น้าจากไปแล้วแต่เรื่องราวของน้าเป็นบทเรียนให้แกพยาบาลที่ได้ดูแล และผมได้รับเรื่องเล่าเรื่อง "วาระสุดท้ายด้วยหัวใจที่รอความหวัง" จากคุณสุพิชชา ทองประสิทธิ์ (พย.ม.) การพยาบาลผู้ใหญ่ พยาบาลวิชาชีพ 7 (ด้านการพยาบาล) งานอุบัติเหตุและฉุกเฉิน โรงพยาบาลพนมสารคาม ฉะเชิงเทรา

               ดิฉันจำได้ว่า  ในเวรเช้าวันหนึ่งขณะที่ดิฉันกำลังปฏิบัติงานที่ตึกอุบัติเหตุและฉุกเฉิน   ดิฉันได้มีโอกาสพบและดูแลผู้ป่วยหญิงค่อนข้างสูงอายุ  วัยประมาณ 61ปี  มาโดยเปลนอน  รูปร่างของคุณป้าค่อนข้างซูบผอม  ใบหน้าซีด  ดิฉันเข้าไปทักทายตามหน้าที่เนื่องจากยังไม่ทราบว่าคุณป้าเป็นอะไรมา   ดิฉันทักทายคุณป้าเหมือนผู้ป่วยทั่วๆไปที่เข้ามารับบริการ

 “  ป้าคะ  เป็นอะไรมาคะ”

คุณป้าท่านนั้นตอบว่า

“ มาทำแผลที่หน้าท้อง  แหม  ไม่อยากเปิดให้ดูเลย มันน่าเกลี๊ยด น่าเกลียด”

            คุณป้าเน้นเสียง  ท่าทีลุกลน  และคุณป้าเริ่มเปิดผ้าให้ดู  สิ่งที่ดิฉันพบคือ  แผลก้อนเนื้อบริเวณหน้าท้องด้านขวา ที่ยื่นออกมาทางหน้าท้องคล้ายดอกกระหล่ำปลี   ขนาดเท่าผลฝรั่ง  มีDischarge  ซึมชุ่ม   และมีกลิ่นเหม็น   เหม็นจนทำให้ดิฉันผงะ   แต่ยังคงดูแผลให้คุณป้าต่อไป  พร้อมรายงานแพทย์    แพทย์และดิฉันช่วยกันซักประวัติคุณป้า     คุณป้าบอกว่า  เมื่อประมาณปี 2541   คุณป้าตรวจพบมีก้อนเนื้อที่เต้านมข้างขวาขนาดเท่าหัวแม่มือของคุณป้า   และมาพบศัลยแพทย์ที่โรงพยาบาลพนมสารคาม   แพทย์ทำผ่าตัดและส่งไปตรวจชิ้นเนื้อพบว่ามีเซลล์ของมะเร็ง   แพทย์จึงส่งตัวคุณป้าไปยังศูนย์มะเร็ง  ที่จังหวัดชลบุรี   และให้เคมีบำบัดจำนวน  6  ครั้ง  และนัดทำผ่าตัดซ้ำในปี  2542   แต่เนื่องจากมารดาเสียชีวิต  คุณป้าจำเป็นต้องยุติการผ่าตัดตามนัดเนื่องจากหมดกำลังใจ          ต่อมาในปี  2549  คุณป้าเริ่มตรวจพบว่ามีก้อนในท้อง  บริเวณลำไส้  จึงต้องกลับไปทำผ่าตัดที่โรงพยาบาลประจำจังหวัด  และให้ยาเคมีบำบัดต่ออีก 6 ครั้ง  และให้รับประทานยาต่ออีก 2 ปี  แต่คุณป้าไม่สามารถทนทานต่อฤทธิ์และอาการข้างเคียงของยาได้  เนื่องจากคุณป้ารับประทานอาหารไม่ได้  อาเจียน ร่างกายซูบผอมลง  หลังจากนั้นเคราะห์กรรมเหมือนยังไม่หมดไป  เมื่อเดือนกุมภาพันธ์   2551  คุณป้าพบว่าอยู่ดีๆก็มีก้อนเนื้อโผล่ยื่นออกมาทางหน้าท้องด้านขวา  และเริ่มโตขึ้นเรื่อยๆ  จึงกลับไปพบแพทย์คนเดิม  แพทย์ให้รับประทานยา  แผลแห้งดี  แต่สภาพของคุณป้าไม่สามารถต้านทานได้  คุณป้าเริ่มถ่ายเป็นน้ำทุก 1  ชั่วโมง   ริมฝีปากเปื่อย  มีน้ำเหลืองซึมเยิ้ม  รับประทานอาหารไม่ได้เลย   ตอนนั้นคุณป้าบอกว่ารู้สึกท้อแท้ หมดกำลังใจมาก  จนกระทั่งในที่สุดคุณป้าตัดสินใจหยุดยาเองเมื่อประมาณเดือนมิถุนายน   2551 และไม่กลับไปพบหมออีกต่อไป คุณป้าทนทำแผลเองบ้าง ให้หลานข้างบ้านทำให้บ้าง  จนอาการไม่ดีขึ้นจึงตัดสินใจเข้ามาโรงพยาบาล     ซึ่งเมื่อแพทย์ได้รับทราบประวัติจึงพิจารณาส่งตัวไปรับการรักษาต่อที่โรงพยาบาลจังหวัด   สถานที่ที่คุณป้าเคยผ่าตัดและรับการรักษา    ก่อนไปดิฉันได้ทำแผลให้คุณป้า  ถึงแม้ดิฉันจะผูก Maskไว้  แต่กลิ่นของแผลที่ขาดการดูแลเนื่องจากความกังวลและไม่กล้าเปิดเผยของผู้ป่วยทำให้สภาพของแผลค่อนข้างไม่ดีเท่าที่ควร   ดิฉันยอมรับว่า  รู้สึกคล้ายอยากอาเจียนใน  Mask  หลายครั้ง จนน้ำตาไหล เนื่องจากกลิ่นที่รุนแรงมาก  แต่พยายามฝืนไว้เพราะเกรงว่าคุณป้าจะเสียกำลังใจ

                เช้าวันรุ่งขึ้นดิฉันได้พบกับคุณป้าอีกครั้ง    ดิฉันตกใจจึงถามคุณป้าว่า

“ อ้าวป้า  เมื่อวานไม่ได้ไปหาหมอที่โรงพยาบาลจังหวัดเหรอคะ” 

คุณป้าตอบว่า

 “ ไปมาแล้ว  หมอบอกว่าคงไม่ต้องทำอะไร  เพราะถ้าตัดเอาก้อนออก  เลือดจะออกมาก  และสภาพป้าคงจะทนไม่ไหว”  

 ดิฉันรับทราบด้วยตนเองว่าหมอคงไม่กล้าบอกอะไรมากไปกว่านั้น  และทำแผลให้คุณป้าต่อไปทุกวันๆละ  2  ครั้ง  ซึ่งมาทราบภายหลังว่า  เด็กสาวคนที่ขับรถมอเตอร์ไซด์มาส่งคุณป้าทุกวันระยะทางเป็นสิบกิโลเมตรนั้นเป็นเพียงหลานสาวข้างบ้าน  ดิฉันจึงบอกว่า “ เอาอย่างนี้ไหมคะคุณป้า  หนูจะสอนหลานคุณป้าเปลี่ยนแผลให้ในตอนเย็นและทำเบิกอุปกรณ์ไปให้หลานสาวช่วยทำแผลให้   ป้าจะได้ไม่ต้องลำบากมาไกล ”  ซึ่งอุปกรณ์ดังกล่าวประกอบด้วย  Top Gauze  ขนาดใหญ่     ก๊อสแผ่นและ   พลาสเตอร์”  เพื่อให้หลานคุณป้าช่วยเปลี่ยนให้ในตอนเย็น  ไม่ให้น้ำเหลืองไหลซึม  ชื้นแฉะก่อให้เกิดความรำคาญเวลานอน   ดิฉันเฝ้าดูและพูดคุยกับคุณป้าทุกๆวัน  เมื่อเสร็จสิ้นภารกิจ  คุณป้าจะขอบคุณทุกครั้ง  และกล่าวชมเชยมาโดยตลอด   

                วันที่  6   พฤศจิกายน  2551  ดิฉันมองคุณป้าอย่างตกใจเล็กน้อย  เนื่องจากคุณป้ามีอาการบวมบริเวณขาทั้ง 2  ข้าง   และบ่นบวมตึงบริเวณหน้าท้อง  รับประทานอาหารได้เพียงมื้อละ  3-4  คำ   แต่คุณป้าก็อดทนมิได้ปริปากอะไรมากมาย   ดิฉันยังพูดให้กำลังใจเธอต่อไป

                วันที่  8   พฤศจิกายน  2551    คุณป้าใบหน้าซูบซีด   อิดโรยอย่างเห็นได้ชัด   ไม่ค่อยมีแรงแม้แต่จะเดิน   ขาทั้ง 2  ข้างยังบวมมาก   วันนี้ดิฉันให้คุณป้านั่งรถเพื่อขึ้นเตียงทำแผลและพบแพทย์ตรวจ   คุณป้ายังมองและฝืนยิ้ม  พูดคุยตลอดด้วยหัวใจที่มีแต่ความต่อสู้ต่อโรคร้าย   และเป็นเรื่องแปลกที่ดิฉันไม่เคยพบสามีและลูกของคุณป้าเลย   หลังแพทย์ส่งตรวจเลือดพบว่าคุณป้ามีภาวะซีด  ความเข้มข้นเลือดเพียง  18 %  แพทย์จึงบอกให้ป้านอนโรงพยาบาลเพื่อให้เลือด     หลังจากที่ดิฉันเลิกจากงานจึงกลับบ้านและไปเปลี่ยนเสื้อผ้าเพื่อไปเยี่ยมคุณป้าที่ตึกผู้ป่วยในหญิง   ดิฉันยังไม่ลืมซื้อนมไปฝากคุณป้าด้วย   เมื่อไปถึงเตียงคุณป้านอนหลับตา    กำลังได้รับเลือดเป็นถุงที่ 2   ข้างเตียงมีผู้หญิงสูงอายุกว่าคุณป้า  ผมสีดอกเลานอนฟุบอยู่ข้างเตียง   ทราบทีหลังว่าเป็นพี่สาวของคุณป้าเมื่อดิฉันไปยืนข้างเตียงคุณป้าตื่นลืมตาขึ้น  สายตาดีใจที่เห็นดิฉัน   ดิฉันจึงขออนุญาตพูดคุยด้วยและขออนุญาตคุยถึงเรื่องส่วนตัวเพิ่มเติม   คุณป้าทำท่ายันตัวจะลุกขึ้นนั่งและบอกว่า ยินดีมาก  จะได้เอาไว้เป็นที่ศึกษาของคนอื่น    ดิฉันจึงบอกว่าให้คุณป้านอนพักตามสบาย   สิ่งที่สนทนาและได้จากคุณป้าคือ  คุณป้าอยู่บ้านคนเดียว   สามีอายุ   70   กว่าปี  และมีโรคประจำตัวคือความดันโลหิตสูงและเบาหวาน  ไปอาศัยอยู่กับญาติที่กรุงเทพฯนานแล้ว  นานนานจะกลับมาเยี่ยมคุณป้าสักครั้ง   ส่วนบุตร  คุณป้ามีบุตรชายคนเดียวอายุประมาณ 30 ปี  เลิกกับภรรยาแล้ว  ทิ้งบุตรอายุประมาณ  7  ปีไว้ 1  คนและไปทำงานรับจ้างอู่ซ่อมรถที่กรุงเทพฯ ไม่ค่อยได้กลับมาบ้าน   ขณะพูดคุยคุณป้าจะกำพระเลี่ยมทองที่ห้อยคอไว้   ดิฉันจึงบอกว่าให้คุณป้าฝากกับญาติไว้เนื่องจากอาจมีพวกมิจฉาชีพแฝงตัวมากับญาติคนไข้   คุณป้าบอกว่า 

“ ป้าอยากมีพระไว้คุ้มครอง  ไม่อยากถอดออก” 

ดิฉันจึงบอกว่า

“ ถ้างั้น หนูจะหาพระมาให้ป้าคล้องคอใหม่เอาไหมคะ  ไม่ต้องเลี่ยมทอง ปลอดภัยด้วย”  คุณป้าบอกว่า

“ เอาซิ  แหมหนูใจดีจริงๆ     แต่ขอเป็นหลวงพ่อโสธรนะ  ป้าชอบ” 

หลังจากนั้นคุณป้าเล่าเรื่องส่วนตัวว่าตอนนี้ทำกับข้าวกินเองไม่ไหว    ต้องอาศัยหลานและญาติๆข้างบ้านนำไปให้  แต่กินได้ไม่มาก  เลยไม่ค่อยมีแรง

                วันที่   9   พฤศจิกายน  2551    หลังให้เลือดหมด  แพทย์อนุญาตให้คุณป้ากลับไปพักผ่อนที่บ้าน   ดิฉันจึงเดินทางไปเยี่ยมคุณป้าที่บ้าน   ซื้อขนมครกไปฝาก สภาพบ้านของคุณป้าที่ดิฉันพบคือบ้านหลังคาเตี้ย  โบกปูนติดกับพื้น  ภายในบ้านมีฝุ่น  หยักไย่เกาะตามข้างฝาและหน้าต่างและรกมากพอควร  มุ้งเก่าดำ  รอบบ้านมีขยะ  ต้นกล้วยและตอไม้ค่อนข้างรกเนื่องจากอาการเจ็บป่วยจึงไม่สามารถดูแลตนเองและบ้านได้   คุณป้าให้ดิฉันนั่งที่เตียงไม้หน้าบ้านที่คุณป้าใช้นอนเล่นเวลากลางวัน  พื้นเบาะที่ปูเตียงเก่าและดำ  จนเห็นคราบสกปรก  พื้นทางเดินมีแต่ฝุ่น  แต่ดิฉันก็เข้าไปนั่งสนทนากับคุณป้าด้วยความเต็มใจ  ถามถึงอาการเจ็บป่วยของคุณป้าและให้กำลังใจ  คุณป้าดีใจมากที่เห็นดิฉัน  และบอกด้วยความรู้สึกปลงระคนท้อแท้ว่า

 “ ชีวิตคนเราจะไปกลัวอะไรกับความตาย    เดี๋ยวก็ตายแล้ว” 

ดิฉันเฝ้าแต่ปลอบใจและให้กำลังใจ   ให้คุณป้าใช้ธรรมะเข้ามาช่วยปลดเปลื้องจิตใจ   สวดมนต์ก่อนนอน   พร้อมกับมอบหลวงพ่อโสธร  พระศักดิ์สิทธิ์ที่คุณป้าเคารพนับถือไว้เพื่อเป็นกำลังใจแก่คุณป้า    ซึ่งคุณป้าดีใจมาก ยกมือไหว้ดิฉันและพนมมือรับองค์พระไว้ทันที        เช้าวันต่อมาคุณป้ามาทำแผลและอวดองค์พระหลวงพ่อโสธรที่ดิฉันให้ไว้เมื่อวานนี้  และบอกว่าเธอสวมทันทีหลังจากที่ดิฉันกลับแล้ว    และทุกคืนคุณป้าจะนอนกำองค์หลวงพ่อพุทธโสธรไว้ในอุ้งมือและสวดมนต์ก่อนนอนทุกคืน   ดิฉันรู้สึกดีใจและปลื้มปิติเช่นเดียวกัน  ที่คุณป้าตอบรับความรู้สึกดีๆที่ดิฉันมีให้  แม้เพียงน้อยนิดก็ตามที      

จากวันนั้นดิฉันยังไปเยี่ยมคุณป้าที่บ้านอีกและได้มีโอกาสรับรู้สิ่งที่ค้างคาใจของคุณป้าคือ  บุตรชายมักจะโทรศัพท์มาบอกคุณป้าว่า  ….จะมาเยี่ยมแม่ …. หลังคุณป้ารับโทรศัพท์   ในทุกเย็นวันศุกร์คุณป้าจะนั่งเฝ้ารอการกลับมาของบุตรชายจนดึกดื่นและบ่อยครั้งที่เขาไม่กลับมาเยี่ยมแม่ตามสัญญา  ทำให้คุณป้าเสียใจและน้อยใจ   จนเดี๋ยวนี้ ถ้าบุตรชายโทรศัพท์มา คุณป้าจะไม่กล้ารับ   หลานสาวของคุณป้าบอกกับดิฉันว่าแกห่วงลูกชายมากและอยากให้ลูกมาเยี่ยมบ่อยๆ     ดิฉันจึงขอเบอร์โทรศัพท์ของบุตรชายคุณป้า(ซึ่งเคยเห็นดิฉันเข้าไปดูแลคุณป้ามาแล้ว)  และโทรศัพท์ไปขอร้องให้บุตรชายคุณป้าหาเวลากลับมาเยี่ยมคุณป้าบ่อยๆ  เนื่องจากคงเหลือเวลาที่เขาได้มีโอกาสอยู่กับแม่ของเขาอีกไม่นานนักและการให้กำลังใจในครั้งนี้อาจทำให้หัวใจที่กำลังรอความหวังของคุณป้าเต็มเปี่ยมไปด้วยความสุขในวาระสุดท้าย        และดิฉันคิดว่าสักวันหนึ่ง  …..ดิฉันจะได้เห็นสามีและลูกที่คุณป้ารักจะมาให้กำลังใจคุณป้าบ้าง……

เช้าวันที่  20  พฤศจิกายน 2551  คุณป้ามาทำแผลด้วยท่าทางอิดโรย  ญาติเดินประคองมาตลอด  ดิฉันจึงให้พนักงานเปลนำรถเข็นมาให้คุณป้านั่ง  และทำประวัติให้คุณป้าพบแพทย์ตรวจ  คุณหมออยากให้คุณป้านอนพัก  คุณป้าบอกว่าป้ายังไหว   ดิฉันเดินไปจับมือคุณป้าและถามว่า

“ป้าเหนื่อยมั๊ยคะ    เพลียไหม”   คุณป้าบอกว่า

“ เหนื่อยเหมือนกัน  แต่ยังไหว”  แม้เสียงจะดูเข้มแข็ง  แต่ใบหน้าและดวงตาคุณป้าหม่นหมองมาก  

เช้าวันที่  21  พฤศจิกายน 2551  คุณป้ายังดูเหนื่อย  ปลายมือทั้ง 2 ข้างเริ่มบวมเปล่งขึ้น จนทำให้แหวนที่สวมอยู่เริ่มคับ    ดิฉันเข้าไปนั่งคุยและปลอบโยน   ให้กำลังใจ  และคืนนี้เป็นคืนที่คุณป้ารอคอยบุตรชายที่สัญญาว่าจะกลับมาเยี่ยม   ดิฉันถามคุณป้าว่า

“ ป้ากลับบ้านไหวไหมจ๊ะ   นอนโรงพยาบาลก่อนไหม”  คุณป้าบอกว่า

“ ยังไหวจ๊ะ”  แต่แววตาคุณป้าอ่อนล้าเต็มที   ดิฉันจับมือคุณป้าเบาๆ  สายตาส่งให้กำลังใจ คุณป้ายิ้มน้อยๆให้ดิฉัน   ดิฉันชมคุณป้าต่อว่า

“ เก่งจริงๆเลยป้า” 

เย็นวันนี้แล้ว…ที่ลูกชายของคุณป้าบอกว่าจะกลับมาเยี่ยมตามที่ได้โทรศัพท์บอกแม่ของเขาและบอกกับดิฉันเมื่อ  2  วันก่อน

และแล้ว…วันที่คุณป้ารอคอยมาตลอดเวลาก็มาถึงจริงๆ  เมื่อคืนวันศุกร์ที่   21  พฤศจิกายน 2551  ลูกชายคุณป้ากลับมาพร้อมด้วยหลานชายคนเดียวของคุณป้าอายุ 7 ขวบ  กลับมาหาคุณป้าที่บ้าน 

เช้าวันเสาร์ที่  22  พฤศจิกายน 2551  เวลาประมาณ  07.30  น.  ดิฉันได้รับโทรศัพท์จากลูกชายคุณป้าว่า 

“ พี่นกหรือเปล่าครับ     ผมโย  ลูกป้าสมัยนะครับ  แม่เขานิ่งไปแล้ว”  ดิฉันรู้สึกตกใจและบอกกับลูกชายคุณป้าว่า

“น้องโยเข้าไปพูดกับแม่ใกล้ๆหูนะ    อยู่เป็นเพื่อนแม่ใกล้ๆ     เดี๋ยวพี่จะไปนะ”

ลูกชายเล่าให้ฟังว่า

 “ เมื่อคืนนี้   แม่เขาอาเจียน  ผมยังเอาถุงอ๊วกไปทิ้งให้  และแกบ่นเพลีย  ผมก็นอนอยู่ใกล้ ๆ แก     พอตื่นเช้ามาผมไปเรียก    แกนอนนิ่งไป”

ดิฉันไปเยี่ยมคุณป้าที่บ้าน  เป็นการไปเยี่ยมคุณป้าครั้งสุดท้าย  ครั้งนี้คุณป้านอนหลับตาอยู่บนเตียง      หายใจนานๆครั้ง    ไม่มองหน้าดิฉัน  ไม่ยิ้มทักทายและดีใจเหมือนทุกครั้งที่เห็นดิฉัน  หลานคุณป้ารีบเข้าไปพูดใกล้ๆหูคุณป้าว่า

“  ป้า    พี่นกมาแล้ว  พี่นกมาเยี่ยมป้าแล้วนะ”  คุณป้าไม่ตอบ  นอนหายใจช้าๆดังเดิม   ญาติถามดิฉันว่า 

“ หมอ  ต้องเอาไปโรงพยาบาลไหม”   ดิฉันตอบว่า  “ ไม่ต้องหรอกค่ะ  ให้คุณป้านอนหลับพักผ่อนอยู่ที่บ้านเถอะค่ะ”  ญาติทุกคนของคุณป้าเห็นด้วยกับดิฉัน

พี่สาวคุณป้าบอกว่า  “  มันเคยบอกป้าไว้ว่า  ถ้าฉันใกล้ตาย  ฉันขอตายที่บ้านนะ  ไม่ต้องเอาฉันไปกดหน้าอก  ขย่มๆ  มันทรมาน ”   นี่คือพินัยกรรมชีวิต หรือ  Living  Will  ที่คุณป้าได้เคยสั่งเสียไว้กับญาติเมื่อครั้งยังมีสติสัมปชัญญะสมบูรณ์   

วันนี้ดิฉันมีโอกาสทำแผลให้กับคุณป้าเป็นครั้งสุดท้าย   ก่อนที่คุณป้าจะเสียชีวิตลงในวันที่  23  พฤศจิกายน 2551  เวลา  01.50น.  ด้วยอาการสงบ

บทสรุป  

ผู้ป่วยระยะสุดท้ายหรือผู้ป่วยใกล้ตาย  เป็นผู้ป่วยที่หมดหวังจะหายจากโรคและความเจ็บป่วยที่ไม่มีทางรักษาให้หายขาดได้ด้วยวิธีการใดๆ   แนวทางการดูแลจึงไม่ได้มุ่งหวังให้ผู้ป่วยหายจากโรคและมีสุขภาพดังเดิม  แต่เน้นให้ผู้ป่วยได้รับความสุขสบายมีคุณภาพชีวิตที่ดี  มีศักดิ์ศรีใช้ช่วงชีวิตที่เหลืออยู่ให้มีค่าที่สุด ได้อยู่ใกล้บุคคลอันเป็นที่รักอบอุ่น หลุดพ้นจากความเครียดความวิตกกังวลและความเจ็บป่วยเพื่อจากไปอย่างสงบ  (วันดี  โภคะกุล, 2543)

โครงการดูแลด้านจิตวิญญาณผู้ป่วยระยะสุดท้ายและครอบครัว             ของโรงพยาบาลพนมสารคาม   มีวัตถุประสงค์เพื่อให้การดูแลผู้ป่วยระยะสุดท้ายแบบองค์รวม  ลดการให้การดูแลแบบแยกส่วน  และเพื่อเพิ่มประสิทธิภาพการประสานงานระหว่างทีมสหสาขาวิชาชีพและพัฒนาแนวทางระบบการส่งต่อผู้ป่วยระยะสุดท้ายให้ได้รับการดูแลที่บ้าน   ครอบครัวและชุมชน  และอยู่อย่างมีความสุขจวบจนวาระสุดท้ายของชีวิต

                          .....................................................................