ประเภทและความสำคัญของนิพพาน

  ประเภทของนิพพาน

  ตามหลักฐานให้คัมภีร์ทางพุทธศาสนา ท่านจำแนกนิพพานเป็น ๓ ประเภท ได้แก่นิพพานมี ๑ คือ พระนิพพานเมื่อว่าโดยสภาวะลักขณะแล้ว มีอย่างเดียวคือ “สันติลักขณะ”หมายถึงสงบจากกิเลสและขันธ์ทั้งหลาย

  นิพพานมี ๒ คือ ๑.สอุปาทิเลสนิพพาน  ๒. อนุปาทิเลสนิพพาน

  ๑. สอุปาทิเลสนิพพาน  คือ ภาวะที่อริยบุคคล บรรลุความเป็นพระอรหันต์ด้วยการดับกิเลสคือ โลภะ โทสะ และโมหะ อย่างเด็ดขาด พระอรหันต์ประเภทนี้เบญจขันธ์ยังดำรงอยู่และเป็นไปตามปกติ จึงต้องประสบกับอิฏฐารมณ์และอนิฏฐารมณ์ แต่ความยินดีและความยินร้ายหาเกิดขึ้นแก่ท่านไม่ มีพุทธพจน์รับรองว่า

  ภิกษุทั้งหลาย สอุปาทิเลสนิพพานธาตุเป็นไฉน ภิกษุในธรรมวินัยนี้ เป็นพระอรหันต์ผู้ขีณาสพ อยู่จบพรหมจรรย์ วิบากและกัมมชรูปนี้แหละ  จึงได้ชื่อว่าอุปาทิเสส 

เมื่อว่าโดยบุคคลาธิษฐานแล้ว  ก็ได้แก่ร่างกายของพระอรหันต์ที่ยังมีชีวิตอยู่นั่นเอง

๒.  อนุปาทิเสสนิพพาน  คือ  ภาวะที่พระอริยบุคคลดับกิเลสและขันธ์  ๕  (วิบากและกัมมชรูป)ดับโดยไม่เหลือ  เป็นภาวะหลุดพ้นโดยปลอดภัยจากวัฎฎสังสารอย่างสิ้นเชิง  มีพุทธพจน์รับรองว่า ภิกษุทั้งหลาย อนุปาทิเสสนิพพานเป็นไฉน  ภิกษุในธรรมวินัยนี้  เป็นพระอรหันต์ผู้ขีณาสพ  อยู่จบพรหมจรรย์  ทำกิจที่ควรทำแล้ว  ปลงภาระลงได้แล้ว  บรรลุประโยชน์ตนแล้ว  สิ้นสังโยชน์ในภพแล้ว  เพราะรู้โดยชอบ  เวทนาทั้งปวงในอัตภาพนี้แหละของภิกษุนั้นเป็นธรรมชาติอันกิเลสทั้งหลายมีตัณหาเป็นต้นให้เพลิดเพลินมิได้แล้วจักดับเย็นภิกษุทั้งหลายนี้เราเรียกว่าอนุปาทิเสสนิพพานธาตุ[1]

อนุปาทิเสสนิพพาน  จะเรียกว่าสัมปรายิกนิพพานก็ได้  เพราะพระอรหันต์ทั้งหลายเมื่อปรินิพพานแล้ว  จึงเข้าถึงพระนิพพานนั้น

อุปาทิ  ศัพท์นี้มีความหมาย ๒ อย่าง  คือ หมายถึงเบญจขันธ์ก็ได้ หมายถึงกิเลสก็ได้[2] 

นิพพานมี ๓ คือ

๑.  สุญญตนิพพาน 

๒.  อนิมิตตนิพพาน

๓.  อัปปณิหิตนิพพาน

ในคัมภีร์อรรถกถาอภิธัมมัตถสังคหะ  เรียกการจำแนกอย่างนี้ว่า  เป็นการจำแนกตามปริยายแห่งเหตุ  และแสดงวิธีแบ่งอีกอย่างหนึ่งตามประเภทแห่งอาการบรรลุ  จึงเป็นนิพพาน  ๓  ประเภท[3]  โดยใช้คำว่า  วิโมกข์  ( ความหลุดพ้น )  เป็นไวพจน์ของนิพพานคือ

๑.  สุญญตวิโมกข์  คือ  ความหลุดพ้นด้วยการพิจารณาเห็นความว่างในนามรูป  โดยความเป็นอนัตตา  คือ  ว่างจากสัตว์  บุคล  ตัวตน เรา  เขา  หมายความว่า  ความเป็นอยู่ของพระนิพพานนั้น  สูญสิ้นจากกิเลสและขันธ์  ๕  ไม่มีอะไรเหลืออยู่อีกแล้ว

๒.  อนิมิตตวิโมกข์  คือ  ความหลุดพ้นด้วยการพิจารณาความไม่มีนิมิตในนามรูป  โดยความเป็นอนิจจัง  คือ  ไม่ถือนิมิตในสัตว์  บุคคล  ตัวตน  เรา  เขา  หมายความว่า  ความเป็นอยู่ของพระนิพพานนั้น  ไม่มีนิมิตเครื่องหมาย  รูปร่างสัณฐาน  สีสรรวรรณะอย่างใดเลย

๓.  อัปปหิณิหิตวิโมกข์  คือ  ความหลุดพ้นด้วยการพิจารณาไม่ตั้งความปรารถนาในนามรูป  โดยความเป็นทุกขตา  คือ  พิจารณาเห็นความเป็นไปตามธรรมชาติแห่งสังขตธรรม  หมายความว่า  ความเป็นอยู่ของพระนิพพานนั้น  ไม่มีอารมณ์ที่น่าปรารถด้วยโลภะ  และไม่มีตัณหาที่เป็นตัวต้องการอยู่ในนิพพานนั้น  และนิพพานนั้นไม่ได้เกิดอยู่ภายในบุคคล  เป็นธรรมะภายนอกโดยส่วนเดียว  ผู้สำเร็จเป็นพระอรหันต์จะมีนิพพานเป็นอารมณ์

บางแห่งท่านจำแนกนิพพานออกอีกเป็น ๓ ประเภท[4]  คือ

๑.  สันทิฎฐิกนิพพาน  คือ  นิพพานที่เห็นได้เอง

๒.  ตทังคนิพพาน  คือ  นิพพานที่ดับกิเลสด้วยองค์ธรรมนั้นๆ

๓.  ทิฎฐธัมมนิพพาน คือ นิพพานในชาติปัจจุบันได้แก่สอุปาทิเสสนิพพาน

ความสำคัญของนิพพาน

ธรรมดาสัตว์ทั้งหลายที่เกิดอยู่ในโลกนี้  ความเกิดและความตายในคนหนึ่งๆ ที่ผ่านมาแล้วนั้นมากมาย  จนไม่สามารถจะคำนวณได้ว่า  เคยเกิดเคยตายมาแล้วเท่าไร  และต่อไปข้างหน้าความเกิดความตาย ก็จะมีต่อไปเรื่อยๆ  กำหนดไม่ได้ว่าจะสิ้นสุดลงเมื่อใด  ที่เป็นเช่นนี้ก็เพราะอาศัยตัณหา  คือความพอใจ  ติดใจ  ต้องการในอารมณ์ต่างๆ นั้นเอง  เป็นผู้เกี่ยวสัตว์ไว้ไม่ให้หลุดพ้น  จากความเกิดความตายไปได้  เหมือนหนึ่งช่างเย็บผ้า  ที่เอาผ้าหลายๆ ชิ้นมาเย็บให้ติดต่อกันฉันใด  ตัณหาก็เปรียบได้เหมือนช่างเย็บผ้า  คือเกี่ยวสัตว์ในภพเก่าให้ติดต่อกันกับภพใหม่เรื่อย ๆไป  ด้วยเหตุนี้แหละตัณหาจึงได้ชื้อว่า “วาน”

สำหรับพระนิพพานนั้น  เป็นธรรมชาติที่พ้นจากตัณหาไปแล้ว  ฉะนั้นจึงชื่อว่า  นิวาน  คำว่า  วาน  เป็นชื่อของธรรมชาติที่ไม่ดี  แต่เมื่อมีคำว่า  นิ  ประกอบอยู่ข้างหน้าแล้วก็กลายเป็นชื่อของธรรมที่ดีที่สุดไป  เช่นเดียวกับผู้ที่ได้ชื่อว่า  พระขีณาสพ  คำว่า  ขีณาสพ  เมื่อแยกออกแล้วได้  ๒  บท  คือ  ขีณ  +  อาสว,  ขีณ  =  หมด  อาสว  =  ธรรมที่ไหลไปได้ใน ๓๑  ภูมิ  ได้แก่  โลภะ  ทิฎฐิ  โมหะ  ชื่ออาสวะเป็นชื่อที่ไม่ดี  แต่เมื่อเอาคำว่า  ขีณะ  เติมลงข้างหน้าแล้ว  กลายเป็นสิ่งที่ดีไป  ว่าโดยบุคคล  ได้แก่พระอรหันต์ทั้งหลาย  มีพระสัมมาสัมพุทธเจ้าเป็นต้น  ดังนี้[5]

ผู้ที่ไม่เข้าใจในสภาวะความเป็นอยู่ของพระนิพพานดีพอ  เมื่อได้ยินว่าพระนิพพานนั้นไม่มีความทุกข์กาย  ทุกข์ใจแต่ประการใด  มีแต่ความสุขล้วน ๆ เพราะเป็นธรรมที่พ้นจากโลก  เช่น  นี้แล้วก็เกิดความอยากได้พระนิพพาน  เพราะต้องการความสุขกายสุขใจ  ที่ไม่เกี่ยวกับโลก  และไม่ต้องการความเกิด  แก่  เจ็บ  ตาย  แต่คิดไม่ถึงว่า  สภาพความไม่เกิดของพระนิพพานนั้น  คืออะไร  ( ธรรมดาความสุขกาย  ความสุขใจจะเกิดขึ้นได้  โดยไม่เกี่ยวกับการเกิดเป็นมนุษย์  เทวดา  พรหม  ที่อยู่ในโลกนั้นไม่มี )  ฉะนั้นความปรารถนาของพระนิพพานของบุคคลจำพวกนี้  จัดเป็น “วิภวตัณหา”

จิตว่างกับจิตไม่ว่า (จากกิเลส)

นิพพานในชีวิตประจำวัน

ความเข้าใจเรื่องนิพพานอย่างถูกต้องนั้น  นับว่าเป็นสิ่งสำคัญและจำเป็นอย่างยิ่งต่อวิถีชีวิตของคนไทยในปัจจุบัน  เพราะว่าคนไทยส่วนใหญ่นับถือพระพุทธศาสนาเป็นศาสนาประจำชาติ  ดังนั้นการศึกษาหลักคำสอนในพุทธศาสนาจนเข้าใจอย่างถูกต้องและนำมาปฏิบัติในการดำเนินชีวิตตามความเหมาะสมกับสถานภาพของตนเองจนวิถีชีวิตดำเนินไปได้ด้วยดี  มีความสุข  และเป็นประโยชน์ต่อสังคมโดนรวมจึงจะนับว่าเป็นชาวพุทธโดยสมบูรณ์แบบ

อย่างไรก็ตาม  แม้ว่าคนไทยจะนับถือพุทธศาสนาป็นส่วนใหญ่ก็ตาม  แต่คนไทยเหล่านั้นโดยภาพรวมยังคงเป็นปุถุชนและขาดความเข้าใจหลักศาสนาธรรมอย่างเพียงพอเพื่อนำมาปฏิบัติจนสามารถบรรลุอรรถประโยชน์จากการปฏิบัติธรรมได้โดยดี  ความจริง  วิถีชีวิตของปุถุชนหรือผู้ยังมีกิเลสภายในใจจำนวนมากนั้น  ยังคงเป็นไปภายใต้กรอบกระแสแห่งกิเลสอยู่ตลอดเวลาพฤติกรรมต่างๆตามที่ปรากฏนั้นถูกบงการและควบคุมจากกิเลสภายในใจอีกชั้นหนึ่ง  ดังนั้น  กิเลสจึงมีอำนาจเหนือจิตใจและเป็นแกนกลางหรือฐานรองรับพฤติกรรมต่างๆของปุถุชนในขณะเดียวกัน

แม้ว่านิพพานจะอยู่ในฐานะหลักธรรมขั้นสูงสุดในพุทธศาสนา  โดยที่ภาวะของปุถุชนนั้นยังอยู่ไกลต่อการบรรลุนิพพานได้โดยตรงด้วยประสบการณ์ทางประสาทสัมผัสในชีวิตปัจจุบันก็ตาม  แต่หลักการของนิพพานนั้นคงเป็นประโยชน์ต่อวิถีชีวิตของปุถุชนโดยอ้อมในอันหล่อเลี้ยงสภาพจิตใจ  คือช่วยลดระดับกระแสความรุ่มร้อนและรุนแรง  ความสับสน  ความตรึงเครียดทางอารมณ์ ฯลฯ  ซึ่งเป็นสิ่งที่ต้องประสบในการดำเนินชีวิตประจำวัน  ให้อยู่ในระดับเป็นปกติ  อันจะเป็นผลให้การดำเนินชีวิตเป็นไปได้ด้วยดีและมีความสุข  ดังนั้น  การทำความเข้าใจบทบาทของกิเลสและนิพพาน  จึงเป็นประโยชน์เกื้อกูลแก่การดำเนินชีวิตของคนไทยในปัจจุบัน

    บทสรุป

  การศึกษาเรื่องพระอภิธรรมที่สามารถนำไปใช้ในชีวิตประจำวันได้ ซึ่งจะเกี่ยวกับเรื่องของจิต เจตสิก รูป รวมเรียกว่า รูป นาม หรือขันธ์ ๕ อันเป็น ส่วนประกอบของคนเราและสัตว์ทั้งหลาย แหล่งข้อมูล ส่วนใหญ่จะมาจากอภิธัมมัตถสังคหะ ที่พระอนุรุทธาจารย์ได้รวบรวมเรียบเรียงไว้จากพระอภิธรรม ๗ คัมภีร์  งานวิจัยครั้งนี้ เป็นงานค้นคว้าทางเอกสาร แหล่งข้อมูลประกอบด้วยคือ พระไตรปิฎก อรรถกถา เป็นต้น และแหล่งทุติยภูมิ ได้แก่ นักปราชญ์รุ่นหลัง ๆ ที่แตกฉานในพระอภิธรรม

    พระอภิธรรมเป็น ๑ ใน ๓ ของพระไตรปิฎก คือ พระวินัย พระสูตร พระอภิธรรมเป็นคำสั่งสอนของพระพุทธเจ้า ประกอบด้วยส่วนที่เป็นปรมัตถธรรม  ได้แก่ จิต เจตสิก รูป นิพพาน แต่บัญญัติธรรมสมมติขึ้นเพื่อใช้ในการสื่อสารปรมัตถธรรมให้เข้าใจ ปรมัตถธรรมเป็นธรรมที่จริงแท้แน่นอน ไม่เปลี่ยนแปลง ไม่ว่าจะเป็นอดีต ปัจจุบัน หรืออนาคต ทนต่อการพิสูจน์ ทดลอง และสามารถนำพระอภิธรรมไปใช้ในชีวิตประจำวันได้ ได้แก่ จิตซึ่งเป็นธรรมชาติที่รู้อารมณ์ อารมณ์เป็นธรรมชาติที่จิตเข้าไปรับรู้ เจตสิกเป็นธรรมชาติที่ประกอบปรุงแต่งจิตให้เกิดการรับรู้อารมณ์ต่างๆ รูปเป็นธรรมชาติที่รู้ไม่ได้ ผันแปรเปลี่ยนแปลงไปด้วยความเย็นและความร้อน นิพพานเป็นธรรมชาติที่ดับกิเลส (ความโลภ ความโกรธ ความหลง) และขันธ์ทั้งหลาย

  การศึกษาพระอภิธรรมทำให้เข้าใจเรื่องของพระอภิธรรม ดังนี้

    ๑. ทำให้เรารู้ความจริงเรื่องของจิตว่ามีจำนวน ๘๙ หรือ ๑๒๑ และมีหน้าที่การงานต่าง  ๆ เป็นสิ่งที่มีอยู่ในจิตใจของคนและสัตว์ทั้งหลาย ในชีวิตประจำวัน ในฝ่ายอกุศล เช่น ความโลภแตกต่างกัน ๘ ลักษณะ คือ อยากได้ประกอบด้วยความเห็นผิด ไม่ประกอบด้วยความเห็นผิด อยากได้พร้อมกับความดีใจ หรือเฉยๆ มีสิ่งชักชวนหรือไม่มีสิ่งชักชวน ให้เกิดความโลภ

    ความโกรธก็มี ๒ ลักษณะ คือ โกรธขึ้นเองโดยไม่มีสิ่งชักชวนหรือโกรธโดยมีสิ่งชักชวน

  ความหลง มี ๒ ลักษณะ คือ ความฟุ้งซ่านและความสงสัย

  พระพุทธองค์ทรงแสดงเรื่องอริยสัจ ๔ ได้แก่ ทุกข์ สมุทัย นิโรธ มรรค ทรงแสดงว่า ชีวิตทั้งหลายมีแต่ทุกข์ ทุกข์เท่านั้นที่เกิดขึ้น ตั้งอยู่และดับไป ซึ่งมีสาเหตุ (สมุทัย) มาจากตัณหาหรือโลภะ ความยินดีติดใจ พอใจอยากใจ เมื่อได้สมใจแล้วก็อยากได้เพิ่มมากขึ้นไม่มีที่สุด เมื่อไม่ได้ก็เกิดโทสะ คือความโกรธไม่พอใจ ทั้งโลภะและโทสะเกิดจากมีโมหะหรืออวิชชา ไม่รู้ความจริงของชีวิต พระพุทธองค์ให้แก้ไขโลภะด้านการรู้จักเสียสละให้ทาน แก้ไขโทสะด้วยการเจริญเมตตา แก้ไขโมหะด้วยการเจริญปัญญา เป็นต้น นอกจากนั้นยังมีจิตในการทำกุศล มีการให้ทาน รักษาศีล เจริญภาวนา เป็นต้น จิตในการทำให้เกิดสมาธิจนได้ฌานเรียกว่า รูปาวจรจิต จิตในการทำให้เกิดอรูปฌาน ตลอดจนจิตในการเจริญวิปัสสนา จนได้มรรคผลนิพพาน และสามารถนำมาใช้ในชีวิตประจำวันได้

  ๒. ทำให้รู้ความจริงเรื่องเจตสิก ที่สามารถนำมาใช้ในชีวิตประจำวันได้ มีทั้งสิ้น ๕๒ จะประกอบปรุงแต่งจิต ให้เกิดการรู้อารมณ์ต่าง ๆ เช่น อิจฉาเจตสิก เมื่อเกิดขึ้นกับผู้ใดแล้วจะทำให้ผู้นั้นเกิดความไม่พอใจในสมบัติ หรือคุณความดีของผู้อื่น พระพุทธองค์ทรงสอนให้มีมุทิตาเจตสิก คือพลอยยินดีเมื่อผู้อื่นได้ดีมีความสุข จึงเกิดมีการแสดงมุทิตาสักการะซึ่งกันและกันโดยเฉพาะพระเถระที่ได้เลื่อนสมณศักดิ์เป็นตัวอย่างอันดีให้แก่สาธุชนทั้งหลาย

  ๓. ทำให้รู้ความจริงเรื่องรูปที่สามารถนำมาใช้ในชีวิตประจำวันได้ คือ ร่างกายของเราประกอบด้วยรูปต่าง ๆ ๒๘ รูป มีธาตุดิน น้ำ ลม ไฟ เป็นต้น เมื่อธาตุใดธาตุหนึ่งแปรปวนไป ย่อมก่อให้เกิดโรคภัยไข้เจ็บได้ เมื่อใดที่จิตมีโลภะ โทสะ โมหะมาก ร่างกายก็พลอยเร่าร้อนไปด้วย อำนาจของกิเลส อาจก่อให้เกิดคำพูดหรือการกระทำที่ไม่ดีต่าง ๆ ได้ ความเป็นหญิงเป็นชายย่อมแตกต่างกันในอวัยวะทุกส่วนแม้แต่เส้นผม รูปร่างที่แตกต่างกันเนื่องจากจิตใจ จ่างกันทั้งเหตุในอดีตและปัจจุบันเป็นต้น

  ๔. ทำให้รูความจริงเรื่องนิพพาน ที่สามารถนำมาเป็นแนวทางในการดำเนินชีวิตในปัจจุบัน เมื่อมีโอกาสด้วยการใช้สติปัญญา ในการนำพาชีวิตให้พ้นจากกิเลส เพื่อสร้างสันติสุขให้แก่ตนเอง ครอบครัวสังคม ประเทศชาติ และแม้แต่การสร้างสันติภาพอย่างถาวรให้แก่โลก

  จากการศึกษาชีวิตมนุษย์จะพบประเด็นสำคัญของเรื่องราวดังต่อไปนี้

  พฤติกรรม (การกระทำทางรูปกาย) ของคนทั้งหลาย ในชีวิตประจำวัน ดังที่ปรากฏตามหน้าหนังสือพิมพ์ต่าง ๆ ได้แก่

  ๑. การฆาตกรรม ทำร้ายซึ่งกันและกัน ตลอดจนการฆ่าตัวตาย เกิดจากอำนาจของโทสมูลจิต ซึ่งมี โทสเจตสิก ประกอบปรุงแต่งเป็น อกุศลจิต  เป็นจิตที่ไม่ดี ไม่งาม ให้ผลความเป็นทุกข์

  ๒. การจี้ปล้น ลักขโมย ฉกชิงวิ่งราว การฉ้อราษฎร์บังหลวง คอรัปชั่น เกิดจากอำนาจของโลภเจตสิก ประกอบปรุงแต่งโลภมูลจิต ให้เกิดความอยากได้ ในทรัพย์สินของผู้อื่น ในทางมิชอบ

  ๓. การข่มขืน กระทำชำเรา การผิดลูก ภรรยาผู้อื่น  เกิดจากอำนาจของ โลภเจตสิก ประกอบปรุงแต่งโลภมูลจิต ให้เกิดความยินดี ติดใจ ชอบใจ อยากได้ในทางที่ผิด จากทำนองคลองธรรม บางรายมีผลก่อให้เกิดโรคเอดส์และโรคต่าง ๆ ตามมาได้

  ๔. การโกหก หลอกลวง พูดส่อเสียด ยุยงให้เขาแตกกัน พูดหยาบคายพูดเพ้อเจ้อ เหลวไหล ไร้สาระ แจ้งความเท็จ เป็นพยานเท็จ นินทาว่าร้าย สร้างความเสื่อมเสียให้ผู้อื่น การหมิ่นประมาทซึ่งกันและกัน เนื่องจากอำนาจของโลภะ หรือโทสเจตสิก ประกอบปรุงแต่งโลภมูลจิตหรือโทสมูลจิต ทำให้เกิดการแสดงออกทางวาจาที่ไม่ดี ไม่งาม ให้ผลเป็นทุกข์

  ๕. การค้า การเสพยาบ้า ยาอี ยาเสพติดต่าง ๆ แม้แต่อุบัติเหตุที่เกิดขึ้นเนื่องจากคนขับดื่มสุราจนเมามาย ขาดสติควบคุม เป็นเหตุแห่งความประมาท การเมายาบ้าแล้วจี้เด็ก และผู้หญิงเป็นตัวประกัน และฆ่าบิดามารดา ครอบครัว เพระความมึนเมาจากยาเสพติด เป็นต้น เกิดขึ้นด้วยอำนาจของโลภเจตสิก ประกอบกรุงแต่งโลภมูลจิต ให้เกิดความยินดี ติดใจ ในรสชาติของสิ่งเหล่านั้น จนถอนตัวไม่ขึ้น

  สาเหตุทั้งหลายที่กล่าวข้างต้นเกิดจากการที่คนเหล่านั้นมีโมหะหรืออวิชชา เป็นพื้นฐาน เมื่อพบความจริงนี้ จึงสามารถแก้ปัญหาดังกล่าวได้ โดยการศึกษาและปฏิบัติตามพระธรรมคำสั่งสอนของพระพุทธเจ้า โดยเฉพาะการเข้าถึงเหตุผลหลักสัจธรรมในพระอภิธรรม

บรรณานุกรม

๑.ภาษาไทย

ก.  ข้อมูลปฐมภูมิ

มหาจุฬาลงกรณราชวิทยาลัย.พระไตรปิฎกภาษาบาลี. ฉบับมหาจุฬา เคปิฎกํ,กรุงเทพมหานคร; โรงพิมพ์มหาจุฬากรณราชวิทยาลัย,๒๕๓๕ .

  . พระไตรปิฎกฉบับภาษาไทย  ฉบับมหาจุฬาลงกรณราชวิทยาลัย. กรุงเทพมหานคร

  ; โรงพิมพ์มหาจุฬาลงกรณราชวิทยาลัย,๒๕๓๙.

  . มลินฺทปญฺหา.  กรุงเทพมหานคร ; โรงพิมพ์วิญญาณ, ๒๕๔0.

  . ฎีกาภาษาบาลี  ฉบับมหาจุฬาฎีกา. กรุงเทพมหานคร ; โรงพิมพ์มหาจุฬาลงกรณราชวิทยาลัย, ๒๕๓๙.

  . อรรถกถาภาษาบาลี  ฉบับมหาจุฬา  อฏฺกถา.กรุงเทพมหานคร ; โรงพิมพ์มหาจุฬาลงกรณ์ราชวิทยาลัย,๒๕๓๙ .มหามกุฎราชวิทยาลัย.วิสุทฺธิมคฺค  นาม  ปกรวิเสสสฺส  ปฐโม  ภาโค.กรุงเทพมหานคร ; โรงพิมพ์มหามกุฎราชวิทยาลัย, ๒๕๓๑.

  . วิสุทฺธิมคฺค  นาม  ปกรณวิเสสสฺส  ตติโย  ภาโค.  กรุงเทพมหานคร ; โรงพิมพ์มหามกุฎราชวิทยาลัย,  ๒๕๓๑.

ข.  ข้อมูลทุติยภูมิ

๑. หนังสือทั่วไป

กิตติวุฑโฒ  ภิกขุ.อภิธรรมนำสุข  เล่ม ๑ และ ๒,กรุงเทพมหานคร ; โรงพิมพ์อักษรสัมพันธ์. ๒๕๒0

ขุนสรรพกิจโกศล ( โกวิท  ปัทมสุนทร ).คู่มือพระอภิธรรมมัตถสังคหะปริจเฉทที่ ๑,๒,๖, พิมพ์ครั้งที่ ๓. กรุงเทพมหานคร ; โรงพิมพ์วิธานพานิช, ๒๕๑๑.

ไชยวัฒน์ กปิลกาญจน์.อภิธรรมมัตถสังคหะและอภิธรรมมัตถวิภาวินีฎีกาฉบับแปลเป็นภาษาไทย ปริจเฉทที่ ๑,๒,๖ . กรุงเทพมหานคร; โรงพิมพ์มูลนิธิภูมิพโลภิกขุ, ๒๕๒๕.

นาคะประทีป, พระอภิธรรมปิฎก  ภาดา, กรุงเทพมหานคร ; โรงพิมพ์เลี่ยงเซียง,๒๔๙๔.

บุญมี  เมธางกูร,ความมหัศจรรย์ของจิต.  กรุงเทพมหานคร ; โรงพิมพ์สุทธิสารการพิมพ์, ๒๕๒๑.

พระครูศรีโชติญาณ  ( แสวง  โชติปาโล ).จิตวิทยาแบบอภิธรรม. แปลจากภาษามคธ  และพม่า.กรุงเทพมหานคร ; วัดศรีประวัติ  อ.บางกรวย  จ.นนทบุรี  จัดพิมพ์,  ๒๕๔๑.

พระเทพเวที ( ประยุทธ์  ปยุตฺโต ).พจนานุกรมพุทธศาสตร์ฉบับประมวลธรรม.  พิมพ์ครั้งที่ ๗.  กรุงเทพมหานคร ; โรงพิมพ์มหาจุฬาลงกรณราชวิทยาลัย, ๒๕๓๕.

  . พจนานุกรมพุทธศาสตร์ฉบับประมวลศัพท์ . พิมพ์ครั้งที่ ๗. กรุงเทพมหานคร ; โรงพิมพ์มหาจุฬาลงกรณราชวิทยาลัย, ๒๕๓๖.

พระเทพวิสุทธิเมธี .หลักธรรมะสำหรับนักศึกษาของพุทธทาสภิกขุ.  กรุงเทพมหานคร ;  ส.น.ง  หนังสือธรรมบูชา, ๒๕๑๗.

พระธรรมปิฎก ( ป.อ.ปยุตฺโต ).ข้อคีดชีวิตทวนกระแส . กรุงเทพมหานคร ; บริษัท 

  สหธรรมิก  จำกัด. ๒๕๓๗ .

  . ธรรมนูญชีวิต, พิมพ์ครั้งที่ ๑๓๖, ( กรุงเทพฯ มหาจุฬาลงกรณราชวิทยาลัย, ๒๕๓๕ )

  . พจนานุกรมพุทธศาสน์ ฉบับประมวลศัพท์.พิมพ์ครั้งที่ ๙. กรุงเทพมหานคร ; มหาจุฬาลงกรณราชวิทยาลัย,๒๕๓๗.

  .  พจนานุกรมพุทธศาสน์ ฉบับประมวลธรรม. พิมพ์ครั้งที่ ๙.กรุงเทพมหานคร ; มหาจุฬาลงกรณราชวิทยาลัย,๒๕๓๗.

  .  พุทธธรรม. กรุงเทพมหานคร ; มหาจุฬาลงกรณราชวิทยาลัย, ๒๕๓๘.

  .  พุทธวิธีแก้ปัญหาเพื่อศตวรรษที่ ๒๑.กรุงเทพมหานคร; บริษัท สหธรรมิก จำกัด. ๒๕๓๖.

  .  รากฐานพุทธจริยศาสตร์สำหรับสังคมไทยร่วมสมัย. กรุงเทพมหานคร ; โรงพิมพ์มูลนิธิโกมลคีมทอง,๒๕๓๓.

  .  สถานการณ์พระพุทธศาสนาในกระแสไสยศาสตร์. กรุงเทพมหานคร ; โรงพิมพ์มูลนิธิพุทธธรรม. ๒๕๔0.

พระธรรมมหาวีรานุวัตร.มงคลัตถทีปนี  หรือ มงคลสูตร ภาคพิสดาร, กรุงเทพมหานคร ; โรงพิมพ์ส.ธรรมภักดี . ๒๕๔๑.

พระนิติเกษตรสุนทร.พระอภิธรรมสังเขปและธรรมบางประการที่น่าสนใจ. พิมพ์ครั้งที่ ๖. กรุงเทพมหานคร ; โรงพิมพ์สุทธิสารการพิมพ์, ๒๕๒๓.

พระปลัดขันธ์ อนาวิโล. คู่มือการศึกษาพระอภิธรรมเบื้องต้น.กรุงเทพมหานคร ; โรงพิมพ์ชวนพิมพ์, ๒๕๓๕.

  .  คู่มือการศึกษาพระอภิธรรมเบื้องต้น.  กรุงเทพมหานคร ; พิมพ์ที่ สนองการพิมพ์.๒๕๒๖.

พระไพศาล  วิสาโล. พุทะศาสนากับคุณค่าร่วมสมัย. กรุงเทพมหานคร : โรงพิมพ์มูลนิธิโกมลคีม

  ทอง, ๒๕๒๙.

พระมหานรงค์ศักดิ์  ฐิติญาโณ (ดร.). อภิธรรมปิฎก ๑,๒. กรุงเทพมหานคร : ๒๕๓๙.

พระมหาถวัลย์ ญาณจารี. คู่มือการศึกษาพระอภิธรรมเบื้องต้น. พิมพ์ครั้งที่ ๒. กรุงเทพมหานคร : โรงพิมพ์รุ่งเรืองธรรม, ๒๕๓๕.

พระโมคัลลานมหาเถระ  แปลโดยพระมหาสมปอง  มุทิโต และชมรมนิรุตินักศึกษา.  คัมภีร์อภิธานัปปทีปิกาแปลฉบับนักศึกษา. กรุงเทพมหานคร : เอกสารถ่ายเย็บเล่ม.

พระมหาแสวง โชติปาโล. สังคหบาลีแปล ๙ ปริเฉท. กรุงเทพมหานคร : โรงพิมพ์มหาจุฬาลงกรณราชวิทยาลัย, ๒๕๓๕.

พระมหาจรรยา สุทธิญาโณ. สุราปริทัศน์ : วิธีและขั้นตอนการเลิกสุรา. กรุงเทพมหานคร :

  ธรรมสภา ๒๕๓๗.

พระมาณพ อุปสโม. เอกสารการเรียนอภิธรรมทางไปรษณีย์และทางวิทยุ, รายการพระอภิธรรมทางอากาศ. กรุงเทพมหานคร.

พระราชบรรณกิจ. คู่มือการศึกษาพระธัมมัตสังคหะ  ปริเฉทที่ ๑,๒,๖  พิมพ์ครั้งที่ ๓

  กรุงเทพมหานคร : โรงพิมพ์อาศรมอักษร, ๒๕๐๗.

พระราชวรมุนี (ประยูร  ธมมจิตโต). ขอบฟ้าแห่งความรู้. กรุงเทพมหานคร : โรงพิมพ์จุฬาลงกรณราชวิทยาลัย, ๒๕๔๐.

พระราชวรมุนี (ประยุทธ์ ประยุตโต). พุทธรรม. พิมพ์ครั้งที่ ๖ กรุงเทพมหานคร โรงพิมพ์มหา

  จุฬาลงกรณมหาราชวิทยาลัย, ๒๕๓๕.

พระศรีคัมภีร์ญาณ (ถวัลย์ ญาณจารี). อภิธัมมัตสังคห ๙ ปริเฉทเล่มที่ ๑ สำหรับประชาชนทั่วไป.กรุงเทพมหานคร :โรงพิมพืวัฒนกิจพานิชย์ . ๒๕๔๐.

พระศรีวิสุธิกวี (พิพิจิตร ฐิตวณโณ). จิตวิทยาในพระอภิธรรม. กรุงเทพมหานคร : โรงพิมพ์มหา

  มกุฎราชวิทยาลัย, ๒๕๒๘.

___________. จิตวิทยาตามแนวพุทธศาตร์  (พุทธจิตวิทยา) .  ภาคที่  ๒  (ตอนปลาย).

กรุงเทพมหานคร : เอกสารการอัดสำเนา  คณะอนุกรมการศึกษาและกำหนดหลักวิชาการจิตวิทยาตามแนวพุทธศาตร์, ๒๕๒๖.

พระสัทธัมมโชติกะ ธัมมาจริยะ. ปรมัตถโชติกะ ปรเฉททื่ ๑,๒,๖ จิต เจตสิก รูป นิพพาน หลักสูตรชั้นจูฬอาภิธรรมมิกะตรี. กรุงเทพมหานคร : สำนักพิมพ์กรุงเทพเวชสาร, ๒๕๓๖.

พระอุบาลีณุคูปมาจารย์. พระอภิธรรมเจ็ดคัมภีรืสังเขป. กรุงเทพมหานคร : ห จ ก .มิตรเจริญการพิมพ์ ๒๕๔๑.

 

พระอธิการ  พรหมมาศ ธีรภทโท.  คู่มือการศึกษาปรมัตถธรรม  ๔  ชั้นจูฬอาอภิธรรมมิกะตรี อภิธรรมโชติกะวิทยาลัย มหาวิทยาลัยมหาจุฬาลงกรณราชวิทยาลัย.พิมพ์ครั้งที่ ๒.กรุงเทพมหานคร : โรงพิมพ์ทิพย์วิสุทธ์ , ๒๕๓๙.

พุทธทาสภิขุ. การศึกษาคืออะไร. กรุงเทพมหานคร : กรมการศาสนา, ๒๕๒๑

____________. มหาวิทยาลัยต่อหางสุนัข. กรุงเทพมหานคร  : ธรรมบูชา, ๒๕๒๓.

____________.  ศึกษาตัวชีวิตคือการเลื่อนขั้นของตนเอง. กรุงเทพมหานคร : องค์การค้าของคุรุสภา, ๒๕๑๕.

มหามกุฎราชวิทยาลัย.  พระธรรมมปทัฏฐกถาแปล ภาค ๑.  พิมพ์ ครั้งที่  ๑๓.  กรุงเทพมหานคร : โรงพิมพ์มหามกุฎราชวิทยาลัย, ๒๕๓๗.

____________. พระธัมมปทัฏฐกถาแปล ภาค ๒ พิมพ์ครั้งที่ ๑๓. กรุงเทพมหานคร : โรงพิมพ์

มหามกุฎ ราชวิทยาลัย

____________. พระธัมมปทัฎฐกถาแปล  ภาค ๓ พิมพ์ครั้งที่ ๑๓. กรุงเทพมหานคร : โรงพิมพ์มหามกุฏราชวิทยาลัย, ๒๕๓๗.

มานิตเจริญ. พจนานุกรมไทย. กรุงเทพมหานคร : สำนักพิมพ์รวมสาสน์, ๒๕๒๘.

มูลนิธิสัทธัมมโชติกะ.ประวัติการศึกษาพระอภิธรรมและมูลนิธิสัทธรรมโชติกะ.  กรุงเทพมหานคร : พิมพ์ที่  ก้าวหน้าการพิมพ์ , ๒๕๒๑.

ระวี  ภาวีไล.อภิธรรมสำหรับคนรุ่นใหม่ .กรุงเทพมหานคร :  สำนักพิมพ์ดอกหญ้า . ๒๕๓๕.

ลาลูแบร์.  จดหมายเหตุลาลูแบร์ ฉบับสมบูรณ์ เล่ม ๑.  แปล โดย สันต์ โกมลบุตร , กรุงเทพมหานคร:  สำนักพิมพ์ก้าวหน้า , ๒๕๒๐.

วศิน อินทรสระ. วิธีสอนของพระพุทธเจ้า. กรุงเทพมหานคร : กมลการพิมพ์, ๒๕๒๖.

วรรณสิทธิ์  ไวทยเสวี. คู่มือการศึกษาพระพุทธศาสนาขั้นพื้นฐาน. กรุงเทพมหานคร : พิมพ์ที่พัฒนวิทย์การพิมพ์, ๒๕๓๐.

___________.พระพุทธศาสนาเบื้องต้น. กรุงเทพมหานคร : สัมฤทธิ์การพิมพ์, ๒๕๒๖.

___________.คู่มือการศึกษาพระอภิธรรมปริเฉทที่ ๑,๒,๖. กรุงเทพมหานคร :  โรงพิมพ์พัฒนวิทย์การพิมพ์, ๒๕๓๐. 

วไลพร ภวภูตานนท์ ณ  มหาสารคาม. จิตวิทยาพุทธศาสนา. พิมพ์ครั้งที่ ๒. กรุงเทพมหานคร : ศูยน์การพิมพ์กรุงเทพ.

ไว ปุลโยดม. เววจนาภิธรรม  เล่ม  ๑ ว่าด้วยจิต เจตสิก.  กรุงเทพมหานคร :  โรงพิมพ์ไพาลวิทยา,๒๕๑๓.

วิชีต มณไทวงศ์. อภิธัมมัตถสังคหทีปนี : จิตตปรมัตถ์. กรุงเทพฯ : ส. พยุพงศ์, ๒๕๐๑.

วินัย อัศว์ศิวะกุล. มาส้รางปัญหาในคำสวดมนต์พระอภิธรรม ๗ คัมภีร์ ฉบับหลวงกันเถอะ. พิมพ์คร้งที่ ๒ กรุงเทพมหานคร : จัดทำโดยศูนย์พระไตรปิฎกศึกษา, ๒๕๔๓

วินัย อ.ศิวะกุล.แม่บทธรรมชาติ.กรุงเทพหมานคร : สำนักพิมพ์ อ.พ.พ., ๒๕๒๓

สรรค์ชัย พรหมฤาษี. คู่มือการศึกษาสภาวธรรม ๗๒. กรุงเทพมหานคร : โรงพิมพ์มหาจุฬาลงกรณราชวิทยาลัย, ๒๕๓๕

_________.เอกสารการเรียนพระอภิธรรมทางไปรษณีย์ ของชมรมผู้ใฝ่ในธรรม. กรุงเทพมหานคร : เอกสารการพิมพ์,๒๕๓๗

_________.ความรู้เรื่องชีวิต. กรุงเทพมหานคร : ชวนการพิมพ์,๒๕๓๔.

สันต์ โกมลบุตร กฎหมายตราสมดวง เล่ม ๕, อ้างใน พระไพศาล วิสาโล,ประวัติศาสตร์การบริโภคสุราในประเทศไทย.กรุงเทพมหานคร : โรงพิมพ์คุรุสภา,๒๕๐๖.

สุชีพ ปุญญานุภาพ. พระไตรปิฎกสำหรับประชาชน ย่อความจากพระไตรปิฎก ฉบับภาษาบาลี ๔๕ เล่ม. กรุงเทพมหานคร : โรงพิมพ์มหามกุฏราชวิทยาลัย ในพระบรมราชูปถัมภ์ ๒๕๓๙.

สุนทร ณ รังสี. พุทธปรัชญาจากพระไตรปิฎก. กรุงเทพมหานคร : จุฬาลงกรณรชวิทยาลัย,๒๕๒๖.

สุมน อมรวิวัฒน์ . การสอนโดยการสร้างศรัทธาและโยนิโสมนสิการ, กรุงเทพมหานคร : โอเดียนสโตร์,๒๕๓๕

_________.สมบัตรทิพย์ของการศึกษา. กรุงเทพมหานคร : สถาบันมหาจุฬาลงกรณราชวิทยาลัย,๒๕๓๕

สุริยา  รัตนกุล และคณะ.อาหราแสลงโรคและบริโภคของกระเหรี่ยงสะกอ.นครปฐม : สถาบัน

  วิจัยภาษาและวัฒนธรรมเพื่อพัฒนาชนบท, มหาวิทยาลัยมหิดล, ๒๕๓๑.

เสถียร โกเศศ. ศาสนาเปรียบเทียบ. กรุงเทพมหานคร บรรณคาร, ๒๕๑๕

เสถียรพงษ์ วรรณปก.สูตรสำเร็นแห่งชีวิต.กรุงเทพมหานคร : อมรินทร์ พริ้นติ้งกรุ๊ฟ.๒๕๓๓

แสง จันทร์งาม (ศาสตราจารย์) และคณะ. พระไตรปิฎกสำหรับเยาวชน เล่มที่ ๙ (พระอภิธรรม)

กรุงเทพมหานคร : บ.โรงพิมพ์ไทยวัฒนาพานิช จำกัด, ๒๕๓๕.

ส.ศิวรักษ์. ปรัชญากับการศึกษา. กรุงเทพมหานคร : ไทยวัฒนาพานิช, ๒๕๒๔.

ส.สายเกษม พระอภิธรรมพิสดารภาค ๑,๒ พิมพ์ครั้งืที่ ๒ . กรุงเทพมหานคร : โรงพิมพ์บริษัทและคณะช่างจำกัด,๒๔๙๖

สมเด็จพระมหาสมณเจ้า กรมพระยาวชิรญาณวโรรส. นวโกวาท.กรุงเทพมหานคร : โรงพิมพ์มหามกุฎราชวิทยาลัย,๒๕๓๕.

__________. ธรรมวิภาค ปริเฉทที่ ๒ .กรุงเทพมหานค :โรงพิมพ์มหามกุฎราชวิทยาลัย, ๒๕๓๒.

_________. วิสุทธิมรรคแปล ฉบับของมหามกุฏราชวิทยาลัย.กรุงเทพมหานคร .ซโรงพิมพ์มหา

มกุฏราชวิทยาลัย,๒๕๑๖

_________. บทสร้างนิสัย.กรุงเทพมหานคร : ชวนการพิมพ์,๒๕๑๘.

_________.  มงคลยอดชีวิต. กรุงเทพมหานคร : ธรรมสภา.๒๕๓๙.

สมเด็จพระสังฆราชจวนอุฎฐานยี. มงคลในพระพระพุทธศาสนา. พิมพ์ครั้งที่๗. กรุงเทพมหานคร : โรงพิมพ์กิตติวรรณ, ๒๕๓๘

สมพร ศรีวราทิตย์. พระอภิธัมมัตถสังคปริจเฉทที่ ๑,๒,๖ กรุงเทพมหานคร : พิมพ์ที่พรศิวการพิมพ์,๒๕๓๑

สมภาร  พรมทา. พุทธศาสนากับปัญหาจริยธรรม.กรุงเทพมหานคร : สารมวลชน,๒๕๓๕

สนธิกาญจน์ ตันลิขิตตรานนท์. บันทึกพระอภิธัมทัตถสังคหะ ๙ ปริจเฉท.

อภิธรรม โชติกะวิทยาลัย.  อภิธรรมเป็นพุทธพจน์แท้และสำนวนภาษา ในคัมภีร์พุทธศาสนา.

  กรุงเทพการพิมพ์.พิมพ์ที่ก้าวหน้าการพิมพ์,๒๕๒๔.

อุทัยญาณธโร,พระมหา.วิถีแห่งกลไลแบบพุทธ.กรุงเทพฯ : ธรรมสาร,๒๕๓๙

อุบาสิกาแนบ มหานีรานนท์. บันทึกหัวข้อพระอภิธรรมปริจเฉทที่ ๑,๒,๖ พิมพ์ครั้งที่ ๕

  กรุงเทพมหานคร : โรงพิมพ์มหาดไทย,๒๕๐๖.

๒.วิทยานิพนธ์

  จันทรัชนันท์ สิงหทัต. “การศึกษาเปรียบเทียบแนวความคิดเรื่องจิตในพระพุทธศาสนาเถรวาทและมหายานอินเดีย : ศึกษาเฉพาะกรณีพระสูตรพระอภิธรรม และลังกาวตารสูตร”

  วิทยานิพนธ์ปริญญาอักษรศาสตร์อักษรศาสตร์มหาบัณฑิต สาขาศาสนาเปรียบเทียบ บัณฑิตวิทยาลัย,มหาวิทยาลัยมหิดล,๒๕๓๙.

นงเยาว์  หนูไชยะ ณ กาฬสินธุ์. “การศึกษาเชิงวิเคราะห์แนวคิดเรื่องมิจฉาทิฏฐิในพระพุทธศาสนาเถรวาท”. วิทยานิพนธ์พุทธศาสตรมหาบัณฑิต สาขาวิชาพุทธศาสนาบัณฑิตวิทยาลัย มหาวิทยาลัยมหาจุฬาลงกรณราชวิทยาลัย,๒๕๔๔

พระมหาบรรพต เจโตวสี (สายสมบัติ). “การศึกษาเขิงวิเคราะห์วิญ