ชุมชนมีความหลากหลายมากขึ้นครับ ชุมชนมีทั้งในแง่ที่หมายถึงชุมชนทางกายภาพเช่น หมู่บ้าน ตำบล ย่าน ป๊อก และชุมชนทางสังคมวัฒนธรรม เช่น กลุ่มพันธมิตรประชาชนเพื่อประชาธิปไตย กลุ่มชายรักชาย หญิงรักหญิง แกงค์วัยรุ่นกวนเมือง เครือข่ายกลุ่มชาติพันธุ์ ก็ถือเป็นชุมชนทางสังคมศาสตร์ได้ ผมคิดว่า ชุมชนมีหลายด้าน อย่างน้อยก็มีทั้งสองด้านนะครับ คือ 1. ด้านที่เป็นชายขอบจริงๆ ชายขอบในแง่นี้หมายถึง เป็นกลุ่มที่ยากต่อการเข้าถึงโอกาสทางสังคมต่างๆอย่างทัดเทียมผู้อื่น เช่น การเข้าถึงสถานพยาบาล สถานศึกษา ค่าแรง สวัสดิการสังคม สาธารณูปโภคที่จำเป็นต่อการดำรงชีวิต ชุมชนอย่างนี้ก็มีอยู่ไม่น้อยครับ และก็มีด้านที่2. คือด้านที่เป็นศักยภาพของตัวเอง เช่น การมีภูมิปัญญาเก่าแก่ มีผู้รู้ในเรื่องต่างๆ ปัญหาของนักวิจัยเวลาวิเคราะห์ชุมชนก็คือ เรามักจะไปยึดติดกับภาพชุมชนเชิงเดี่ยว และมองแบบคู่ตรงข้าม (binary opposition)แบบขาว-ดำ คือ ไม่มองว่าเป็นชายขอบ ก็ต้องเป็นศูนย์กลาง ทั้งๆที่ตัวชุมชนไม่ได้หยุดนิ่งเลยนะครับ แต่เคลื่อนที่ไปมาระหว่างศูนย์กลางกับบริเวณชายขอบอย่างเป็นพลวัต เวลามองชุมชนถ้าคิดว่าชุมชนมีตำแหน่งทางสังคมวัฒนธรรมหยุดนิ่งละก็ ก็จะอธิบายพลวัตและองค์รวมของชุมชนไม่ได้ ก็จะติดกับดักทางความคิดอันนี้อยู่ อันนี้สำคัญครับ