6. การจัดการที่ดีจะทำให้ระบบทั้งหมดเชื่อมโยงกันและ function ได้ดี  การจัดการกับการบริหารไม่เหมือนกัน  เราอยู่ในระบบราชการจะคุ้นเคยกับที่เรียกว่า administration  ในระบบราชการไม่เรียกว่าระบบการจัดการ (management)  administration คือการทำตามกฎ ตามระเบียบ ผู้บริหารเป็นผู้กำกับให้ทำตามกฎระเบียบ  แต่ management มันมากกว่านั้นคือเป็น result oriented  การบริหารคือกฎระเบียบ oriented  การจัดการเป็นปัญญาอีกชนิดหนึ่ง เป็นอิทธิปัญญา เป็นปัญญาที่เกือบจะขาดไปจากสังคมไทยโดยสิ้นเชิง  เพราะการศึกษาที่เอาวิชาเป็นตัวตั้ง ไม่ได้เอาการปฏิบัติเป็นตัวตั้งจะขาดการจัดการ คนไทยจัดการไม่เป็น นี่จะเป็นข้อติดขัดอย่างสำคัญ

          ผมผ่านเรื่ององค์กรมาเยอะ  เวลาเขาทะเลาะกันจะคิดว่าเป็นปัญหาเรื่องจริยธรรม  แต่ส่วนใหญ่ไม่ใช่ เป็นปัญหาเพราะขาดการจัดการที่ดี  แล้วจะเข้าใจผิดว่าเป็นเพราะความดีความเลวของคนนั้นคนนี้แล้วก็ทะเลาะกันใหญ่  เราทุกคนต้องสนใจเรื่องการจัดการ  การจัดการต้องการในทุกสิ่งทุกอย่าง ทำขนมขาย ทำก๋วยเตี๋ยวขาย พายเรือจ้าง ก็ต้องการการจัดการ  แต่เพราะเราไม่สนตรงนี้เลย เราไม่มีทักษะตรงนี้ 

          ผมมองมานานแล้ว เคยไปดูเรือที่พัทยาที่เขาวิ่งไปเกาะ ไม่มีการจัดการ คนขายตั๋วก็ขายไป ไม่รู้หรอกว่าเรือนี้กี่คนที่ควรจะลง ขายไปเรื่อย เรือขับก็ขับเรื่อย ไม่มีว่าเที่ยวหนึ่งจะซักกี่คน จะอยู่ข้างบนหรือข้างล่าง เวลาคลื่นแรงจะทำอย่างไร  คนเที่ยวก็เที่ยวอย่างเดียว  เรือล่มแล้วคนจะตาย  ต่อมาไม่ช้ามีเรือล่มที่เขื่อนอุบลรัตน์ นักศึกษาวิทยาลัยสาธารณสุข 38 คนตาย ผู้หญิงทั้งนั้นเลย เพราะคนไปเที่ยวก็เอาแต่เที่ยว  คนขับเรือก็เอาแต่ขับเรือ ไม่ได้คำนึงว่าการจัดการจะเอาอย่างไร  แล้วก็มีแผงกั้นไม่ให้คนตกน้ำ  แต่เวลาเรือคว่ำลงไปในน้ำแล้วมันกั้นไม่ให้คนออกจากเรือ  คนก็ตายหมด 38 คน เด็กสาวๆ ทั้งนั้น

          การจัดการต้องการทุกสิ่งทุกอย่าง  การศึกษาของเราไม่มีเลย เราเรียนท่องวิชา  ผู้ใหญ่วิบูลย์ เข็มเฉลิม ท่านไปเอาเด็ก ป.3 ป. 4 มาหัดเลี้ยงไก่ ท่านบอกว่าเพื่อฝึกการจัดการ  เลี้ยงไก่ต้องจัดการ ว่าซื้อลูกไก่ราคามันเท่าไร มันกินอะไร ราคาเท่าไร ที่ไหน ทำอย่างไรจะป้องกันการเป็นโรค มันใช้เท่าไร  เวลาออกไข่มาขาย ได้เท่าไร ทำบัญชีอย่างไร กำไรขาดทุน  เด็กไม่ได้ฝึกเลยในการศึกษาของเรา

          เรื่องการศึกษาไทยจำเป็นอย่างมาก ต้องถือเป็นหน้าที่ของเราทุกคน ไม่ใช่เฉพาะกระทรวงศึกษาเท่านั้น เขาทำไม่ได้ เพราะเขาคุ้นเคยอย่างนั้นมาร้อยปีแล้ว เขามองไม่เห็นอย่างอื่น  แล้วเรา ทุกคนก็ได้รับผลร้ายจากการศึกษาอย่างที่เรามีอยู่ 

          ระบบบริการสุขภาพที่ลงตัว เราก็ต้องดูผลที่ได้ว่ามันทั่วถึงไหม คุณภาพดีไหม มีประสิทธิภาพหรือเปล่า ก่อให้เกิดเกิดความสุขกับผู้คนทั้งผู้รับบริการ ผู้ปฏิบัติการ ผู้ให้บริการหรือเปล่า  ถ้ายังไม่ให้ความสุขกับทุกฝ่ายก็แปลว่ายังไม่ลงตัว ต้องดูที่ผลที่ทางพระท่านเรียกว่า ปฏิเวธ  ที่เราได้ยินบ่อยๆ ว่าปริยัติ ปฏิบัติ ปฏิเวธ ต้องไปให้ถึงตัวปฏิเวธ เพราะปฏิเวธจะเป็นตัว feed back 

          ท่านอาจารย์พุทธทาสจะย้ำตรงนี้มาก ว่าสิ่งสำคัญที่สุดคือการปฏิบัติและผลของการปฏิบัติ ถ้าผลการปฏิบัติออกมาดีแปลว่าการปฏิบัตินั้นดี แปลว่าทฤษฎีนั้นดี  แต่ถ้าผลออกมาไม่ดี ก็แสดงว่าทฤษฎีนั้นอาจจะไม่ดี ไม่ว่ามันจะดีอย่างไร น่าเชื่อถืออย่างไร พระศาสดาเป็นผู้พูด เขาลือกันว่ามันดีอย่างไรก็เชื่อไม่ได้ว่ามันดีจริง นอกจากผลมันออกมาดีจริง  

          การศึกษาของเราไปไม่ถึงการปฏิบัติ มันไม่มีปฏิเวธที่จะ feed back กลับมาให้ทั้งหมดขยับตัว  ระบบที่ดีที่จะมีศานติสุขต้องเป็นระบบที่ขยับตัวได้  ถ้าระบบตายตัวจะไม่มีวันเป็นศานติสุข  มันต้องเรียนรู้ได้ ปรับได้ ขยับได้เรื่อยๆ เพราะมันอยู่ท่ามกลางความเปลี่ยนแปลง สรรพสิ่งทุกอย่างเป็นอนิจจัง  ถ้ามีองค์กรอะไรตายตัวมันก็ไม่เข้ากัน มันขัดแย้งกัน ศานติสุขในระบบก็ไม่เกิดขึ้น 

          นี่เป็นที่มาของการประกันคุณภาพ เป็น feed back  จริงๆ แล้วระบบพัฒนาและประกันคุณภาพถามว่าจริงๆ คืออะไร มันคือกระบวนการการเรียนรู้ร่วมกัน ไม่ใช่ว่าใครมีอำนาจ ไปเที่ยววัดคนอื่น ไปเที่ยวตัดสินคนอื่น ไม่ใช่อย่างนั้น  เราต้องหลีกหนีจากกระบวนการอำนาจ บ้านเมืองเราลำบากเพราะตัวอำนาจ  ต้องเป็นกระบวนการเรียนรู้ร่วมกันในการปฏิบัติ (interactive learning through action) ถ้าเราไปเรียนรู้โดยท่องหนังสืออยู่เฉยๆ เรียนไปไม่รู้ว่าเข้ากับเรื่องจริงหรือเปล่า ปฏิบัติได้หรือเปล่า  การเรียนรู้ที่สำคัญที่สุดคือการเรียนรู้ร่วมกัน เพราะมันมีคนหลายคนเกี่ยวข้องอยู่ในเรื่องใดเรื่องหนึ่ง  เรียนรู้คนเดียว กูเก่งคนเดียว มันก็ไม่พอที่ระบบจะดำเนินไปอย่างดี

          การเรียนรู้ร่วมกันในการปฏิบัติ (interactive learning through action) เป็นสิ่งสำคัญที่สุดที่จะให้เกิด  ขยับไปดีขึ้น การที่จะเกิดการเรียนรู้ร่วมกันในการปฏิบัติจำเป็นต้องมีธรรมะชุดหนึ่ง ไม่อย่างนั้นคนเกลียดกัน เขม่นกัน อวดดี อวดตัว ก็ไม่อยากเรียนรู้ร่วมกัน  การเรียนรู้ร่วมกันจะเกิดขึ้นต่อเมื่อมีเมตตาจิต  มีความรักต่อเพื่อนร่วมงาน ต่อคนอื่น มีความเปิดเผย มีความจริงใจ เกิด trust เกิดความเชื่อถือไว้วางใจ  เวลาเกิดความเชื่อถือไว้วางใจขึ้น มันเป็นทุนการพัฒนาที่สำคัญ ทำให้เกิดความสุขในเนื้อในตัวของมัน 

          ถ้าเราเชื่อถือรัฐบาลได้ เรามีความสุขแล้ว เขาทำอะไรหรือไม่ทำอะไร  แต่ถ้าเชื่อถือไม่ได้ ยังไม่รู้เลยก็มีความทุกข์แล้ว  เป็นทุนการพัฒนาที่ทำอะไรง่ายไปหมด เพราะมันเกิดความไว้วางใจ  ตรงนี้เงินร้อยล้านพันล้านก็ซื้อไม่ได้  ความไว้วางใจเกิดจากการบำเพ็ญความถูกต้อง ฉะนั้นจำเป็นต้องมีธรรมะชุดนี้จึงเกิดการเรียนรู้ร่วมกันในการปฏิบัติ  เรื่องความเอื้อเฟื้อ ความเมตตา ความจริงใจ ความเปิดเผย ความเชื่อถือไว้วางใจ อันนี้จะนำไปสู่การเรียนรู้ร่วมกันการปฏิบัติ  ถ้าเกิดได้เมื่อไร ความสุขเกิดขึ้นอย่างล้นเหลือ ความสำเร็จจะเกิดขึ้นที่ตรงนั้น ในองค์กร

          มาถึงจุดสำคัญคือสำนึกในศักดิ์ศรีและคุณค่าความเป็นคนของคนทุกคน จะเป็นหัวใจของสุขภาวะ ของสุขภาพ  เรา มนุษย์ ด้วยถูกมายาคติ ถูกอคติต่างๆ เข้ากระทำ ถูกอวิชชาความไม่รู้ จึงขาดสำนึกในศักดิ์ศรีคุณค่าของความเป็นคน ขาดความเคารพในศักดิ์ศรีคุณค่าความเป็นคนของคนทุกคนอย่างเท่าเทียมกัน โดยเฉพาะคนเล็กคนน้อย คนยากคนจน  อันนี้จะเป็นหัวใจของการพัฒนาทั้งหลาย หัวใจของประชาธิปไตย หัวใจของสิทธิมนุษยชน หัวใจของความเป็นธรรมต่างๆ

          ความเป็นธรรมเป็นเรื่องสำคัญ ความเป็นธรรมทำให้เกิดความสุข  มนุษย์ถือเรื่องนี้มาก ความยุติธรรมเป็นส่วนหนึ่งของความเป็นธรรม  ความเป็นธรรมก็กว้างกว่า  ถ้ามีความยุติธรรมแล้วจนก็ไม่ว่า แม้แต่ตายก็ไม่ว่า ยอมตายได้ขอให้มีความยุติธรรม  ประเทศเราขาด แล้วเราก็เข้าใจผิด เราคิดว่าความยากจนเกิดจากการพัฒนาเศรษฐกิจ  จริงๆ แล้วความยากจนเกิดจากการขาดความเป็นธรรม  ตรงนี้เองเป็นตัวสำคัญ งานทุกชนิดต้องพุ่งไปสู่ตรงนี้ อย่าทำแต่ด้านเทคนิค ต้องมาสร้างสปิริต สร้างสำนึก (consciousness) ตรงนี้สามารถสร้างได้ทุกคน  ถ้าเราไปรอขอร้องอย่างอื่น อยากให้รัฐบาลทำอะไรดีๆ ไม่แน่ว่าเขาจะเข้าใจ ไม่แน่ว่าเขาจะทำได้  

          มนุษย์ทุกคนมีศักยภาพ มีศักดิ์ศรี มีคุณค่าอยู่ในตัว  ทำอย่างไรจะเกิด awareness ตรงนี้ขึ้น เกิดสำนึก consciousness ตรงนี้ว่าเราเป็นคนมีศักดิ์ศรี คุณค่า มีศักยภาพที่จะทำอะไรดีๆ  ถ้ามีตรงนี้มันเป็นความสุข เป็นพลัง  ทำอะไรดีตามที่ตัวถนัด ตามที่ตัวชอบ ตรงนี้จะเป็นจุดสำคัญที่ทำให้ทุกสิ่งทุกอย่างดีขึ้น จะเกิดพลังในสังคม พลังทางการเมืองที่เรียกว่าการเมืองของพลเมือง

          พลเมือง (citizen) ต่างจากประชาชน  ประชาชนอาจจะเป็นคนยากคนจน คนไม่รู้อิโหน่อิเหน่ ไม่มีส่วนร่วม ไพร่ฟ้าข้าแผ่นดิน หมอบราบคาบแก้ว  แต่ว่าพลเมืองหมายถึงคนที่มีศักดิ์ศรีแห่งความเป็นคนในตัว มีความรู้ มีเหตุมีผล มีส่วนร่วมในกระบวนการนโยบายสาธารณะ การเมืองจะดีขึ้นอยู่ที่ความเป็นพลเมือง  และความเป็นพลเมืองนี่อยู่ที่สำนึกศักดิ์ศรีคุณค่าความเป็นคน  มหาวิทยาลัยทุกแห่ง โรงเรียนทุกแห่ง ต้องเข้ามาทำเรื่องนี้  ไม่คยทำมาเลย ทั้งหมดสอนแต่วิชาทางเทคนิคทั้งนั้น  บ้านเมืองจึงเป็นอย่างนี้  อันนี้จำเป็น

          เราทำงานในระบบสุขภาพซึ่งเป็นระบบใหญ่ที่สำคัญ เกี่ยวข้องกับชีวิตของทุกคนตั้งแต่ครรภ์มารดาจนถึงเชิงตะกอน  ไม่มีใครเลยที่ไม่เกี่ยวกับระบบสุขภาพ  เขาอาจจะไม่เกี่ยวกับระบบกฎหมาย ตั้งแต่เกิดจนตาย ไม่เคยต้องไปศาล ไม่เคยเจอทนายความ ไม่เคยทำอะไรกับตำรวจเลยก็ได้  แต่ไม่มีใครเลยที่ไม่เกี่ยวกับระบบสุขภาพ แล้วเป็นระบบที่มีความเป็นพิเศษ  มันใกล้ชิดกับชีวิตของคน ใกล้ชิดกับเลือดเนื้อ ความเป็นความตาย ใกล้ชิดกับ DNA ของคน  ไม่มีอาชีพใดเลยที่สังคมยอมให้เข้ามารู้เรื่องภายในของเขาเท่ากับอาชีพทางสุขภาพ ตรงนี้ต้องถือว่าคนทำงานทางระบบสุขภาพมีสัญญาประชาคมพิเศษ  มี special social contract กับสังคม  

          นักการเมืองโกง ประชาชนอาจจะไม่เสียใจนัก (ขอโทษนักการเมืองด้วยนะ อันนี้พูดไปตามทำนอง ไม่ได้ดูถูกดูหมิ่นอะไร)  ไม่ผิดหวังนัก คิดว่าเป็นธรรมชาติ  แต่ถ้าหมอพยาบาลโกงแล้วเขาจะเสียใจมาก เขาจะล้มละลายทางจิตใจ หมดศรัทธาในความดี 

          กระบวนการของเราที่เราทำอยู่นี่ ที่ผมดีใจที่มันเกิดขึ้น ที่เรียกว่าเป็นกระบวนการทางปัญญา กระบวนการทางสังคม กระบวนการทางศีลธรรม เป็นเรื่องยิ่งใหญ่มาก  ข้างนอกเรื่องศีลธรรมเอาไม่อยู่แล้วในระบบบริโบคนิยม เงินนิยม พระก็ไม่มีน้ำยาอะไรแล้วที่จะเอาศีลธรรมอยู่  เหลือปราการสุดท้ายคืออาชีพของเราที่เกี่ยวข้องกับชีวิตคน 

          ตรงนี้มันต่างจากคนอื่นเพราะสังคมจะเข้ามากำกับ ถ้าเราทำไม่ดีเขาเสียใจมาก เขาจะเข้ามาโวยวาย  ตรงนี้มันดีได้ง่ายกว่าระบบอื่น  ถ้าเราทำให้ดีแล้วมันจะเป็นความหวังของสังคม มันจะช่วยดึงสังคมเข้ามาร่วมกันในกระบวนการนี้ที่จะเคลื่อนไป  เราทำงานเพื่อเยียวยาคนเจ็บคนจนคนทุกข์ยากต่างๆ เสร็จแล้วเราทำด้วยหัวใจของความเป็นมนุษย์นี่มันจะดึงผู้คน เพราะผู้คนนี่อย่างไรก็ตามเขามีเมล็ดพันธุ์แห่งความดีในหัวใจของเขาทุกคน  เขาอาจจะไปอยู่ในงื่อนไขอะไรบางอย่าง  แต่ถ้าเขาเห็นความดีเมื่อไร เขาเห็นมัน เขารู้มัน โจรมันยังรู้เลยว่าคนที่มีหัวใจดี โจรมันยังสรรเสริญ  มันไม่ยากที่จะดึงหัวใจของผู้คนเข้ามาด้วยการขับเคลื่อนไป 

          การเยียวยาคนเจ็บคนป่วย คนยากคนจน คนทุกข์ยาก เป็นการเยียวยาตัวเราเองด้วย แล้วร่วมกันเราเยียวยาโลก (heal the world) เพราะโลกมันก็เจ็บป่วย  เมื่อเราทำอย่างนี้ทุกอย่างให้ถูกต้องทั้งรูปธรรม นามธรรม อย่างที่กระบวนการ HA พยายามทำอยู่ เข้าปีที่เก้าแล้ว  แล้วกระบวนการตรงนี้ใหญ่ขึ้นเรื่อยๆ มีเรื่องดีๆ เข้ามาเรื่อยเลย  เรื่องต่างๆ สาระพัด  ก็จะมีความถูกต้องมากขึ้นเรื่อยๆ  จะเกิดศานติสุขในระบบบริการสุขภาพหรือระบบที่มันลงตัวมากขึ้นเรื่อย  พอมันลงตัวมันก็ไหลลื่น (flow) แปลว่ามันมีอิสระ (freedom) มันจึงไหลลื่นได้  มีหนังสือเล่มหนึ่งเรื่อง flow ซึ่ง flow คือ happiness คือความสุข อิสรภาพ คือศานติ 

          เมื่อทุกสิ่งทุกอย่างเข้ามาถูกต้องโดยมีหัวใจอยู่ที่ศักดิ์ศรีและคุณค่าความเป็นคน  เมื่อกี้ได้ยินบุญเรืองพูด รู้สึกดีใจ รองอธิบดีคนนี้เก่ง รู้เรื่องลึกซึ้ง นอกนั้นก็มีเรื่องดีๆ เกิดขึ้น เกิดความถูกต้องในระบบ

          พูดถึงตรงนี้ทำให้คิดถึงพระปฐมบรมราชโองการของพระเจ้าอยู่หัวรัชกาลปัจจุบันเมื่อเสด็จขึ้นครองราชย์วันแรก ก็ตรัสว่า “เราจะครองแผ่นดินโดยธรรม เพื่อประโยชน์สุขแห่งมหาชนชาวสยาม” ประโยชน์สุขในที่นี้อาจจะเป็นสุขภาวะของคนทั้งมวล  แล้วมันจะเกิดขึ้นได้ก็ต่อเมื่อทั้งแผ่นดินมี “ธรรม” ครอง  เชื่อว่ากระบวนการ HA คือกระบวนการที่จะสร้างธรรมะ สร้างความถูกต้องให้เกิดขึ้นในทุกอณูของระบบ 

          ถ้าเราช่วยกันตรงนี้ ตรงนี้ไม่ยากแล้ว เพราะมันติดลมบน คนสนใจตรงนี้เป็นพันเป็นหมื่นคน  ก็มาร่วมกัน แล้วทำให้ดีขึ้น  เรื่องนั้นเรื่องนี้ดูรายละเอียดมากขึ้น  ก็จะถูกต้องมากขึ้นเรื่อย  ประโยชน์สุขแห่งมหาชนชาวสยามก็จะเพิ่มขึ้นเรื่อย  เกิดความไหลเลื่อน อิสรภาพ ศานติ สุขภาวะ

          ผมมีความเชื่อว่าประเทศไทยของเรา เราต้องมีความฝันที่ยิ่งใหญ่ มีจินตนาการที่ยิ่งใหญ่  เมื่อสองพันห้าร้อยกว่าปีมาแล้ว เจ้าชายสิทธัตถะมีจินตนาการที่ใหญ่เกินมนุษย์  มีจินตนาการว่ามนุษย์พ้นทุกข์ได้ แต่ไม่ทรงมีความรู้  ไปแสวงหาลองผิดลองถูกอยู่หกปี  มีจินตนาการใหญ่นำมา

          เราต้องมีจินตนาการที่ใหญ่ เราอย่าเอาความรู้เป็นตัวตั้ง  ความรู้มีข้อจำกัด ทำนั่นก็ไม่ได้ ทำนี่ก็ไม่ได้  จินตนาการไม่มีข้อจำกัด เราควรจะมาร่วมกันมีจินตนาการใหญ่เป็นครั้งที่สองถัดจากเจ้าชายสิทธัตถะว่า “สังคมพ้นทุกข์ร่วมกันได้ทั้งสังคม”  แล้วตรงนี้เอง กระบวนการ HA ซึ่งติดลมบนแล้วจะดึงผู้คนเข้ามาฝันร่วมกัน แล้วสร้างสุขภาวะให้เต็มสังคมไทย

          ขอบคุณครับ