ความเห็น: พระพุทธโฆสาจารย์

๑.๓ อรรถกถาอภิธรรมปิฎก ได้แก่

(๑) มหาอรรถกถา หรือมูลอรรถกถา

(๒) อภิธัมมัฏฐกถา คืออรรถกถาอภิธรรม

๒. อรรถกถาที่เชื่อว่าเป็นของเดิม

อรรถกถาที่จะกล่าวต่อไปนี้เชื่อกันว่า เป็นอรรถกถาที่มีอยู่เดิมก่อนสมัยของพระพุทธโฆสาจารย์ และเป็นอรรถกถาที่ได้รับยกย่องและยอมรับกันในนิกายเถรวาทสายกัสสปวงศ์ ได้แก่

๒.๑ เนติปกรณ์คือ อรรถกถาที่เชื่อว่า เป็นผลงานของพระมหากัจจายนะ ยังไม่มีหลักฐานยืนยันได้ว่า คือพระมหากัจจายนะ ซึ่งมีชีวิตอยู่ในสมัยพุทธกาลหรือไม่ คัมภีร์นี้ได้อธิบายหลักสำคัญๆ ของพุทธศาสนา แนะนำธรรมต่างๆ ทีจะนำไปปฏิบัติให้พ้นไปจากวัฏฏะ

๒.๒ เปฏโกปเทสปกรณ์คือ อรรถกถาเป็นผลงานของพระมหากัจจายนะ คัมภีร์นี้ได้อธิบายอริยสัจ ๔ มีเนื้อหาบางส่วนที่ท่านำมาจากคัมภีร์สังยุตตนิกาย

๒.๓ มิลินทปัญหาเป็นอรรถกถาผลงานของพระติปิฎกจุฬาภัย ต้นฉบับเดิมเป็นบทสนทนาถาม – ตอบ ระหว่างพระยามิลินท์กับนาคเสน ซึ่งพระยามิลินท์องค์นี้ทรงเป็นกษัตริย์กรีกผู้ครองสาครนครในอินเดียภาคเหนือ

บรรดาคัมภีร์อรรถกถาทั้ง ๓ ข้างต้นนี้ คัมภีร์ที่ ๓ คือ มิลินทปัญหานั้นได้ถูกนำมาแปลลงสู่ภาษาไทยทั้งย่อและพิสดาร จึงทำให้ชาวพุทธในประเทศไทยรู้จักและคุ้นเคยกับคัมภีร์นี้มากกว่าอีก ๒ คัมภีร์ข้างต้น

อรรถกถาที่มีอยู่ร่วมสมัยกับพระพุทธโฆสาจารย์

ท่านพุทธทัตตเถระได้เดินทางไปยังศรีลังกาก่อนพรพุทธโฆสาจารย์ เพื่อศึกษาและแปลอรรถกถาจากภาษาสิงหฬสู่ภาษามคธ ผลงานที่เด่นๆ ของท่านที่ควรกล่าวถึงในที่นี้ คือ

๑. อภิธัมมาวตาร เป็นการสรุปอรรถกถาที่พระพุทธโฆสาจารย์ส่งไปให้

๒. วินัยวินิจฉัย แต่งเป็นคู่มือพระวินัย กล่าวถึงการพิจารณาและตัดสินวินัย

๓. อุตตรวินิจฉัย แต่งเป็นคู่มือพระวินัยต่อจากวินัยวินิจฉัย โดยเพิ่มประเพณีอัน

ปฏิบัติกันอยู่ในศรีลังกา

๔. รูปารูปวิภาค แต่งจำแนกรูปธรรมและอรูปธรรม

๕. มธุรัตถวิลาสินี แต่งเป็นอรรถกถาพุทธวังสะ ขุททกนิกาย

อรรถกถาที่แต่งขึ้นในสมัยของพระพุทธโฆสาจารย์

๑. คัมภีร์วิสุทธิมรรค

คัมภีร์นี้ถือว่าเป็นวรรณกรรมที่สำคัญ อันเป็นผลงานของท่านพระพุทธโฆสาจารย์ ซึ่งคัมภีร์นี้ได้รับการยกย่องว่า เป็นสารานุกรมของพุทธศาสนา แต่ในลักษณะของอรรถกถา คัมภีร์วิสุทธิมรรคนี้ก็เป็นงานเขียนสรุปสารัตถะของพระไตรปิฎก กล่าวคือ ในส่วนสีลนิเทสเป็นการสรุปสารัตถะของวินัยปิฎก ในสมาธินิเทสเป็นการสรุปสารัตถะของสุตตันตปิฎก และในปัญญานิเทสเป็นการสรุปสารัตถะของปัญญาในอภิธรรมปิฎก

๒. คัมภีร์ญาโณทัยและปริตตัตกถา

บางทีเรียกว่าอรรถกถาย่อ กล่าวกันว่า เป็นผลงานของท่านพระพุทธโฆสาจารย์อีกคัมภีร์หนึ่ง แต่ต้นฉบับสูญหายไปแล้ว

รายชื่ออรรถกถา ในสมัยพระพุทธโฆสาจารย์

อรรถกถาที่จะกล่าวถึงต่อไปนี้ เป็นอรรถกถาที่อธิบายพุทธวจนะ ซึ่งมีผู้แต่งหลายท่าน ในที่นี้จะแยกกล่าวโดยแยกเป็น ๓ ส่วนตามปิฎก และจะระบุชื่อของอรรถกถาและชื่อของผู้แต่ง ดังต่อไปนี้

คัมภีร์พระไตรปิฎก	อรรถกถา	ชื่อผู้แต่ง
วินัยปิฎก	สมันตปาสาทิกา	พระพุทธโฆสาจารย์
ปาติโมกข์	กังขาวิตรณี	พระพุทธโฆสาจารย์
ทีฆนิกาย	สุมังคลวิลาสินี	พระพุทธโฆสาจารย์
มัชฌิมนิกาย	ปปัญจสูทนี	พระพุทธโฆสาจารย์
สังยุตตนิกาย	สารัตถปกาสินี	พระพุทธโฆสาจารย์
อังคุตรนิกาย	มโนรถปูรณี	พระพุทธโฆสาจารย์
ขุททกนิกาย
๑. ขุททกปาฐะ	ปรมัตถโชติกา	พระพุทธโฆสาจารย์ *
๒. ธัมมปทะ	ธัมมปทัฏฐกถา	พระพุทธโฆสาจารย์ *
๓. อุทาน	ปรมัตถทีปนี	พระธัมมปาละ
๔. อิติวุตตกะ	ปรมัตถทีปนี	พระธัมมปาละ

คัมภีร์พระไตรปิฎก	อรรถกถา	ชื่อผู้แต่ง
๕. สุตตนิบาต	ปรมัตถทีปนี	พระพุทธโฆสาจารย์
๖. วิมานวัตถุ	ปรมัตถทีปนี	พระธัมมปาละ
๗. เปตวัตถุ	ปรมัตถทีปนี	พระธัมมปาละ
๘. เถรคาถา	ปรมัตถทีปนี	พระธัมมปาละ
๙. ชาดก	ชาตกัฏฐกถา	พระพุทธโฆสาจารย์ *
๑๐. นิเทส	สัทธัมมปัชโชติกา	พระอุปเสนะ
๑๑. ปฏิสัมภิทามัคค์	สัทธัมมปกาสินี	พระมหานามะ
๑๒. อปทาน	วิสุทธนวิลาสินี	ไม่ปรากฏชื่อผู้แต่ง
๑๓. พุทธวังสะ	มธุรัตถวิลาสินี	พระพุทธทัตตะ
๑๔. จริยาปิฎก	ปรมัตถทีปนี	พระธัมมปาละ
๑๕. ธัมมสังคณี	อัฏฐสาลินี	พระพุทธโฆสาจารย์
๑๖. วิภังค์	สัมโมหวิโนทนี	พระพุทธโฆสาจารย์
๑๗. กถาวัตถุ	ปปัญจปกรณัฏฐกถา	พระพุทธโฆสาจารย์
๑๘. ปุคคลบัญญัติ	ปปัญจปกรณัฏฐกถา	พระพุทธโฆสาจารย์
๑๙. ธาตุกถา	ปปัญจปกรณัฏฐกถา	พระพุทธโฆสาจารย์
๒๐. ยมก	ปปัญจปกรณัฏฐกถา	พระพุทธโฆสาจารย์
๒๑. ปัฏฐาน	ปปัญจปกรณัฏฐกถา	พระพุทธโฆสาจารย์

************

บรรณานุกรม

*********

พุทธทาสภิกขุ,พระ,ปฏิจจสมุปบาทคืออะไร?,กรุงเทพมหานคร,โรงพิมพ์สุขภาพใจ, ๒๕๓๘.

มหามังคลาจารย์, พระ,คัมภีร์วิสุทธิมรรค, กรุงเทพมหานคร, สำนักพิมพ์อักษรเจริญทัศน์, ๒๕๒๑.

ไพเราะ ตสีโล, พระ, การศึกษาวิเคราะห์ “ธรรมบทอรรถกถา” (อัดสำเนา)

อุทิศ ศิริวรรณ, สามเณร, ธรรมบทภาคที่ ๑ แปลโดยพยัญชนะ, กรุงเทพฯโรงพิมพ์เลี่ยงเซียง, ครั้งที่ ๒, ๒๕๓๐

ทองหล่อ วงษ์ธรรมา, ปรัชญา พุทธศาสน์, กรุงเทพมหานคร, สำนักพิมพ์ โอเดียนสโตร์, ๒๕๓๘.

เอื้อน เล่งเจริญ, โลกทรรศน์ในพระพุทธศาสนา, กรุงเทพมหานคร,

สำนักพิมพ์โอ เอส พริ้นติ้งเฮ้าส์, ๒๕๓๗.

มหามงกุฏราชวิทยาลัย, วิสุทธิมรรคแปล เล่ม ๓, กรุงเทพมหานคร, โรงพิมพ์มหามงกุฏราชวิทยาลัย, ๒๕๑๖.

ประวัติผู้รวบรวมเรียบเรียงเขียน

ชื่อสกุล นายธีรวัส บำเพ็ญบุญบารมี

วันเดือนปีเกิด วันพฤหัสที่ ๓ กันยายน พ.ศ. ๒๕๐๒

* สันนิษฐานว่า พระพุทธโฆสาจารย์ เป็นผู้แต่ง แต่ไม่มีหลักฐานแน่ชัด