การเตือนสติ

เมื่อพระอภัยมณีและศรีสุวรรณได้ถวายรายงานผลการเรียนวิชาให้พระบิดาทรงทราบ  ท้าวสุทัศน์ทรงพระพิโรธขับไล่ออกจากเมืองระหกระเหินอยู่ในป่า  พระอภัยมณีคร่ำครวญว่าคงจะพากันตายในป่าที่แสนจะกันดารนี้เป็นแน่แล้ว  ศรีสุวรรณจึงเตือนสติว่า

พระอนุชาว่าพี่นี้ขี้ขลาด    แม้นชีวังยังไม่บรรลัยลาญ    เผื่อพบพานบ้านเมืองที่ไหนมั่ง    มีความรู้อยู่กับตัวกลัวอะไร

เป็นชายชาติช้างงาไม่กล้าหาญ ก็เซซานซอกซอนสัญจรไป พอประทังกายาอยู่อาศัย ชีวิตไม่ปลดปลงคงได้ดี

พระฤาษีเกาะแก้วพิสดารเทศน์เตือนสติกษัตริย์ให้สามัคคีกัน
พระอภัยมณี  ศรีสุวรรณ  สินสมุท  และสุดสาครถูกเสน่ห์นางละเวงและสามบุตรีเลี้ยงจนทิ้งบ้านเมืองทิ้งพระมเหสี  จนนางสุวรรณมาลีและธิดา  นางเกษราและบรมวงศานุวงศ์ต้องยกทัพมาตามถึงเมืองลังกา  การสู้รบด้วยความหึงหวงทวีความรุนแรงยิ่งขึ้นๆ  ทิศาปาโมกข์โลกเชษฐ์เห็นว่าทางที่จะสงบศึกได้ต้องนิมนต์พระฤาษีเกาะแก้วพิสดารมาช่วยจึงจะได้  พระฤาษีได้เทศน์เตือนสติกษัตริย์ทั้งหลายว่า

ขณะนั้นค่อนดึกศึกสงบ        ไม่กริบเกรียบเงียบสงัดทั้งปถพี        คือรูปรสกลิ่นเสียงไม่เที่ยงแท้        ความตายหนึ่งพึงให้เห็นเป็นประธาน    ซึ่งบ้านเมืองเคืองเข็ญถึงเช่นนี้        อันศีลห้าว่าอย่าทำให้จำตาย        หนึ่งว่าอย่าลักเอาของเขาอื่น        หนึ่งทำชู้คู่เขาเล่าลามก            หนึ่งสูบฝิ่นกินสุรามุสาวาท        ใครสัตย์ซื่อถือมั่นในขันตี        อย่าโกรธขึ้งหึงสาพยาบาท        เหมือนดุมวงกงเกวียนวนเวียนไป    ประการหนึ่งซึ่งขาดพระศาสนา        ซึ่งจะกลับดับร้อนให้ผ่อนเย็น

ต่างนอบนบนับถือพระฤาษี พระโยคีเทศนาในอาการ ย่อมเฒ่าแก่เกิดโรคโศกสงสาร หวังนิพพานพ้นทุกข์สนุกสบาย เพราะโลกีย์ตัณหาพาฉิบหาย จะตกอบายภูมิขุมนรก มาชมชื่นฉ้อฉลคนโกหก จะตายตกในกระทะอเวจี ใครทำขาดศีลห้าสิ้นราศี จะถึงที่พระนิพพานสำราญใจ นึกว่าชาติก่อนกรรมจะทำไฉน อย่าโทษใครนี่เพราะกรรมจึงจำเป็น ทั้งโลกาเกิดทุกข์ถึงยุคเข็ญ ก็ต้องเป็นไมตรีปรานีกัน