อย่างไรก็ตาม แม้ข้อปลีกย่อยต่าง ๆ จะเหมือนกันบ้างแตกต่างกันบ้าง แต่จุดประสงค์หลักของการ ฝึกสมาธิ และ ธยานะ เหมือนกันคือ เพื่อความรู้แจ้ง เพื่อความสิ้นกิเลส เพื่อความดับทุกข์

ขั้นตอนของความหลุดพ้น

วิสุทธิ ๗ กับ คุณสถาน ๑๔

ขั้นตอนของความหลุดพ้นในพุทธปรัชญา เมื่อพิจารณาตามแนววิสุทธิ ๗ จะมี ๗ ขั้นตอน คือ

๑. สีลวิสุทธิ ความหมดจดแห่งศีล คือ เมื่อมีการสำรวมระวังความบริสุทธิ์แห่งศีลก็จะเกิดขึ้น

๒. จิตวิสุทธิ ความหมดจดแห่งจิต คือ การฝึกอบรมจิตจนเกิดสมาธิขั้นอุปจารถึงอัปปนา ในฌานสมาบัติ

๓. ทิฏฐิวิสุทธิความหมดจดแห่งทิฏฐิคือ ความรู้ความเข้าใจที่มองเห็น นามรูปตามสภาพที่เป็นจริง

๔. กังขาตรณวิสุทธิ ความหมดจดแห่งญาณ เป็นเหตุข้ามพ้นความสงสัย คือ กำหนดรู้ปัจจัยของนามรูป ตามแนวปฏิจจสมุปบาท

๕. มัคคามัคคญาณทัสสนวิสุทธิ ความหมดจดแห่งญาณที่รู้เห็นว่าเป็นทางหรือไม่ใช่ทาง

๖. ปฏิปทาญาณทัสสนวิสุทธิ ความหมดจดแห่งญาณอันรู้เห็นทางดำเนิน

๗. ญาณทัสสนวิสุทธิ ความหมดจดแห่งญาณทัศนะ คือ ความรู้ในอริยมรรค ๔ ซึ่งเกิดถัดจาก โคตรภูญาณ เมื่อมรรคญาณเกิดแล้ว ผลญาณก็จะเกิดตามมา มรรคญาณ และผลญาณจะเกิด ๔ ครั้ง คือ (๑) มรรคญาณ ผลญาณ เกิดครั้งแรก เป็นพระโสดาบัน (๒) ครั้งที่สอง เป็นพระสกทาคามี (๓) ครั้งที่สาม เป็นพระอนาคามี (๔) ครั้งที่สี่เป็นพระอรหันต์

ในวิสุทธิ ๗ ข้อนี้ ขั้นนี่หลุดพ้นเป็นสมุจเฉทจริง ๆ คือขั้นที่ ๗ (ญาณทัสสนวิสุทธิ) ส่วนขั้นที่ ๑-๖ แม้ยังไม่ใช่ขั้นของความหลุดพ้นจริง ๆ ก็ตามแต่ก็เป็นปัจจัยให้เกิดขั้นญาณทัสสนวิสุทธิ คือ ถ้าศีลวิสุทธิ และวิสุทธิข้ออื่น ๆ ไม่มีแล้ว ญาณทัสสนวิสุทธิก็จะมีไม่ได้