คัมภีร์อนุฎีกา

คำว่า “อนุฎีกา” หมายถึงฎีกาใหม่ที่แต่งเพิ่มเติมภายหลัง คำบาลี เรียกว่า “อภินวฎีกา” แปลว่า ฎีกาใหม่ เป็นคำอธิบายความในฎีกาให้เข้าใจง่ายขึ้น อนุฎีกามีชื่อต่าง ๆ แยกไปตามไตรปิฎก

-> อนุฎีกาวินัย ได้แก่

1. วินยาลังการฎีกาคัมภีร์ใหม่เป็นผลงานของพระมุนินทโฆสะแต่งที่ประเทศพม่า

2. ขุททสิกขาฎีกาคัมภีร์ใหม่ หรือสุมังคลปสาทนีฎีกา เป็นผลงานของพระสังฆรักขิตเถระ แต่งที่เมืองราธปุระ

3. มูลสิกขาฎีกาคัมภีร์ หรือวิมติจเฉทฎีกา เป็นผลงานของพระสมันตคุณสาคระแต่งที่เมืองวิชัยปุระ

-> อนุฎีกาพระสูตร ได้แก่

1. อังคุตตรฎีกาคัมภีร์ใหม่ เป็นผลงานของพระสารีบุตร พระเถระชาวศรีลังกา

2. ทุกังทุตตรฎีกาคัมภีร์ใหม่ เป็นผลงานของพระสารีบุตร พระเถระชาวศรีลังกา

3. ติกังคุตตรฎีกาภีร์ใหม่ เป็นผลงานของพระสารีบุตร พระเถระชาวศรีลังกาล

4. จตุกกังคุตตรฎีกาคัมภีร์ใหม่ เป็นผลงานของพระสารีบุตร พระเถระชาวศรีลังกา

5. ปัญจกังคุตตรฎีกาคัมภีร์ใหม่ เป็นผลงานของพระสารีบุตร พระเถระชาวศรีลังกา

6. ฉักกังคุตตรฎีกาคัมภีร์ใหม่ เป็นผลงานของพระสารีบุตร พระเถระชาวศรีลังกา

7. สัตตังคุตตร ฎีกาคัมภีร์ใหม่ เป็นผลงานของพระสารีบุตร พระเถระชาวศรีลังกา

8. อัฎฐังคุตตรฎีกาภีร์ใหม่ เป็นผลงานของพระสารีบุตร พระเถระชาวศรีลังกา

9. นวังคุตตรฎีกาคัมภีร์ใหม่ เป็นผลงานของพระสารีบุตร พระเถระชาวศรีลังกา

10. ทสังคุตตรฎีกาคัมภีร์ใหม่ เป็นผลงานของพระสารีบุตร พระเถระชาวศรีลังกา

11. เอกาทสังคุตตรฎีกาคัมภีร์ใหม่ เป็นผลงานของพระสารีบุตร พระเถระชาวศรีลังกา

12. ธัมมปทัฏฐกถาฎีกาคัมภีร์ใหม่ เป็นผลงานพระวรสัมโพธิ แต่งที่ปุคันจิประเทศพม่า

13. เปฎกาฎีกาคัมภีร์ใหม่ เป็นผลงานของพระสังฆราชญาณวังสะ ธรรมเสนาบดีแต่งที่ประเทศพม่า

-> อนุฎีกาพระอภิธรรม ได้แก่

1. อภิธัมมัตถวิภาวินีฎีกาคัมภีร์ใหม่ เป็นผลงานของพระสุมังคละ แต่งที่ศรีลังกา

2. ปรมัตถวินิจฉยฎีกาคัมภีร์ใหม่ ไม่ปรากฏชื่อผู้แต่ง

3. นามรูปปริจเฉทฎีกาคัมภีร์ใหม่ ไม่ปรากฏชื่อผู้แต่ง

4. อภิธัมมาวตารฎีกาคัมภีร์ใหม่ เป็นผลงานของพระสุมังคละ แต่งที่ศรีลังกา

5. สัจจสังเขปฎีกาคัมภีร์ใหม่ หรือสารัตถสาลินีฎีกา ไม่ปราฏกชื่อผู้แต่ง

-->> ข้อสังเกตเกี่ยวกับการแต่งฎีกาและอนุฎีกาประการหนึ่ง คือ นับตั้งแต่การแปลและแต่งอรรถกถาในสมัยของท่านพระพุทธโฆษาจารย์ จนกระทั่งถึงสมัยที่มีการเริ่มแต่งคัมภีร์ฎีกาในรัชกาลของพระเจ้าปรักกมพาหุเป็นต้นมา พระสงฆ์ทั้งที่เป็นชาวศรีลังกาและพม่า (เมียนมาร์) ได้แต่งอรรถกถาและฎีกาเป็นจำนวนมาก โดยยึดถือเอาหลักการและวิธีการแต่งอรรถกถา และฎีการุ่นแรก ๆ เป็นแบบ