โปรดพิจารณาท่านพุทธโฆษาจารย์เป็นยอดอรรถกถาจารย์อย่างไร...
สังเกตแล้วจะพบว่า...ในบรรดาอรรถกถาจารย์ซึ่งรจนาคัมภีร์อรรกถานั้น ท่านพุทธโฆษารจนาไว้มากกว่าท่านอื่น แสดงถึงความมีปัญญาอันเลิศของท่าน...อย่างยิ่ง
พระไตรปิฎก อรรถกถา พระอรรถกถาจารย์
วิสุทธิมรรค(*) -->>พระพุทธโฆษะ
ก. พระวินัยปิฎก สมันตปาสาทิกา -->>พระพุทธโฆษะ
พระปาติโมกข์ กังขาวิตรณี -->>พระพุทธโฆษะ
ข. พระสุตตันตปิฎก
ทีฆนิกาย สุมังคลวิลาสินี -->>พระพุทธโฆษะ
มัชฌิมนิกาย ปปัญจสูทนี -->>พระพุทธโฆษะ
สังยุตตนิกาย สารัตถปกาสิยี -->>พระพุทธโฆษะ
อังคุตตรนิกาย มโนรถปูรณี -->>พระพุทธโฆษะ
ขุททกนิกาย
๑. ขุททกปาฐะ ปรมัตถโชติกา -->>พระพุทธโฆษะ
๒. ธรรมบท ธัทมปทัฏฐกถา -->>พระพุทธโฆษะ(๑)
๓. อุทาน ปรมัตถทีปนี พระธรรมปาละ
๔. อิติวุตตกะ ปรมัตถทีปนี พระธรรมปาละ
๕. สุตตนิบาต ปรมัตถโชติกา -->>พระพุทธโฆษะ
๖. วิมานวัตถุ ปรมัตถทีปนี พระธรรมปาละ
๗. เปตวัตถุ ปรมัตถทีปนี พระธรรมปาละ
๘. เถรคาถา ปรมัตถทีปนี พระธรรมปาละ
๙. เถรีคาถา ปรมัตถทีปนี พระธรรมปาละ
๑๐.ชาดก ชาตกัฏฐกถา -->>พระพุทธโฆษะ(๒)
๑๑.นิทเทส สัทธัมมปัชโชติกา พระอุปเสนะ
๑๒.ปฏิสัมภิทามรรค สัทธัทมปกาสินี พระมหานามะ
๑๓.อปทาน วิสุทธชนวิลาสินี ไม่ทราบนามผู้รจนา
๑๔.พุทธวงศ์ มธุรัตถวิลาสินี พระพุทธทัตตะ
๑๕.จริยาปิฎก ปรมัตถทีปนี พระธรรมปาละ
พระอภิธรรมปิฎก
ธรรมสังคณี อัตถสาลินี -->>พระพุทธโฆษะ
วิภังค์ สัมโมหวิโนทนี -->>พระพุทธโฆษะ
กถาวัตถุ ปัญจัปปกรณัฏฐกถา -->>พระพุทธโฆษะ
ปุคคลบัญญัติ ปัญจัปปกรณัฏฐกถา -->>พระพุทธโฆษะ
ธาตุกถา ปัญจัปปกรณัฏฐกถา -->>พระพุทธโฆษะ
ยมก ปัญจัปปกรณัฏฐกถา -->>พระพุทธโฆษะ
ปัฏฐาน ปัญจัปปกรณัฏฐกถา -->>พระพุทธโฆษะ
อรรถกถาของพระสูตร ๔ นิกายแรกถือว่าเก่าที่สุด คืออยู่ในพุทธศตวรรษที่ ๑๐-๑๑ (ในช่วงชีวิตของพระพุทธโฆษะ)
(*) ท่านจัดวิสุทธิมรรคอยู่ในบรรดาอรรถกถาด้วย แต่ไม่ได้เป็นอรรถกถาของคัมภีร์ใดโดยเฉพาะ
(๑) – (๒) กล่าวกันต่อๆ มาว่า คัมภีร์ทั้งสองเป็นของพระพุทธโฆษะ แต่ดูจากสำนวนภาษานั้น ไม่น่าเชื่อว่าเป็นของท่าน เพราะต่างจากสำนวนในคัมภีร์อื่นของพระพุทธโฆษะ
///////////////////////////////////////////////////////////
คัดมาจาก
หัวข้อวิทยานิพนธ์ : ทศบารมีในพุทธศาสนาเถรวาท
ชื่อนิสิต : สมเด็จพระเทพรัตนราชสุดา ฯ สยามบรมราชกุมารี
อาจารย์ที่ปรึกษา : ศาสตราจารย์ หม่อมหลวงจิรายุ นพวงศ์
ภาควิชา : ภาษาตะวันออก
ปีการศึกษา ๒๕๒๓
****