พบครูของแผ่นดินอีกท่านหนึ่ง เป็นชาวยูนานที่อพยพมาอยู่เมืองไทย ตั้งแต่สมัยประเทศจีนแบ่งขั้วการปกครอง "คุณบุญหล่อ หล่ออริยะวัฒน์" เป็นหน่อเนื้อเชื้อไขรุ่นที่2 ที่มีภาวะผู้นำสูงมาก เอกเคยเลือกพื้นที่นี้ศึกษาวิจัย ดังนั้นข้อมูลของเราจึงค่อนข้างแม่นยำ

เอกเล่าว่า..คุณบุญหล่อ เป็นผู้นำจีนยูนานบ้านสันติชล ด้วยบทบาทที่มี ทั้งผู้นำ ทั้งนักวิจัยเพื่อท้องถิ่น หล่อหลอมให้คุณบุญหล่อมีวิธีคิด วิธีปฏิบัติโดดเด่น นำพาหมู่บ้านไปสู่การพัฒนาที่เป็นระบบ ผลงานประจักษ์ชัด เรื่องราวของ "สันติชล" หาอ่านได้ในสื่อหลายๆสื่อ การพัฒนาหมู่บ้านนี้เริ่มจากติดลบ หาใช่เริ่มจากนับหนึ่ง...ปัญหายาเสพติดในฐานะเอเย่นต์ค้ายาเสพติดจุดใหญ่ เป็นปัญหาที่สำคัญและร้ายแรงมากในชุมชนจีนแห่งนี้

 
 
(เปลี่ยนนรก มาเป็นสวรรค์ได้ ด้วยปัญญา)

เราฝ่าสายฝนที่กำลังโปรยปรายหยิมๆ  ถ้าหนาวกว่านี้ก็จะกลายเป็นเหมยละอองเล็กๆ แต่อุณหภูมิและบรรยากาศเป็นใจมาก ไปถึงคุณบุญหล่อรออยู่แล้ว เอกแนะว่าฟังจากปากของผู้ปฏิบัติดีกว่า หลังจากนั้นเรื่องรุมเร้าอย่างแสนสาหัสได้ทยอยออกมา ผู้นำในท้องถิ่นถูกหมายหัวทั้งหมู่บ้าน รวมทั้งผู้เล่าด้วย คนเข้าออกเป็นใครสายไหนไม่อาจทราบได้ สถานการณ์ตกอยู่ท่ามกลางความระแวดระไว เมื่อกิเลศโหมทับหมู่บ้าน เงินหลายกระสอบปุ๋ย ยาเสพย์ติด อาวุธสงคราม ถูกฝังใต้ดินลึกเป็นเมตรทั่วบริเวณหมู่บ้าน พร้อมที่จะขุดขึ้นมาดำเนินการไร้รูปแบบอย่างไรก็ได้ อำนาจเงิน อำนาจอาวุธ อำนาจยาเสพย์ติด กำลังท้าทายอำนาจรัฐฯ

ถ้าโจทย์นี้เป็นของท่าน ท่านจะทำอย่างไร?

 ในระหว่างที่เราพูดคุยกัน อาหารรสเลิศเจ้าตำหรับยูนานมาแสดงฝีมือให้ชิมด้วยตัวเอง หมั่นโถร้อนๆ ขาหมูน้ำแดง ไก่ดำตุ๋นยาจีน ผัดถั่วสดกรอบยูนาน และน้ำชาที่หอมกรุ่น ไม่แพ้ยี่ห้อไหนในโลก อาหารยอดเยี่ยม เนื้อหาสดๆไม่แพ้คุณภาพอาหาร มีการต่อสู้ที่เอาชีวิตและชุมชนเป็นเดิมพัน หมู่บ้านสันติชลรอดพ้นปากเหยี่ยวปากกามาได้อย่างไร ท่านหาอ่านได้จากสื่อและงานวิจัยของเอก

(พิ้นที่ในเมือง เกิดสงครามแย่งชิงแหล่งท่องเที่ยวระเบิดขึ้นแล้ว)

เรื่องสำคัญลำดับที่1 ประเด็นที่สันติชลจะเดินหน้าอย่างไรต่อไปนี่แหละ เป็นเรื่องที่ผมอยากจะเล่า  เมื่อมีงานวิจัยชุมชนเข้ามาจับ สิ่งแรกที่ผู้นำที่นี่ต้องการคือการหลอมรวมความเข้าใจให้ตรงกันเสียก่อน ผู้นำบอกว่าถ้าไม่เชื่อเขาต่างคนต่างไปก็แล้วกัน เขาเองก็อยู่ไม่ได้จะไปเช่นกัน ลูกบ้านตกลงปลงใจว่าเขายอมแล้ว จะเชื่อผู้นำทุกอย่าง  คุณบุญหล่อ เริ่มโดยการแบ่งกลุ่มให้กำกับดูแลกันเอง มีการจัดประชุมหารือเป็นระยะๆ จัดเวทีประชุมร่วมกันคลี่คลายปัญหาชุมชนตนเองเป็นระยะๆ

(พื้นที่อุดมสมบูรณ์กำลังถูกความยากจนรุกราน เป็นภัยเงียบที่น่ากลัว)

เรื่องสำคัญลำดับที่2 ได้แก่ความรู้ หมู่บ้านสันติชลจะเอาความรู้ที่ไหนมาพัฒนาตนเอง คุณบุญหล่อ ในฐานะผู้บุกเบิกความคิดได้เที่ยวตระเวนไปดูงาน ไปร่วมประชุม รวบรวมความรู้ที่ได้มา แล้วนำเข้าสู่ที่ประชุมของหมู่บ้าน มีความคิดว่าจะสร้างบ้านดินเป็นโฮมสะเตในสไตล์ที่แปลกตา เอาจุดพิเศษเรื่องอาหารยูนานมาเป็นจุดขาย เอางานศิลปะเย็บปักถักร้อย การทำรองเท้ามาเป็นจุดดึงดูดความสนใจ เอาบรรยากาศที่สะอาดสดชื่น ทิวทัศน์ที่สวยงาม เป็นการคืนความประทับใจให้แก่ผู้มาเยือน

อย่านึกว่าผู้นำเสนอปุบสมาชิกจะรับปับนะครับ มีความเห็นแย้งมากมาย บางคนบอกว่าคนเที่ยวที่ไหนจะมานอนบ้านดิน มีโรงแรมดีๆให้เลือกมากมาย คนที่ไหนจะอยากมากินอาหารยูนาน ในเมื่อมีอาหารอร่อยๆเต็มภัตตาคาร ..จากการที่ไปศึกษามาด้วยตัวเอง ทำให้ผู้นำมีเหตุผลสำคัญๆมาหักล้างความเชื่อเก่าๆของสมาชิกได้ หลังจากนั้นทุกคนจึงเริ่มระดมความรู้ความสามารถเสกสรรบ้านดินขึ้นมา มีการออกแบบที่ลงตัวและสวยงาม กลุ่มแม่บ้านเริ่มฝึกปรือทบทวนเสน่ห์ปลายจวัก อาหารที่ท่านผู้นำเลี้ยงเรามื้อนั้น ยอมรับว่าอร่อยเหมือนเราไปนั่งชิมอยู่ในภัตตาคารในมณฑลยูนานของจีน  

เรื่องสำคัญลำดับที่3 อิ่มแล้วก็หาเรื่องสิครับ ผมเปิดPower Point ของอีสานให้ชม สังเกตได้ว่าท่านเป็นนักปฏิบัติตัวจริง หยิบสมุดมาจดรายละเอียดอย่างน่าทึ่ง เล่าให้ฟังว่าอีสานมันไม่มีอย่างนี้ ไม่มีน้ำ ไม่มีความชื้น ไม่มีอินทรียวัตถุในดิน ไม่มีใจที่จะแก้ปัญหาอย่างจริงจัง ไม่มีปัจจัยที่เอื้อต่อการทำการเกษตรเท่าที่นี่ ผู้นำบอกว่าอยากจะปลูกหญ้าเลี้ยงวัว อันนี้ทำได้อยู่แล้ว ไปหาหญ้าหลายๆสายพันธุ์มาปลูก แล้วปลูกไม้ยืนต้น ผักยืนต้น ไผ่บงหวาน ไผ่หมาจู เลี้ยงปลาบึก ปลาแรด ฯลฯ

เรื่องสำคัญลำดับที่4 ต้นทุนพื้นฐานของท้องถิ่น ส่วนใหญ่จะปลูกไม้ผลเชิงเขา ถัดลงมาปลูกข้าวโพดและถั่วเหลือง ที่ลุ่มทำนา ยังขายผลผลิตเป็นวัตถุดิบ มีการนำไปใช้เองน้อยมาก เช่นการนำไปทำอาหารสัตว์ แล้วนำมาเลี้ยงโค หมู ปลา ไก่ แพะนม ผลผลิตที่ได้ส่วนหนึ่งนำเข้าภัตตาคารตนเอง ที่เหลือจึงขายออกไปในเครือข่าย ส่วนงานท่องเที่ยวที่กำลังแข่งขันกันอย่างมาก สันติชลต้องหาจุดขายพิเศษของตนเองให้เจอ ที่คุยกันนี้ไม่ใช่สูตรสำเร็จที่ต้องทำตาม แต่สะท้อนมุมมองของคนนอกเล่าสู่ให้กันฟัง ท้ายสุด

เรื่องสำคัญลำดับที่5 ผมชวนมาเที่ยวอีสาน จะเอาพันธุ์หญ้า พันธุ์ไผ่หมาจู พันธุ์ไผ่บงหวาน พันธุ์ไก่ดำญี่ปุ่น และพันธุ์หมูเหมยซานให้

สรุป 

1. คนปายจะขายอะไร แหล่งท่องเที่ยว จารีตประเพณี วัฒนธรรมชนเผ่า ร่อยรอยประวัติศาสตร์ บ่อน้ำพุ สะพานข้ามแม่น้ำปาย ของที่ระลึก สินค้าพื้นเมือง ..จะขายอย่างไร ในราคากี่บาท

2   คนปาย จะทำอย่างไรกับคู่แข่งร้อยพ่อพันแม่ ที่แข็งแรงกว่า และไม่สนใจความเสียหายทางวัฒนธรรมและวิถีชุมชนแม้แต่น้อย

3   คนปายจะทำอย่างไร พื้นที่ในเมื่องก็ถูกรุก พื้นที่ป่าติดถนนแท้ๆก็ถูกรุก ความหายนะกำลังมาเยือน เป็นภัยเงียบที่มีคำตอบแล้วยัง