ประวัติการสร้าง “พระบรมรูปทรงม้า”
สาเหตุการสร้างพระบรมรูปทรงม้าองค์ปัจจุบันตามหลักฐานทางประวัติศาสตร์ สืบค้นได้หลายแนวทางดังนี้
จากหลักฐานทางประวัติศาสตร์ที่ค้นพบโดย คุณไกรฤกษ์ นานา นักประวัติศาสตร์อิสระ
พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวทรงมีพระราชดำริเรื่องพระบรมรูปทรงม้าเป็นครั้งแรก เมื่อวันที่ ๑๕ เมษายน ร.ศ.๑๒๖ (พุทธศักราช ๒๔๕๐) โดยมีลายพระราชหัตถเลขาถึงเจ้าพระยายมราช (ปั้น สุขุม) บนเรือซักซัน ในขณะเสด็จพระราชดำเนินไปยุโรป วันที่๑๕ เมษายน ร.ศ.๑๒๖ “หนังสือฉบับนี้มีความมุ่งหมายที่จะอธิบายโทรเลขนั้นให้แจ่มแจ้ง คือพระยาสุขุมจะนึกได้ว่ามีความอย่างหนึ่ง ซึ่งค้างอยู่ช้านานว่าจะเอาเงินที่ข้าราชการเรี่ยไรในการทำบุญแซยิดอายุครบ ๕๐ อันมีเหลืออยู่นั้น ก่อสร้างเป็นซุ้มประตูที่ต้นถนนเบญจมาศ อันต่อกันกับถนนดวงตะวันและถนนราชดำเนินนอก เพื่อจะให้เป็นซุ้มประตูสำหรับวังสวนดุสิต ความคิดอันนี้ได้คิดเมื่อครั้งพระยาสุริยาเป็นเสนาบดี มีหน้าที่สมาคนร่วมกัน คือ พระยาสุริยา กรมหลวงนริศรา กรมพระยาดำรงฯ ถึงได้วาดตัวอย่างขึ้นดูบ้างแล้วแต่ก็เลย ติดค้างอยู่ตามเคยมาภายหลังพระยาสุริยา คิดเห็นว่าน่าจะหล่อ “พระบรมรูปขี่ม้า” ตั้งบนหลังซุ้มนั้นแต่ไม่มีโอกาสที่จะได้ทำรูปก็ระงับมาอีก” เมื่อรัชกาลที่ ๕ มีพระราชดำรัสถึงเจ้าพระยายมราชตรัสสั่งงานเกี่ยวกับโครงการใหญ่ส่วนพระองค์ที่ไม่ค่อยมีใครรู้ แต่ดำเนินมานานกว่า ๓ ปี ในอันที่จะปั้นพระบรมรูปในลักษณะที่ “กำลังทรงม้า” เพื่อทำเป็นซุ้มประตูทางเข้าพระราชวังดุสิตที่สร้างขึ้นใหม่ อันพระบรมราชวินิจฉัยเดิมมีอยู่ว่า จะทรงใช้เงินบริจาคที่เหลือจากงานพระราชพิธีเฉลิมพระชนมพรรษาครบ ๕๐ พรรษา ที่รวบรวมได้ ๕ ปี ก่อนหน้านั้น คือปีพุทธศักราช ๒๔๔๖
ประจวบเหมาะกับในกาลนั้นเอง อีก ๒ ปีเศษจะถึงอภิลักขิตมงคลซึ่งพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ได้ทรงเป็นพระเจ้าแผ่นดินนับได้ ๔๒ ปี รัชกาลยืนนานยิ่งกว่าพระมหากษัตริย์พระองค์อื่นได้ปกครองสยามจึงมีการจัดงานพระราชพิธีรัชมังคลาภิเษกขึ้น โดยมีการบอกบุญราษฎรเพื่อบริจาคเป็นเงินพระขวัญเนื่องในโอกาสมิ่งมหามงคลนี้โดยรวบรวมเงินได้ถึง ๑ ล้าน ๒ แสนบาท
ในขณะนั้นคณะกรรมการฯ ยังไม่ได้สรุปว่าจะนำเงินพระขวัญสร้างสิ่งใด ก็พอดีมีข่าวความคืบหน้าการสร้างพระบรมรูปทรงม้าถูกรายงานเข้ามาเป็นระยะ อีกทั้งสืบราคาสร้างพระบรมรูปสมัยนั้นราวได้ ๒๐๐,๐๐๐ บาท คณะกรรมการ เสนาบดีจึงลงมติถวายเงินทั้งหมดเพื่อแบ่งเบาค่าใช้จ่ายในการสร้างพระบรมรูปทรงม้า และทูลขอพระบรมราชวินิฉัยพระราชทานพระบรมรูปทรงม้านี้ให้เป็นสัญลักษณ์ในงานรัชมังคลาภิเษกซึ่งจะมีขึ้นในเพลาที่พระบรมรูปทรงม้าสร้างเสร็จพอดี พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวทรงพระราชทานพระบรมราชนุญาตจึงเกิดมีพระบรมรูปทรงม้าขึ้น
จากพระนิพนธ์ของสมเด็จพระเจ้าวรวงศ์เธอกรมพระยาดำรงราชนุภาพ เนื่องด้วยอีกปีเศษจะถึงอภิลักขิตมงคลซึ่งพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ได้ทรงเป็นพระเจ้าแผ่นดินนับได้ ๔๒ ปี รัชกาลยืนนานยิ่งกว่าพระมหากษัตริย์พระองค์อื่น จึงกำหนดให้มีพระราชพิธีรัชมังคลาภิเษก มีการบอกบุญบริจาคเงินเพื่อเป็นการเฉลิมพระขวัญจากราษฎร ในครานั้นคณะกรรมการฯ ยังไม่ได้สรุปว่าจะสร้างสิ่งใดถวายพระองค์ท่าน ก็พอดีมีข่าวโทรเลขแจ้งมาว่าพระบาทสมด็จพระเจ้าอยู่หัว เสด็จพระราชดำเนินพระราชวังแวร์ซายส์ที่ประเทศฝรั่งเศส และทรงสนพระราชหฤทัยพระรูปพระเจ้าหลุยส์ที่๑๔ ที่ทรงม้า หล่อด้วยทองสัมฤทธิ์ที่อยู่หน้าลานพระราชวัง ทรงปรารถว่าถ้ามีพระบรมรูปของพระองค์ทรงม้าตั้งไว้ในสนามที่ถนนราชดำเนินต่อกับบริเวณพระที่นั่งอนันตสมาคม จะเป็นสง่างามดีเหมือนเช่นเขามักมีกันตามประเทศต่างๆ ในยุโรป สืบราคาสร้างพระบรมรูปเช่นนั้นราว ๒๐๐,๐๐๐ บาท เมื่อกาลเป็นดังนี้ คณะเสนาบดีจึงลงมิกราบทูลขอถวายเงินพระขวัญเพื่อช่วยสร้างพระบรมรูปทรงม้า และทูลเกล้าฯ ถวายสนองพระเดชพระคุณในงานรัชมงคล พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว ก็โปรดพระราชทานพระบรมราชานุญาต จึงเกิดมีพระบรมรูปทรงม้าขึ้นด้วยประการนี้