• ผมประทับใจมากครับ  อย่างที่พี่สิงห์ป่าสักกล่าวไว้  เรื่องการจดจำปี พศ. ต่างๆ ของผู้คนในท้องถิ่นนั้น มักจะเชื่อมโยงเห็นการณ์ที่สำคัญกับสมาชิกในครอบครัว  โดยเฉพาะแม่บ้าน  เขาจะจดจำเหตุการณ์ต่างๆ และปีพศ. ได้แม่นยำทีเดียวเลยครับ 

ผมสนใจเรื่องไร่หมุนเวียน เนื่องจากในเขตจังหวัดพิษณุโลกยังพบเห็นการทำไร่ลักษณะนี้ เป็นบริเวณกว้าง และถือได้ว่าเป็นการเกษตรหลักของครอบครัวที่ที่อยู่ใกล้กับพื้นที่ป่าไม้   มีรายได้น้อย ทำให้ไม่มีทุนสำหรับทำการเกษตรแบบอื่น เช่น สวนผล 

การเกษตรแบบนี้ถือได้ว่าเป็นระบบเกษตรที่เก่าแก่ที่สุดในโลกเลยก็ว่าได้ครับ  ปัจจุบันนี้ก็ยังคงมีอยู่ทั่วโลก เพียงแต่กระบวนการต่างๆ ย่อมเปลี่ยนไปจากการเกษตรแบบดั้งเดิม เช่น มีการใช้สารเคมี และเครื่องจักรกล เพิ่มขึ้น

• ผมเอง เพิ่งจะศึกษาเรื่องไร่หมุนเวียนมาเพียงแค่สองปีเองครับ  แต่ผมคิดว่า ระบบการเกษตรแบบแหละครับ ยังถือว่ามีจำเป็นสำหรับชุมชนท้องถิ่นในบางพื้นที่  แม้จะมีการเกษตรแบบอื่นเป็นทางเลือกอีกมากมาย แต่เราคงต้องคำนึงถึง สภาพเศรษฐกิจของครัวเรือน และสภาพทางกายภาพของพื้นที่ด้วยเช่นกัน 
• การถางและเผาพื้นที่ มักจะเป็นกิจกรรมที่พบเห็นทั่วๆ ไปสำหรับการเกษตรแบบไร่หมุนเวียน (แต่บางแห่งก็ไม่เผาเตรียมพื้นที่)  ถึงแม้จะเป็นการทำลายสภาพแวดล้อม แต่ถ้ามีการจัดการควบคุมที่ดีก็สามารถลดผลกระทบได้ใช่ไหมครับ
• ผมเองก็เชื่อว่า การทำไร่หมุนเวียนสามารถเป็นไปได้ในหลายๆ พื้นที่  ในกรณีที่การจัดการมีแนวทาง เพื่อใช้ที่ดินอย่างยั่งยืน

ซึ่งที่จริงการใช้ที่ดินในไร่หมุนเวียนอย่างยั่งยืน สำหรับพื้นที่แต่ละแห่ง ผมเองก็ยังไม่ทราบว่าต้องทำอย่างไรครับในตอนนี้ 

คงต้องใช้เวลาศึกษาหาความรู้อีกมากมาย ก่อนที่จะสามารถสรุปผลการศึกษาออกมาได้

ผมดีใจมากครับที่พี่สิงห์ป่าสัก ได้ให้มุมมองและแลกเปลี่ยนเรียนรู้เกี่ยวกับการเกษตรแบบไร่หมุนเวียน ผมยินดีที่ได้เรียนรู้จากพี่ โดยเฉพาะความรู้เรื่องระบบการเกษตรของเกษตรกรในชุมชนท้องถิ่นครับ