คัมภีร์โยชนา

โยชนา คือ คัมภีร์ประเภทแสดงการสร้างประโยคและแปลความหมาย คัมภีร์นี้

จะมีคำว่า “โยชนา” นำหน้าหรือต่อท้าย ลักษณะของคัมภีร์โยชนามีรูปแบบค่อนไปทางไวยากรณ์มากกว่าจะเป็นคัมภีร์ฎีกา ซึ่งมุ่งเน้นความหมายที่ถูกต้องของคำพูด โยชนาจะแบ่งไปตามไตรปิฎก คือ โยชนาพระวินัย โยชนาพระสูตร และโยชนาพระอภิธรรม นอกจากนี้ ยังมีคัมภีร์โยชนาอื่น ๆ แต่ถูกจัดไว้เป็นประเภทของ “คันถันตระ” ซึ่งเป็นคัมภีร์อยู่นอกสายพระไตรปิฎก อรรถกถา ฎีกา อนุฎีกา มธุ กนิฏฐะ คัณฐิ และโยชนาพระไตรปิฎก

อนึ่ง โยชนาของพระไตรปิฎกก็คือ ไวยากรณ์ที่จะช่วยให้เข้าใจความสัมพันธ์ และความหมายในพระไตรปิฎกนั่นเอง โยชนาจึงให้ประโยชน์มากแก่ผู้ที่สนใจไวยากรณ์ในส่วนที่เป็นวากยสัมพันธ์ และผู้ที่ประสงค์จะใช้หลักของปรัชญาภาษาเพื่อนำมาประยุกต์กับภาษาของพุทธศาสนา

การเกิดขึ้นของคัมภีร์โยชนานั้น เชื่อกันว่าเกิดขึ้นหลังคัมภีร์ฎีกา เมื่อดูจากชื่อผู้แต่งโยชนาที่ยังเหลืออยู่ ปรากฏว่าพระสงฆ์ชาวพม่าและพระสงฆ์ชาวพม่าและพระสงฆ์ชาวไทยจะแต่งไว้ค่อนข้างมากในที่นี้จะกล่าวถึงเฉพาะโยชนาของพระไตรปิฎก โดยแยกกล่าวเป็นหมวด ๆ ไป คือ

-> โยชนาพระวินัย มีชื่อคัมภีร์ต่อไปนี้

1. ปาจิตติยาทิอรรถกถาโยชนา เป็นผลงานของพระชาคราภิวังสะ พำนักอยู่ ณ วัดทักขิณาราม เมืองมัณฑเล ประเทศพม่า

2. ขุททสิกขาโยชนา เป็นผลงานของพระเถระวนนาสี (พระเถระที่อาศัยอยู่ในป่า) ไม่ระบุชื่อว่าเป็นใคร แต่งที่เมืองสกาย

3. วินยวินิจฉยโยชนา เป็นผลงานของพระเถระนวาสี ไม่ระบุชื่อผู้แต่ง แต่งที่เมืองสกาย

-> โยชนาพระสูตร มีชื่อคัมภีร์ต่อไปนี้

1. นิธิกัณฑสุตตอัตถโยชนา เป็นผลงานของพระจารินทาสภะ (พญาจี สยาดอ)

2. ธัมมปทัฏฐกถาคาถาโยชนา เป็นผลงานของพระสิริสุมังคลเถระ แต่งที่พม่า

3. ตุลัตถโยชนา เป็นผลงานของพระอุกกักวังสมาลา

4. ปัจเจกขณโยชนา เป็นผลงานของพระอุกกังวังสมาลา

-> โยชนาพระอภิธรรม มีชื่อคัมภีร์ต่อไปนี้

1. ธาตุกถามูลฎีกาโยชนา เป็นผลงานของพระสารทัสสิ (พระปุพพาราม สยาดอ)

2. สังคหโยชนา เป็นผลงานของพระกวิธชะ

3. ธาตุวัตถุโยชนา เป็นผลงานของพระจารินทาสภะ

คัมภีร์สัตถศาสตร์

สัตถศาสตร์เป็นคัมภีร์ประเภทใช้เป็นเครื่องมือในการศึกษาคัมภีร์ประเภทวรรคดีบาลีคัมภีร์สัตถศาสตร์แบ่งได้ 4 ประเภท คือ

1. สัททสัตถะ คือ คัมภีร์ประเภทไวยากรณ์

2. อภิธานสัตถะ คือ คัมภีร์ประเภทอภิธาน ได้แก่ พจนานุกรมบาลี

3. ฉันทะสัตถะ คือ คัมภีร์ที่ใช้คู่มือในการแต่งฉันท์

4. อลังการสัตถะ คือ คัมภีร์อธิบายการแต่งวรรณคดีบาลี

-->> คัมภีร์สัตถศาสตร์ทั้ง 4 ประเภทข้างต้นนี้ การจัดการศึกษาปริยัติธรรมของคณะสงฆ์ไทย ได้จัดไว้ในหมวดสัททาวิเสสทั้งหมด และคัมภีร์ประเภทที่ 1 คือ สัททสัตถะ ตามที่ปรากฏในบัญชีหนังสือของหอสมุดวชิรญาณ มีจำนวน 134 เล่ม จารึกไว้ไปใบลานด้วยภาษาขอมผู้แต่งคัมภีร์นี้มีทั้งที่เป็นพระเถระชาวอินเดีย ศรีลังกา พม่า และไทย