อุปาทาน

การยึดมั่นติดแน่นในกิเลสที่ตนนิยม 4 ประการ
     1. กามุปาทาน
           ความยึดมั่นติดใจในกาม เช่น รูป รส กลิ่น เสียง สัมผัส ว่าเป็นของน่ารักใคร๋น่าพอใจ
     2. ทิฎฐปาทาน
            ความยึดมั่นถือตามทิฎฐิหรือ ทฤษฎี ความเห็น หลักคำสอนที่ตนนิยมว่าถูกต้อง เช่น กฎแห่งกรรมไม่มีจริง กรรมที่ทำไปนั้นไม่มีผล ชาติหน้าไม่มี วัฏจักรการเวียนว่ายตายเกิดไม่จริง
      3. สีลัพพตุปาทาน
            ความยึดมั่นในศีลและพรตที่ตนนิยม ซึ่งมิใช่ทางนิพพานว่าเป็นทางนิพพาน คือ ยึดมั่นในหลักความประพฤติ ข้อปฏิบัติ แบบแผน ระเบียบ วิธีขนบธรรมเนียมประเพณี ลัทธิพิธีต่างๆ โดยถือว่า จะต้องเป็นอย่างนั้นๆที่ตนเชื่อว่าถูกโดยสักแต่ว่ากระทำสืบต่อเนื่องๆกันมา หรือปฏิบัติตามๆกันไปอย่างงมงาย โดยนิยมว่า ขลัง ศักดิ์สิทธิ์ มิได้เป็นไปด้วยความรู้ความเข้าใจตามหลักความสัมพันธ์แห่งเหตุและผลอันถูกต้อง
     4. อัตตราทุปาทาน
           ความยึดมั่นในวาทะถือว่ามีอัตตาตัวตน มองไม่เห็นว่า สภาวะของสิ่งทั้งปวงอันรวมทั้งตัวตนว่า เพียงแต่เป็นสิ่งหนึ่งที่มวลสารประชุมประกอบกันเข้า เป็นไปตามเหตุปัจจัยทั้งหลายที่มาสัมพันธ์กัน ไม่ใช่เป็นอัตราตัวตน มีเรา มีเขา