บทที่  ๕

กามาวจรสวรรค์ ๖ชั้น

 ในกามาวจรสุคติภูมิ มนุษย์เป็นภูมิหนึ่งใน ๗ ภูมิอีก ๖ ภูมิ ได้แก่ เทวดาในกามาจนสวรรค์ ๖ ชั้น ในแง่ของการมีอยู่จริงการพิจารณาเกี่ยวกับมนุษย์ไม่มีปัญหาเพราะมนุษย์สามารถรับรู้การมีอยู่ของมนุษย์ด้วยกันได้การมีอยู่จริงของมนุษย์จึงเป็นสิ่งที่ปฏิเสธไม่ได้แต่การพิจารณาเกี่ยวกับเทวดามีปัญหาเพราะเทวดาเป็นสิ่งมีชีวิตที่มนุษย์ทั่วไปไม่สามารถรับรู้ได้การมีอยู่จริงของเทวดาจึงเป็นสิ่งที่ปฏิเสธได้และสามารถปฏิเสธได้อย่างมีเหตุผลอีกด้วย การกล่าวว่า "ความเชื่อเกี่ยวกับความมีอยู่จริงของเทวดาเป็นความเชื่อมั่นที่เหลวไหลไร้สาระที่สุด"เป็นการกล่าวที่สามารถอ้างเหตุผลประกอบได้ดีที่สุดในขณะที่การยืนยันว่าเทวดามีอยู่จริงของพุทธศาสนาเป็นการยืนยันที่กระทำได้ยากที่สุด

เทวดา ๓ประเภท

 พุทธศาสนาได้จำแนกเทวดาออกเป็น ๓ ประเภทดังข้อความในพระสุตตันตปิฎกว่า
 เทพมี ๓ ประเภท คือ สมมติเทพ อุปปัติเทพวิสุทธิเทพ
 ๑. สมมติเทพเป็นไฉน พระราชา พระราชกุมาร (พระราชกุมารี)และพระเทวี เรียกว่าสมมติเทพ
 ๒. อุปปัตติเทพเป็นไฉนเทวดาชาวจาตุมหาราชิกา เทวดาชาวดาวดึงส์ เทวดาชาวยามา เทวดาชาวดุสิตเทวดาชาวนิมมานรดี เทวดาชาวปรนิมมิตวสวัตดี เทวดาที่นับเนื่องในหมู่พรหมและเทวดาในชั้นที่สูงกว่านั้นเรียกว่า อุปปัตติเทพ
 ๓.วิสุทธิเทพเป็นไฉน พระอรหันตขีณาสพสาวกของพระตถาคต และพระปัจเจกพุทธเจ้าเรียกว่าวิสุทธิเทพ
 พระผู้มีพระภาคเจ้า เป็นเทพยิ่งกว่าสมมติเทพยิ่งกว่าอุปปัตติเทพ ยิ่งกว่าวิสุทธิเทพทั้งหลายเป็นเทพยิ่งกว่าเทพ
 ในข้อความดังกล่าวนี้คือ เทวดา ๓ประเภทที่กล่าวไว้ในขุททกนิกายจูฬนิทเทสแห่งพระสุตตันตปิฎกพระมหากษัตริย์และราชวงศ์ใกล้ชิดจัดเป็น สมมติเทพ คือเทวดาโดยสมมติที่จัดเป็นเทวดาโดยสมมติก็เพราะพระมหากษัตริย์ไม่ว่าจะเป็นอดีตหรือปัจจุบันทรงได้รับการยกย่องเคารพนับถือจากประชาชนผู้อยู่ใต้การปกครองประหนึ่งเป็นเทวดาในหมู่มนุษย์
 สำหรับอุปปัตติเทพคือเทวดาโดยการอุบัติหรือการเกิด เทวดาประเภทนี้เกิดเป็นเทวดาโดยธรรมชาติ เป็นสัตว์ประเภทโอปปาติกะคือพอเกิดมีขึ้นก็มีร่างกายเติบโตอยู่ในวัยหนุ่มสาวขึ้นมาในทันทีทันใดเทวดาโดยกำเนิด หรือโดยอุบัตินี้มีภพภูมิที่อยู่ของตนในโลกนี้เช่นเดียวกับมนุษย์แต่อยู่ในมิติที่ตาธรรมดาหรือตาเนื้อของมนุษย์มองไม่เห็นจะมองเห็นได้ก็เฉพาะแต่ผู้ที่มีตาทิพย์
 ส่วนวิสุทธิเทพก็คือเทวดาโดยความบริสุทธิ์ ได้แก่ พระอรหันต์ทั้งหลาย ผู้มีจิตบริสุทธิ์หมดจดจากกิเลสเพราะได้ทำลายกิเลสาสวะทั้งปวง ให้หมดสิ้นไปแล้วผู้ที่จัดอยู่ในประเภทของวิสุทธิเทพก็คือ พระอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระปัจเจกพุทธเจ้าและพระอรหันตสาวกของพระอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า
 พระอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าทรงเป็นเทพยิ่งกว่าเทพทั้งปวงคือ ทรงเป็นเทพที่สมบูรณ์และสูงยิ่งกว่าสมมติเทพ ยิ่งกว่าอุปปัตติเทพและยิ่งกว่าวิสุทธิเทพอื่น ๆ ทั้งหมด ทั้ง ๆ ที่โดยความเป็นจริงตามธรรมชาติพระองค์ทรงเป็นมนุษย์ แต่โดยคุณธรรมไม่มีเทพประเภทใดสูงส่งยิ่งกว่าพระองค์พระองค์จึงทรงเป็น "เทวาติเทพ" คือ เทพผู้ยิ่งใหญ่สูงส่งยิ่งกว่าเทพทั้งปวงสิ่งที่ควรกำหนดไว้เป็นพิเศษ เกี่ยวกับทรรศนะเรื่องเทวดาของพุทธศาสนา ก็คือพุทธศาสนาถือว่า วิสุทธิเทพหรือเทพโดยความบริสุทธิ์ ประเสริฐกว่าเทพทุกประเภทไม่ว่าจะเป็นสมมติเทพหรืออุปปัตติเทพ

อธิเทวญาณทัสนะของพระพุทธเจ้า

 แม้โดยความเป็นจริงชาวพุทธทั่วไปไม่เคยได้รับรู้และไม่สามารถรับรู้ความมีอยู่จริง ของเทวดา ด้วยประสบการณ์ของตนเองแต่การจะปฏิเสธว่าสิ่งใด สิ่งหนึ่ง ไม่มีอยู่จริงโดยอ้างการไม่รู้ไม่เห็นของเราเป็นมาตรฐานในการปฏิเสธจะจัดว่าเป็นการใช้เหตุผลที่สมบูรณ์และดีที่สุดแล้วคงจะไม่ถูกต้องเพราะมีอยู่ถมไปที่สิ่งซึ่งปรากฏให้เห็นเสมือนว่ามีอยู่จริง กลับไม่มีอยู่จริงและสิ่งที่ดูเหมือนว่าไม่มีอยู่จริงเพราะตาของเรามองไม่เห็นกลับเป็นสิ่งที่มีอยู่จริง เรื่องเทวดานี้เป็นเรื่องหนึ่งที่พุทธศาสนายืนยันอย่างมั่นคงว่า เป็นสัตว์โลกประเภทหนึ่ง ที่มีอยู่จริงเท่า ๆกับการมีอยู่จริงของมนุษย์ โดยเป็นระบบชีวิตระบบหนึ่งในสังสารวัฏที่เปลี่ยนแปลงถ่ายเทกันอยู่ตลอดเวลานั่นคือมีมนุษย์จำนวนหนึ่งตายจากมนุษย์ไปเกิดเป็นเทวดา และมีเทวดาจำนวนหนึ่งจุติพ้นจากสภาพของเทวดามาเกิดเป็นมนุษย์เหตุการณ์ดังกล่าวนี้แม้เราจะไม่รู้ไม่เห็นแต่ว่าโดยหลักการแล้วเป็นเหตุการณ์ที่เกิดขึ้นทุก ๆ ชั่วโมงเพราะมีคนดีในโลกมนุษย์ตายอยู่ทุก ๆ ชั่วโมง และมีผู้เกิดใหม่เกิดขึ้นในโลกทุก ๆชั่วโมงเช่นกัน ในบรรดาผู้ที่ตายจำนวนร้อยจำนวนพันและเกิดใหม่จำนวนร้อยจำนวนพันในทุก ๆ ชั่วโมงนั้น จะต้องมีอยู่บ้างแน่นอนที่ผ่านมาจากภูมิมนุษย์ไปสู่ภูมิของเทวดาและผ่านจากภูมิของเทวดามาสู่ภูมิของมนุษย์
 ในพระไตรปิฎกโดยเฉพาะอย่างยิ่งในพระสุตตันตปิฎก มีข้อความอยู่เป็นจำนวนมากที่กล่าวถึงเทวดาทั้งโดยตรงและโดยอ้อมแม้เรื่องเทวดาจะไม่ใช่เรื่องสำคัญเลยในคำสอนของพระพุทธศาสนาก็ตามแม้การปฏิบัติเพื่อเข้าถึงความหลุดพ้น จากทุกข์ตามคำสอนของพระพุทธศาสนาไม่มีความจำเป็นใด ๆ ที่จะต้องเกี่ยวข้องกับเทวดาเลยก็ตามแต่การจะปฏิเสธว่า คำสอนที่กล่าวถึงเทวดาทั้งโดยตรงและโดยอ้อมเหล่านั้นไม่ใช่คำสอนของพระพุทธศาสนา เป็นการปฏิเสธคำสอน เรื่องมรรคผลของพุทธศาสนาด้วยดังได้อภิปรายมาแล้ว
 พระพุทธพจน์ต่อไปนี้สมควรอย่างยิ่งที่จะนำมาพิจารณา เกี่ยวกับมโนทัศน์ และความเชื่อเรื่องเทวดาในคำสอนของพระพุทธศาสนา
 ดูกรภิกษุทั้งหลาย ก่อนแต่ตรัสรู้ยังมิได้ตรัสรู้ ยังเป็นพระโพธิสัตว์อยู่ เราจำได้แม้ซึ่งโอภาส (แสงสว่าง) แต่ไม่เห็นรูปทั้งหลาย เราจึงมีความคิด
 ดังนี้ว่าถ้าเราพึงจำได้แม้ซึ่งโอภาสและพึงเห็นรูปทั้งหลายด้วยอาการอย่างนี้ญาณทัสนะนี้ของเราก็จะพึงบริสุทธิ์ยิ่งกว่าสมัยต่อมา เรานั้นเป็นผู้ไม่ประมาทมีความเพียร มีใจเด็ดเดี่ยวย่อมจำได้ซึ่งโอภาสและเห็นรูปทั้งหลายแต่เราไม่ได้ยืนเจรจาปราศรัยกับเทวดาเหล่านั้นเราจึงมีความคิดดังนี้ว่า ถ้าเราจำโอภาสได้เห็นรูปทั้งหลายและยืนเจรจาปราศรัยกับเทวดาเหล่านั้น
 ด้วยอาการอย่างนี้ญาณทัสนะนี้ของเราก็จะพึงบริสุทธิ์ดีกว่า
 ดูกรภิกษุทั้งหลายสมัยต่อมา เรานั้นเป็นผู้ไม่ประมาท มีความเพียรมีใจเด็ดเดี่ยวอยู่ย่อมจำได้ซึ่งโอภาส เห็นรูปทั้งหลายและได้ยืนเจรจาปราศรัยกับเทวดาเหล่านั้นแต่ไม่รู้จักเทวดาเหล่านั้นว่า เทวดาเหล่านี้มาจากเทพนิกายชั้นนั้นหรือชั้นโน้น เรานั้นจึงคิดเห็นต่อไปว่าหากเราพึงจำโอภาสเห็นรูปทั้งหลาย ยืนเจรจาปราศรัยกับเทวดาเหล่านั้นด้วยอาการอย่างนี้
 ญาณทัสนะนี้ของเราก็จะพึงมี
 ที่ต่ำกว่าตามหลักความจริงก็ต้องเป็นอย่างนี้ หลักการในเรื่องนี้มีอยู่ว่า บุญกิริยาวัตถุทั้ง๒ อย่างที่จะทำให้ไปเกิดในสวรรค์นั้น ต้องมีมากอย่างยิ่งแต่จะมากอย่างยิ่งแค่ไหนเป็นเรื่องที่ไม่อาจใช้ภาษาพูดกำหนดปริมาณได้เพราะบุญกุศลมีสภาพเป็นนามธรรมจึงไม่อยู่ในวิสัยที่จะใช้เครื่องตวงวัดกำหนดให้เห็นปริมาณที่แตกต่างกันได้เมื่อใช้ภาษาอธิบายไปถึงจุดหนึ่งคือ "มากยิ่ง" หรือ "มากที่สุด" แล้วภาษาก็ไม่สามารถใช้กำหนดคุณภาพของกุศลกรรมเชิงปริมาณได้อีก ทั้ง ๆที่คุณภาพเชิงปริมาณที่สูงขึ้นไปตามลำดับยังจะต้องมีต่อไปความมีขีดขั้นจำกัดของภาษา ดังกล่าวนี้เป็นเหตุผลสำคัญที่ทำให้คำอธิบายเกี่ยวกับบุญกิริยาวัตถุที่ทำให้เข้าถึงสวรรค์ชั้นต่าง ๆเหมือนกัน
 กุศลกรรรมที่ทำให้บุคคลตายจากมนุษย์แล้วไปเกิดในสวรรค์นอกจากบุญกิริยาวัตถุดังกล่าวมาแล้ว ที่มีกล่าวถึงมากที่สุดในพระสูตรต่าง ๆในพระไตรปิฎกได้แก่ สุจริต ๓ คือ กายสุจริต วจีสุจริต และมโนสุจริตดังพระพุทธพจน์ว่า^๑
 ดูกรภิกษุทั้งหลายบุคคลผู้ประกอบด้วยธรรม ๑๐ ประการ เป็นผู้ถูกเชิญมาไว้ในสวรรค์เหมือนสิ่งของที่เขานำมาประดิษฐานไว้ ธรรม ๑๐ประการเป็นไฉนคือเป็นผู้เว้นขาดจากการฆ่าสัตว์ จากการลักทรัพย์จากการประพฤติผิดในกาม จากการพูดเท็จ จากการพูดส่อเสียดจากการพูดคำหยาบ จากการพูดเพ้อเจ้อ ไม่โลภอยากได้ของผู้อื่นไม่มีจิตคิดปองร้ายผู้อื่นมีความเห็นชอบ ดูกรภิกษุทั้งหลายบุคคลผู้ประกอบด้วยธรรม ๑๐ ประ
 การนี้แลย่อมเป็นผู้ถูกเชิญมาไว้ในสวรรค์เหมือนสิ่งของที่เขานำมาประดิษฐานไว้ข้อความดังกล่าวนี้จัดเป็นกายสุจริตหรือการประพฤติชอบทางกาย ๓ อย่าง คืองดเว้นจากการฆ่าสัตว์ จากการลักทรัพย์และจากการประพฤติผิดในกาม
 เป็นวจีสุจริต หรือการกระทำดีทางวาจา ๔ อย่างคือ งดเว้นจากการพูดเท็จ จากการพูดส่อเสียด จากการพูดคำหยาบและจากการพูดเพ้อเจ้อ
 เป็นมโนสุจริต หรือการกระทำดีทางใจ ๓ อย่าง คือไม่โลภอยากได้ของผู้อื่น ไม่มีจิตคิดพยาบาทปองร้ายผู้อื่นและมีความเห็นชอบ
 นอกจากตรัสถึงธรรม ๑๐ ประการดังกล่าวแล้วนั้นพระพุทธองค์ยังตรัสถึงธรรม ๒๐ ประการ ๓๐ ประการ และ ๓๐ ประการที่ทำให้บุคคลผู้ถูกเชิญไปไว้ในสวรรค์เหมือนสิ่งของ ที่เขานำไปประดิษฐานไว้โดยในกรณีของธรรม ๒๐ ประการ นอกจากงดเว้นจากกายทุจริต วจีทุจริตและมโนทุจริตด้วยตนเองแล้ว ยังชักชวนให้ผู้อื่นงดเว้นเช่นนั้นด้วย ในกรณีของธรรม ๓๐ประการ นอกจากงดเว้นเองและชักชวนให้ผู้อื่นงดเว้นแล้วยังพอใจในการงดเว้นเช่นนั้นด้วย
 ในกรณีของธรรม ๔๐ ประการนอกจากงดเว้นเอง ชักชวนให้ผู้อื่นงดเว้น และพอใจในการงดเว้นเช่นนั้นแล้วยังสรรเสริญการงดเว้นเช่นนั้นด้วย บางครั้งตรัสถึงห้วงบุญกุศล ๘ ประการ คือการถึงพระรัตนตรัยเป็นสรณะ และการรักษาศีล ๕ว่าเป็นบุญกุศลที่ทำให้บุคคลตายจากโลกมนุษย์แล้วไปเกิดในสวรรค์