ตอนเขียนบันทึกนี้ if and only if นั้น ครั้งแรกก็ให้ความหมายว่า จะเป็นเงื่อนไขพอเพียงหรือเงื่อนไขจำเป็นก็ได้ ทำนองเดียวกับที่อาจารย์หมอให้ความเห็นมา แต่พออ่านซ้ำรู้สึกว่าอาจมีผู้ทักท้วง จึงแก้ว่า รวม... ดังที่ปรากฎอยู่
ตอนย้ำคิดย้ำอ่านเรื่องนี้ก็มีความเห็นทำนองเดียวกันว่าเมื่อ if รวมอยู่ใน only if แล้ว ไฉนต้องใช้ว่า if and only if ด้วย...
อนึ่ง เฉพาะการแปลคำสั่งเด็ดขาดของคานต์ว่าเป็นเพียง only if เท่านัน Feldman ไม่เห็นด้วยกับมตินี้ โดยแย้งว่า คำสั่งเด็ดขาดบ่งชี้ไปถึงการหลีกเลี่ยงการกระทำ ซึ่งสิ่งที่จะต้องหลีกเลี่ยงนั้นอยู่ในตรรกบทที่ไม่สามารถเป็นสากลได้ แต่มันก็ไม่ได้แยกแยะให้เห็นในสิ่งที่ต้องดำเนินการ ดังนั้น ถ้ามีแต่เพียง only if เท่านั้น ทำให้เราไม่อาจค้นหาการกระทำที่ถูกต้องทางศีลธรรมได้ จึงต้องมีทั้ง if และ only if ...
ประเด็นนี้ค่อนข้างยาก อาตมาว่าน่าจะทำนองเดียวกับที่มีผู้อธิบายว่า เราต้องเสียสละส่วนเหลือให้แก่คนอื่น (เงื่อนไขจำเป็น) แต่คนในโลกนี้มีมาก เราจึงเลือกได้ว่าจะเสียสละให้ใคร (เงื่อนไขพอเพียง)...
เจริญพร