ความเห็น: ศัพท็สภาวธรรม

๙. เมตตาบารมี

โลกสฺส หิตสุขูปสํหาโร อตฺถโต อพฺยาปาโต เมตฺตาปารมี ฯ (จริยปิฎก อรรถกถา)

จิตตุปปาทะ ที่ยังให้โลกได้รับประโยชน์สุขโดยพ้นจากการพยาบาทปองร้ายนั้นเรียกว่า เมตตาบารมี

เมตตาบารมี เป็นบารมีที่สร้างได้ไม่ง่ายนัก เพราะบุคคลส่วนมากไม่มีความอิสระ เนื่องจากต้องตกเป็นทาสของอารมณ์ที่เกิดทางทวารทั้ง ๖ นั้น ความวู่วามจึงมักเกิดขึ้นเสมอ ทำให้ขาดการเมตตา ที่มีความประสงค์ดีต่อกันและกัน ดังนั้นเพื่อให้เมตตาธรรมนี้ได้เกิดขึ้นและดำรงคงเจริญอยู่ในขันธสันดาน จึงจำต้องหมั่นแผ่เมตตาให้แก่ปวงสัตว์ โดยไม่มีการกำหนดขีดคั่นประการใด ๆ โดยถือหลักในการแผ่ ๔ ประการ คือ

อเวรา โหนฺตุจงอย่ามีเวรแก่กันและกันเลย

อพฺยาปชฺฌา โหนฺตุ จงอย่าพยาบาทเบียดเบียนซึ่งกันและกันเลย

อนีฆา โหนฺตุ จงอย่าได้มีความทุกข์ร้อนกันเลย

สุขี อตฺตานํ ปริหรนฺตุ จงมีความสุขทุกอัตตภาพโดยทั่วกัน เทอญ

ดังที่ได้กล่าวไว้ตอนต้น ตรงเมตตากัมมัฏฐาน มีข้อความละเอียดพอสมควร ขอให้ทบทวนดูที่นั่นด้วย

เมตตาบารมี เป็นความรักที่เกิดขึ้นโดยมิได้เกี่ยวแก่ตัณหาเป็นเหตุ แต่เป็นความรักใคร่เอ็นดูต่อเพื่อนมนุษย์ตลอดจนสัตว์ทั้งหลายทั้งปวง ไม่มีจำกัดโดย เฉพาะ ๆ มีเจตนาจะให้เขาทั้งหลายได้มีความสุขความสบายโดยทั่วหน้ากัน ส่วนความรักใคร่เอ็นดูต่อลูกหลาน ญาติพี่น้อง ภริยาสามี บิดามารดา เหล่านี้เป็นต้น เป็นเมตตาตามธรรมดาสามัญ ไม่ใช่เมตตาบารมี เพราะเมตตานี้เกิดจาก ตัณหาเปมะ คือ ความรักด้วยตัณหาจึงเกิดเมตตาขึ้นในวงแคบโดยเฉพาะพวกของตัว

เมตตา เกิดขึ้นมาได้ก็ด้วยมีทานเป็นสิ่งอุปการะเกื้อหนุน เพราะผู้ที่ยากจนก็มักจะคิดเสียว่า ไม่มีใครเขาจะมารักใคร่ใยดีต่อคนยากจนเช่นเรา เราก็ไม่จำเป็นจะไปรักใคร่คนอื่นเขา ดังนี้เมตตาจิตจึงไม่เกิด ส่วนผู้มีทรัพย์มักจะได้รับความเคารพนับถือจากผู้อื่น ก็ย่อมจะเกิดความเอ็นดูรักใคร่เป็นการตอบแทน การมีใจรักใคร่เอ็นดู ปรารถนาให้ผู้อื่นได้รับความสุขเช่นนี้ นับว่ามีเมตตาจิตเกิดขึ้นแล้ว เรียกได้ว่าเป็นเมตตาบารมีอันสืบเนื่องมาจาก ทานบารมีเป็นปัจจัย

หิตาการปวตฺติลกฺขณา เมตฺตาปารมี ฯ (จริยปิฎกอรรถกถา)

เมตตาบารมี ย่อมมีการทำให้เกิดประโยชน์สุข เป็นลักษณะ

๑๐. อุเบกขาบารมี

อนุนยปฏิฆวิทฺธํสนี อิฏฺฐานิฏฺเฐสุ สตฺตสงฺขาเรสุ สมปวตฺติ อุเปกฺขาปารมี ฯ (จริยปิฏกอรรถกถา)

การทำลายอารมณ์รักและชัง อันเกิดแก่สัตว์หรือสังขารธรรม เพื่อทรงไว้ซึ่งความสม่ำเสมอนั้น เรียกว่า อุเบกขาบารมี

อุเบกขาธรรม มีโลกธรรม ๘ คือ ลาภ อลาภ ยส อยส นินฺนํ ปสนฺนํ สุขํ ทุกฺขํ เป็นศัตรู คอยทำลายการทำจิตมิให้ลำเอียงนั้น ล้มเหลวลง

ศัตรูเหล่านี้ย่อมสอดแทรกในอารมณ์ โดยมีสัตว์หรือสังขารธรรม คือ ขันธ์ ๕ รูปนาม เป็นสื่อชักนำมาให้เกิดความลำเอียงไป ถ้าเป็น อิฏฐารมณ์ ก็เป็นสื่อให้เกิดความชื่นชมยินดี หากเป็น อนิฏฐารมณ์ ก็เป็นสิ่งให้เกิดความวู่วามหมดความยั้งคิด ทั้งนี้ก็ด้วยอำนาจแห่งความหลง คือ โมหะ เมื่อจิตถูกครอบงำไว้ด้วยอำนาจแห่งโมหะแล้ว ก็ขาดสติที่จะพิจารณายับยั้งมิให้เหลิงไปตามอิฏฐารมณ์ และวู่วามไปตาม อนิฏฐารมณ์

ที่กล่าวมาเช่นนี้ ดูเหมือนว่าเหมือนกับลักษณะของขันติบารมี จะว่าเป็นอย่างเดียวกันก็ได้ หรือจะว่าเนื่องกันก็ได้กล่าวคือ ถ้า อดทนไว้ได้ ไม่หวั่นไหวเอนเอียงไปในความชอบ ความชัง ก็เป็นอุเบกขา ถ้า ทนไม่ไหว และเอนเอียงไปในความชอบความชัง ก็ไม่ใช่อุเบกขา

อุเบกขาบารมีนี้ เป็นบารมีที่ไม่เกี่ยวกับทานบารมีเป็นเหตุ เพราะผู้ที่มีจิตใจเป็นอุเบกขาได้นั้น ต้องการกระทำตนให้เปรียบประดุจพื้นแผ่นดิน รองรับสิ่งต่าง ๆ ไม่ว่าจะดีหรือไม่ดีได้ทั้งนั้น โดยไม่มีอาการผิดแปลกแต่อย่างใด ปราศจากอาการ ยินดีหรือยินร้าย เช่น ได้รับคำกล่าวสรรเสริญ ก็ไม่ตื่นเต้นยินดี เมื่อได้รับคำนินทาว่าร้าย ก็ไม่เกิดความสะดุ้งสะเทือนขึ้น อาการอย่างนี้ก็เป็นการยากที่ผู้ที่มั่งมีทรัพย์แต่อย่างเดียวจะวางเฉยต่ออารมณ์เหล่านี้ เหตุนี้ทานบารมีจึงไม่เป็นเครื่องอุปการะอุดหนุนให้เกิดอุเบกขาบารมีได้

มชฺฌตฺตาการปวตฺติลกฺขณา อุเปกฺขาปารมี ฯ (จริยปิฎกอรรถกถา)

อุเบกขาบารมีย่อมมีอาการให้สม่ำเสมอเป็นกลาง ๆ ไม่เอนเอียง เป็นลักษณะ

ปุตฺตทาร ธนาทิ อุปกรณ ปริจฺจาโค ปน ทานบารมี ฯ

เจตนาที่สามารถสละให้ซึ่ง บุตร ภริยา ธนสารสมบัติ เป็นต้นนั้น เรียกว่า ทานบารมี

องฺคปริจฺจาโค ทานอุปปารมี ฯ

เจตนาที่สามารถ สละ อุทิศ ซึ่งส่วนต่างๆ ของร่างกายนั้น เรียกว่า ทานอุปบารมี

อตฺตโน ชีวิต ปริจฺจาโค ทานปรมตฺถปารมี ฯ

เจตนาที่สามารถ สละ อุทิศ ซึ่งชีวิตของตนนั้น เรียกว่า ทานปรมัตถบารมี

อานิสงส์ของบารมีนั้น มี ๖ ประการ คือ

๑. อายุสมฺปทาอายุยืน

๒. รูปสมฺปทามีรูปงาม

๓. กุลสมฺปทา เกิดในตระกูลสูง

๔. อิสฺสริยสมฺปทา มียศและมีเกียรติ

๕. อาเทยฺยวจนตา ได้รับการยกย่องโดยทั่วไป

๖. มหานุภาวตา เป็นผู้ทรงอานุภาพ

มิฉะนั้นก็จะเป็นเหมือนอย่างที่ปรากฏใน สัทธัมมัปปกาสินี ว่ามีเหมือนไม่มี ๔ ประการ คือ

ทุกฺขเมว น โกจิ ทุกฺขิโต

ทุกข์มีจริง แต่คนเป็นทุกข์ไม่มี

การโก น กิริยา ว วิชฺชติ

ผู้ทำไม่มี แต่การกระทำมีอยู่แท้

อตฺถิ นิพฺพุติ น นิพฺพุโต ปุมา

ความดับมีอยู่ แต่ผู้ดับไม่มี

มคฺโค อตฺถิ คม โก น วิชฺชติ

ทางมีอยู่ แต่ผู้เดินไม่มี

ดังนั้น จงเบื่อหน่ายในกามให้สมตามนัยที่ ขุทฺทกนิกาย ธมฺมปทแสดงไว้ว่า

อปฺปสฺสาทา ทุกฺขา อิติ วิญฺญาย ปณฺฑิโต

อปิ ทิพฺเพสุ กาเมสุ รตึ โส นาธิคจฺฉติ ฯ

กามทั้งหลายมีความยินดีน้อย มีทุกข์มาก บัณฑิตรู้อย่างนี้แล้ว ย่อมไม่ยินดีในกาม แม้เป็นของทิพย์

ภพ หมายถึง โลกอันเป็นที่อยู่ของสัตว์

"ดูกรภิกษุทั้งหลาย ก็ภพเป็นไฉน ภพสามเหล่านี้คือ กามภพ รูปภพ

อรูปภพ นี้เรียกว่า ภพ"

มหานรก มี 8 ขุม คือ

1. สัญชีวะนรก

คำอธิบาย : นายนิรยบาลผู้มีมือถืออาวุธอันมีแสง ฟันซึ่งสัตว์นรก

ทั้งหลาย สัตว์นรกเหล่านั้น แม้ถูกฟันจนตายแล้วก็กลับเป็นขึ้นได้อีกใน

นรกใด นรกนั้นเรียกว่า "สัญชีวะ"

2. กาฬสุตตะนรก

คำอธิบาย : นายนิรยบาลทั้งหลายตีด้วยเส้นเชือกดำ แล้วก็ถาก

หรือตัดซึ่งสัตว์ที่เกิดในนรกนั้น ด้วยเครื่องประหาร มีขวาน จอบ มีด

เลื่อย เป็นต้น เหตุนั้น นรกนั้นชื่อว่า "กาฬสุตตะ"

3. สังฆาตะนรก

คำอธิบาย : ภูเขาเหล็กที่สูงใหญ่ มีแสงไฟอันลุกโพลง ย่อมบดซึ่ง

สัตว์ที่เกิดในนรกนั้นให้ละเอียดเป็นจุณไป เหตุนั้นนรกนั้นชื่อว่า "สังฆาตะ"

4. โรรุวะนรก (ธูมะโรรุวะ หรือ จูฬโรรุวะ)

คำอธิบาย : สัตว์นรกทั้งหลายถูกควันไฟอบอ้าว ย่อมร้องด้วยเสียง

อันดังน่าสงสารอยู่ในนรกนั้น เพราะควันไฟเข้าไปสู่ทวารทั้ง 9

นรกนั้นเรียกว่า "ธูมโรรุวะ"

5. มหาโรรุวะนรก (ชาลโรรุวะ)

คำอธิบาย : สัตว์นรกทั้งหลายถูกไฟไหม้อยู่ ร้องไห้ด้วยเสียงอันดัง

น่าสงสารอยู่ในนรกนั้น เพราะเปลวไฟเข้าไปสู่ทวารทั้ง 9

นรกนี้เรียกว่า "ชาลโรรุวะ หรือ มหาโรรุวะนรก"

6. ตาปนะนรก (จูฬตาปนะ)

คำอธิบาย : นรกที่ยังสัตว์ทั้งหลายผู้ลามก ให้นั่งตรึงติดอยู่ใน

หลาวเหล็กอันร้อนแดง แล้วให้ไฟไหม้อยู่ เหตุนั้น นรกนั้นเรียกว่า

"ตาปนะนรก"

7. มหาตาปนะนรก (ปตาปนะ)

คำอธิบาย : นรกใดยังสัตว์ทั้งหลายผู้ลามกให้ขึ้นภูเขาเหล็กที่

กำลังร้อน แล้วตกลงไปสู่หลาวที่อยู่ข้างล่าวด้วยอำนาจของลม และ

ไฟไหม้อยู่ เหตุนั้น นรกนั้นเรียกว่า "ปตาปนะ หรือ มหาตาปนะ"

8. อวีจินรก

คำอธิบาย : ระหว่างแห่งสัตว์ทั้งหลาย และเปลวไฟ การเสวยทุกข์

ไม่มีว่างเลยในนรกนั้น เหตุนั้น นรกนั้นจึงชื่อว่า "อวีจิ"

(จบมหานรกทั้ง 8 ขุม)

อุสสทนรก (หมายถึง นรกขุมเล็ก ๆ) มี 5 ขุม คือ

1. คูถะนรก