พระโสณะสำเร็จพระอรหัตผล
ครั้นกาลต่อมาท่านพระโสณะได้ตั้งความเพียรแต่พอเหมาะ
ทราบข้อที่อินทรีย์ทั้งหลายเสมอกันและได้ถือนิมิตในความสม่ำเสมอ
ครั้นแล้วได้หลีกออกอยู่แต่ผู้เดียว ไม่ประมาทมีเพียร มีตนส่งไป
ไม่นานเท่าไรนัก ได้ทำให้แจ้งซึ่งคุณพิเศษอันยอดเยี่ยมเป็นที่สุดพรหมจรรย์
ที่กุลบุตรทั้งหลายออกจากเรือนบวชเป็นบรรพชิตโดยชอบต้องประสงค์ด้วยปัญญาอันยิ่งด้วยตนเองในปัจจุบันนี้แหละ
เข้าถึงอยู่แล้ว ได้รู้ชัดแล้วว่าชาติสิ้นแล้ว
พรหมจรรย์เราได้อยู่จบแล้ว กิจที่ควรทำได้ทำเสร็จแล้วกิจอื่นอีกเพื่อความเป็นอย่างนี้มิได้มี
ก็แลบรรดา พระอรหันต์ทั้งหลายท่านพระโสณะได้เป็นพระอรหันต์รูปหนึ่งแล้ว
พรรณนาคุณของพระขีณาสพ
[๓]ครั้งนั้น
ท่านพระโสณะบรรลุพระอรหัตแล้ว ได้คิดว่าถ้ากระไรเราพึงพยากรณ์อรหัตผลในสำนักพระผู้มีพระภาคแล้วจึงเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคถวายบังคมนั่งเฝ้าอยู่
ครั้นแล้วได้กราบทูลคำนี้แด่พระผู้มีพระภาค ว่าดังนี้:-
พระพุทธเจ้าข้าภิกษุใดเป็นพระอรหันต์มีอาสวะสิ้นแล้ว
อยู่จบพรหมจรรย์แล้วมีกิจที่ควรทำได้ทำเสร็จแล้ว ปลงภาระลงแล้ว
มีประโยชน์ของตนได้ถึงแล้วโดยลำดับมีกิเลสเครื่องประกอบสัตว์ไว้ในภพหมดสิ้นแล้ว
หลุดพ้นแล้วเพราะรู้ชอบภิกษุนั้นย่อมน้อมใจไปสู่เหตุ ๖ สถาน คือ
๑. น้อมใจไปสู่บรรพชา๒.น้อมใจไปสู่ความเงียบสงัด๓.
น้อมใจไปสู่ความไม่เบียดเบียน๔.น้อมใจไปสู่ความสิ้นอุปาทาน (อุปาทาน
= ความยึดมั่นถือมั่น - ธัมมโชติ)๕.น้อมใจไปสู่ความสิ้นตัณหา๖. น้อมใจไปสู่ความไม่หลงไหล
พระพุทธเจ้าข้าก็บางทีจะมีบางท่านในพระธรรมวินัยนี้สำคัญเห็นเช่นนี้ว่าท่านผู้นี้อาศัยคุณแต่เพียงศรัทธาอย่างเดียวเป็นแน่
จึงน้อมใจไปสู่บรรพชาดังนี้พระพุทธเจ้าข้า
ก็ข้อนี้ไม่พึงเห็นอย่างนั้นเลยภิกษุขีณาสพผู้อยู่จบพรหมจรรย์แล้ว
มีกิจที่ควรทำได้ทำเสร็จแล้วไม่เห็นว่าตนยังมีกิจที่จำจะต้องทำ
หรือจะต้องกลับสะสมทำกิจที่ได้ทำแล้วจึงน้อมใจสู่บรรพชาโดยที่ตนปราศจากราคะ
เพราะสิ้นราคะจึงน้อมใจไปสู่บรรพชา โดยที่ตนปราศจากโทสะ เพราะสิ้นโทสะ
จึงน้อมใจไปสู่บรรพชาโดยที่ตนปราศจากโมหะ เพราะสิ้นโมหะ
พระพุทธเจ้าข้าก็บางทีจะมีบางท่านในพระธรรมวินัยนี้
สำคัญเห็นเช่นนี้ว่าท่านผู้นี้ปรารถนาลาภสักการะและความสรรเสริญเป็นแน่
จึงน้อมใจไปในความเงียบสงัดดังนี้ พระพุทธเจ้าข้าข้อนี้ก็ไม่พึงเห็นอย่างนั้นเลย
ภิกษุขีณาสพผู้อยู่จบพรหมจรรย์แล้วมีกิจที่ควรทำได้ทำเสร็จแล้ว
ไม่เห็นว่าตนยังมีกิจที่จำจะต้องทำหรือจะต้องกลับสะสมทำกิจที่ได้ทำแล้ว
จึงน้อมใจไปสู่ความเงียบสงัดโดยที่ตนปราศจากราคะ
เพราะสิ้นราคะ จึงน้อมใจไปสู่ความเงียบสงัดโดยที่ตนปราศจากโทสะ
เพราะสิ้นโทสะ จึงน้อมใจไปสู่ความเงียบสงัดโดยที่ตนปราศจากโมหะ
เพราะสิ้นโมหะ
พระพุทธเจ้าข้าก็บางทีจะมีบางท่านในพระธรรมวินัยนี้
สำคัญเห็นเช่นนี้ว่า ท่านผู้นี้เชื่อถือสีลัพพตปรามาส
(ดูเรื่องสัญโยชน์ 10 ในหมวดวิปัสสนา (ปัญญา)ประกอบ - ธัมมโชติ)โดยความเป็นแก่นสารเป็นแน่
จึงน้อมใจไปสู่ความไม่เบียดเบียนดังนี้ พระพุทธเจ้าข้าข้อนี้ก็ไม่พึงเห็นอย่างนั้นเลย
ภิกษุขีณาสพผู้อยู่จบพรหมจรรย์แล้วมีกิจที่ควรทำได้ทำเสร็จแล้ว
ไม่เห็นว่าตนยังมีกิจที่จำจะต้องทำหรือจะต้องกลับสะสมทำกิจที่ได้ทำแล้ว
จึงน้อมใจไปสู่ความไม่เบียดเบียนโดยที่ตนปราศจากราคะ
เพราะสิ้นราคะ จึงน้อมใจไปสู่ความไม่เบียดเบียนโดยที่ตนปราศจากโทสะ
เพราะสิ้นโทสะ จึงน้อมใจไปสู่ความไม่เบียดเบียนโดยที่ตนปราศจากโมหะ
เพราะสิ้นโมหะ
... จึงน้อมใจไปสู่ความสิ้นอุปาทานโดยที่ตนปราศจากราคะ
เพราะสิ้นราคะจึงน้อมใจไปสู่ความสิ้นอุปาทาน โดยที่ตนปราศจากโทสะ เพราะสิ้นโทสะจึงน้อมใจไปสู่ความสิ้นอุปาทาน
โดยที่ตนปราศจากโมหะ เพราะสิ้นโมหะ ...
จึงน้อมใจไปสู่ความสิ้นตัณหาโดยที่ตนปราศจากราคะ
เพราะสิ้นราคะ จึงน้อมใจไปสู่ความสิ้นตัณหาโดยที่ตนปราศจากโทสะ
เพราะสิ้นโทสะ จึงน้อมใจไปสู่ความสิ้นตัณหาโดยที่ตนปราศจากโมหะ
เพราะสิ้นโมหะ ...
จึงน้อมใจไปสู่ความไม่หลงใหลโดยที่ตนปราศจากราคะ
เพราะสิ้นราคะจึงน้อมใจไปสู่ความไม่หลงใหล โดยที่ตนปราศจากโทสะ เพราะสิ้นโทสะจึงน้อมใจไปสู่ความไม่หลงใหล
โดยที่ตนปราศจากโมหะเพราะสิ้นโมหะ
พระพุทธเจ้าข้า
แม้หากรูปารมณ์ที่หยาบซึ่งจะพึงทราบชัดด้วยจักษุ
ผ่านมาสู่คลองจักษุของภิกษุผู้มีจิตหลุดพ้นแล้วโดยชอบอย่างนี้
ก็ไม่ครอบงำจิตของภิกษุนั้นได้เลยจิตของภิกษุนั้น
อันอารมณ์ไม่ทำให้เจือติดอยู่ได้ เป็นธรรมชาติตั้งมั่นไม่หวั่นไหวและภิกษุนั้นย่อมพิจารณาเห็น
ความเกิดและความดับของจิตนั้น
แม้หากสัททารมณ์ที่หยาบ
ซึ่งจะพึงทราบชัดด้วยโสต ....แม้หากคันธารมณ์ที่หยาบ
ซึ่งจะพึงทราบชัดด้วยฆานะ ....แม้หากรสารมณ์ ที่หยาบ
ซึ่งจะพึงทราบชัดด้วยชิวหา ....แม้หากโผฏฐัพพารมณ์ที่หยาบ ซึ่งจะพึงทราบชัดด้วยกาย
....
แม้หากธรรมารมณ์ที่หยาบ
ซึ่งจะพึงทราบชัดด้วยมโน ผ่านมาสู่คลองใจของภิกษุผู้มีจิตหลุดพ้นแล้วโดยชอบอย่างนี้
ก็ไม่ครอบงำจิตของภิกษุนั้นได้เลยจิตของภิกษุนั้นอันอารมณ์ไม่ทำให้เจือติดอยู่ได้
เป็นธรรมชาติตั้งมั่นไม่หวั่นไหวและภิกษุนั้นย่อมพิจารณาเห็นความเกิด
และความดับของจิตนั้น
พระพุทธเจ้าข้าภูเขาล้วนแล้วด้วยศิลา
ไม่มีช่อง ไม่มีโพรง เป็นแท่งทึบอันเดียวกันแม้หากลมฝนอย่างแรง
พัดมาแต่ทิศตะวันออกก็ยังภูเขานั้นให้หวั่นไหวสะเทือนสะท้านไม่ได้เลยแม้หากลมฝนอย่างแรงพัดมาแต่ทิศตะวันตก
....แม้หากลมฝนอย่างแรง
พัดมาแต่ทิศเหนือ ....แม้หากลมฝนอย่างแรง
พัดมาแต่ทิศใต้ ก็ยังภูเขานั้นให้หวั่นไหวสะเทือนสะท้าน ไม่ได้เลย
แม้ฉันใด. พระพุทธเจ้าข้า แม้หากรูปารมณ์ที่หยาบซึ่งจะพึงทราบชัดด้วยจักษุ
ผ่านมาสู่คลองจักษุของภิกษุผู้มีจิตหลุดพ้นแล้วโดยชอบอย่างนี้
ก็ย่อมไม่ครอบงำจิตของภิกษุนั้นได้เลยจิตของภิกษุนั้นอันอารมณ์ไม่ทำให้เจือติดอยู่ได้
เป็นธรรมชาติตั้งมั่นไม่หวั่นไหวและภิกษุนั้นย่อมพิจารณาเห็นความเกิดและความดับของจิตนั้น.
แม้หากสัททารมณ์ที่หยาบซึ่งจะพึงทราบชัดด้วยโสต
....แม้หากคันธารมณ์ที่หยาบ
ซึ่งจะพึงทราบด้วยฆานะ ....แม้หากรสารมณ์ที่หยาบ
ซึ่งจะพึงทราบด้วยชิวหา ....แม้หากโผฏฐัพพารมณ์ที่หยาบ
ซึ่งจะพึงทราบชัดด้วยกาย ....แม้หากธรรมารมณ์ที่หยาบ
ซึ่งจะพึงทราบชัดด้วยมโน ..ฉันนั้นเหมือนกันแล.
นิคมคาถา
[๔]
ภิกษุน้อมไปสู่บรรพชา ๑ผู้น้อมไปสู่ความเงียบสงัดแห่งใจ ๑
ผู้น้อมไปสู่ความไม่เบียดเบียน ๑ผู้น้อมไปสู่ความสิ้นอุปาทาน
๑ ผู้น้อมไปสู่ความสิ้นตัณหา ๑ผู้น้อมไปสู่ความไม่หลงไหลแห่งใจ
๑ ย่อมมีจิตหลุดพ้นโดยชอบ เพราะเห็นความเกิดและความดับแห่งอายตนะ
(ดูเรื่องอายตนะ 12 ในหมวดธรรมทั่วไปประกอบ - ธัมมโชติ)
ภิกษุมีจิตหลุดพ้นแล้วโดยชอบมีจิตสงบนั้น
ไม่ต้องกลับสะสมทำกิจที่ได้ทำแล้ว กิจที่จำจะต้องทำก็ไม่มีเปรียบเหมือนภูเขาที่ล้วนแล้วด้วยศิลาเป็นแท่งทึบอันเดียวกัน
ย่อมไม่สะเทือนด้วยลมฉันใด รูป เสียง กลิ่น รส ผัสสะ
และธรรมารมณ์ ทั้งที่น่าปรารถนาและไม่น่าปรารถนาทั้งสิ้น
ย่อมทำท่านผู้คงที่ให้หวั่นไหวไม่ได้ ฉันนั้นจิตของท่านตั้งมั่น
หลุดพ้นแล้ว ท่านย่อมพิจารณาเห็นความเกิดและความดับของจิตนั้นด้วย.
ทรงอนุญาตรองเท้า
[๕]
ลำดับนั้นพระผู้มีพระภาครับสั่งกะภิกษุทั้งหลายว่า ด้วยวิธีอย่างนี้แล ภิกษุทั้งหลายที่พวกกุลบุตรพยากรณ์อรหัตกล่าวแต่เนื้อความ
และไม่น้อมเข้าไปหาตน ก็แต่ว่าโมฆบุรุษบางจำพวกในธรรมวินัยนี้พยากรณ์อรหัต
ทำทีเหมือนเป็นของสนุกภายหลังต้องทุกข์ เดือดร้อนดังนี้.
ต่อแต่นั้นพระองค์รับสั่งกะท่านพระโสณะว่า
ดูกรโสณะเธอเป็นสุขุมาลชาติ เราอนุญาตรองเท้าชั้นเดียวแก่เธอ.
ท่านพระโสณะกราบทูลว่าข้าพระพุทธเจ้าละเงินประมาณ ๘๐ เล่มเกวียน
และละกองพล กอปรด้วยช้าง ๗ เชือกออกจากเรือนบวชเป็นบรรพชิตแล้ว
จักมีผู้กล่าวแก่พระพุทธเจ้าว่าโสณโกฬิวิสะละเงินประมาณ ๘๐
เล่มเกวียน และละกองพลกอปรด้วยช้าง ๗ เชือกออกจากเรือนบวชเป็นบรรพชิตแล้ว
เดี๋ยวนี้ยังข้องอยู่ในเรื่องรองเท้าชั้นเดียวถ้าพระผู้มีพระภาคจักได้ทรงอนุญาตแก่พระภิกษุสงฆ์
แม้ข้าพระพุทธเจ้าจักใช้สอยถ้าจักไม่ทรงอนุญาตแก่พระภิกษุสงฆ์
แม้ข้าพระพุทธเจ้าก็จักไม่ใช้สอยพระพุทธเจ้าข้า.
ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคทรงทำธรรมีกถาในเพราะเหตุเป็นเค้ามูลนั้น
ในเพราะเหตุแรกเกิดนั้น แล้วรับสั่งกะภิกษุทั้งหลายว่าดูกรภิกษุทั้งหลาย
เราอนุญาตรองเท้าชั้นเดียว ภิกษุไม่พึงสวมรองเท้า ๒ ชั้นไม่พึงสวมรองเท้า ๓ ชั้น
ไม่พึงสวมรองเท้าหลายชั้น รูปใดสวมต้องอาบัติทุกกฏ.
วิเคราะห์
ความเพียร (วิริยะ)กับสมาธินั้นเป็นปฏิปักษ์กัน
คือถ้าความเพียรมากเกินไปสมาธิจะไม่เกิดขึ้นเพราะความเพียรที่มากเกินไปจะทำให้เคร่งเครียด
จิตจะหยาบกระด้างและจิตจะไม่อยู่กับปัจจุบัน
เพราะมัวแต่ไปจดจ่ออยู่กับผลสำเร็จซึ่งยังไม่เกิดขึ้นจิตจะพุ่งไปที่อนาคต เมื่อจิตไม่อยู่ที่ปัจจุบันสมาธิก็ไม่เกิดขึ้นจิตจึงมีแต่ความฟุ้งซ่านวิปัสสนาปัญญาจึงเกิดได้ยากตามไปด้วย
แต่ถ้าความเพียรย่อหย่อนเกินไปก็จะทำให้เกียจคร้าน
ซึ่งก็ไม่ดีเช่นกัน
สำหรับสมาธินั้นถ้ามากเกินไปก็อาจทำให้เพลิดเพลินอยู่กับความสุขของสมาธิจนไม่ทำวิปัสสนาต่อไป
ส่วนศรัทธานั้นถ้ามากเกินไป
ปัญญาก็จะไม่เกิดเพราะน้อมใจเชื่อไปเสียทุกเรื่องจึงไม่มีอะไรที่รู้เห็นด้วยปัญญาที่แท้จริงของตนเองเลย
แต่ถ้าปัญญามากเกินไปก็จะไม่เชื่ออะไรง่ายๆ
ทำให้ต้องเสียเวลามากเพราะต้องให้รู้ให้เห็นด้วยตนเองไปทุกเรื่อง
ในการทำกรรมฐานจึงต้องคอยปรับอินทรีย์ทั้ง
5 คือ
ศรัทธา วิริยะ สติ สมาธิ ปัญญาให้สมดุลกันอยู่เสมอ
ถ้าตัวใดน้อยเกินไปก็พยายามยกขึ้นมาถ้ามากเกินไปก็พยายามข่มลงไป
ตัวใดเหมาะสมดีแล้วก็พยายามประคองเอาไว้ คือยกจิตเมื่อควรยก
ข่มจิตเมื่อควรข่ม ประคองจิตเมื่อควรประคองกรรมฐานก็จะก้พระปัญจวัคคีย์
ย่อความจากพระไตรปิฎก :พระวินัยปิฎก
เล่ม 4มหาวรรค ภาค 1
อนัตตลักขณสูตร
[๒๐] ครั้งนั้น พระผู้มีพระภาครับสั่งกะพระปัญจวัคคีย์ว่า
ดูกรภิกษุทั้งหลายรูปเป็นอนัตตา ดูกรภิกษุทั้งหลาย ถ้ารูปนี้จักได้เป็นอัตตาแล้วรูปนี้ไม่พึงเป็นเพื่ออาพาธ
และบุคคลพึงได้ในรูปว่า รูปของเราจงเป็นอย่างนี้เถิดรูปของเราอย่าได้เป็นอย่างนั้นเลย.
ดูกรภิกษุทั้งหลาย ก็เพราะรูปเป็นอนัตตาฉะนั้นรูปจึงเป็นไปเพื่ออาพาธ
และบุคคลย่อมไม่ได้ในรูปว่ารูปของเราจงเป็นอย่างนี้เถิดรูปของเราอย่าได้เป็นอย่างนั้นเลย.
เวทนาเป็นอนัตตา
ดูกรภิกษุทั้งหลายถ้าเวทนานี้จักได้เป็นอัตตาแล้ว เวทนานี้ไม่พึงเป็นไปเพื่ออาพาธและบุคคลพึงได้ในเวทนาว่า
เวทนาของเราจงเป็นอย่างนี้เถิดเวทนาของเราจงอย่าได้เป็นอย่างนั้นเลย.
ดูกรภิกษุทั้งหลาย ก็เพราะเวทนาเป็นอนัตตาฉะนั้น
เวทนาจึงเป็นไปเพื่ออาพาธ และบุคคลย่อมไม่ได้ในเวทนาว่าเวทนาของเราจงเป็นอย่างนั้นเถิดเวทนาของเราอย่าได้เป็นอย่างนั้นเลย.
สัญญาเป็นอนัตตา
ดูกรภิกษุทั้งหลายถ้าสัญญานี้จักได้เป็นอัตตาแล้ว สัญญานี้ไม่พึงเป็นไปเพื่ออาพาธและบุคคลพึงได้ในสัญญาว่า
สัญญาของเราจงเป็นอย่างนี้เถิด สัญญาของเราอย่าได้เป็นอย่างนั้นเลย.
ดูกรภิกษุทั้งหลาย ก็เพราะสัญญาเป็นอนัตตา ฉะนั้นสัญญาจึงเป็นไปเพื่ออาพาธ
และบุคคลย่อมไม่ได้ในสัญญาว่าสัญญาของเราจงเป็นอย่างนี้เถิดสัญญาของเราอย่าได้เป็นอย่างนั้นเลย.
สังขารทั้งหลายเป็นอนัตตาดูกรภิกษุทั้งหลาย
ถ้าสังขารเหล่านี้จักได้เป็นอัตตาแล้วสังขารเหล่านี้ไม่พึงเป็นไปเพื่ออาพาธ
และบุคคลพึงได้ในสังขารทั้งหลายว่าสังขารทั้งหลายของเราจงเป็นอย่างนี้เถิดสังขารทั้งหลายของเราอย่าได้เป็นอย่างนั้นเลย.
ดูกรภิกษุทั้งหลายก็เพราะสังขารทั้งหลายเป็นอนัตตา ฉะนั้น
สังขารทั้งหลายจึงเป็นไปเพื่ออาพาธและบุคคลย่อมไม่ได้ในสังขารทั้งหลายว่า
สังขารทั้งหลายของเราจงเป็นอย่างนี้เถิดสังขารทั้งหลายของเราอย่าได้เป็นอย่างนั้นเลย.
วิญญาณเป็นอนัตตาดูกรภิกษุทั้งหลาย
ถ้าวิญญาณนี้จักได้เป็นอัตตาแล้ววิญญาณนี้ไม่พึงเป็นไปเพื่ออาพาธ
และบุคคลพึงได้ในวิญญาณว่าวิญญาณของเราจงเป็นอย่างนี้เถิด
วิญญาณของเราอย่าได้เป็นอย่างนั้นเลยดูกรภิกษุทั้งหลาย
ก็เพราะวิญญาณเป็นอนัตตา ฉะนั้น วิญญาณจึงเป็นไปเพื่ออาพาธและบุคคลย่อมไม่ได้ในวิญญาณว่า
วิญญาณของเราจงเป็นอย่างนี้เถิดวิญญาณของเราอย่าได้เป็นอย่างนั้นเลย.
ตรัสถามความเห็นของพระปัญจวัคคีย์
[๒๑]พระผู้มีพระภาคตรัสถามว่า
ดูกรภิกษุทั้งหลาย พวกเธอสำคัญความนั้นเป็นไฉนรูปเที่ยงหรือไม่เที่ยง?
พระปัญจวัคคีย์ทูลว่า
ไม่เที่ยงพระพุทธเจ้าข้า.
ภ.ก็สิ่งใดไม่เที่ยงสิ่งนั้นเป็นทุกข์หรือเป็นสุขเล่า?
ป.เป็นทุกข์พระพุทธเจ้าข้า.
ภ.ก็สิ่งใดไม่เที่ยง เป็นทุกข์มีความแปรปรวนเป็นธรรมดา
ควรหรือจะตามเห็นสิ่งนั้นว่า นั่นของเรา นั่นเป็นเรานั่นเป็นตนของเรา?
ป.ข้อนั้นไม่ควรเลยพระพุทธเจ้าข้า.
ภ.เวทนาเที่ยงหรือไม่เที่ยง?
ป.ไม่เที่ยงพระพุทธเจ้าข้า.
ภ.ก็สิ่งใดไม่เที่ยงสิ่งนั้นเป็นทุกข์หรือเป็นสุขเล่า?
ป.เป็นทุกข์พระพุทธเจ้าข้า.
ภ.ก็สิ่งใดไม่เที่ยง เป็นทุกข์มีความแปรปรวนเป็นธรรมดา
ควรหรือจะตามเห็นสิ่งนั้นว่า นั่นของเรา นั่นเป็นเรานั่นเป็นตนของเรา?
ป.ข้อนั้นไม่ควรเลยพระพุทธเจ้าข้า.
ภ.สัญญาเที่ยงหรือไม่เที่ยง?
ป.ไม่เที่ยงพระพุทธเจ้าข้า.
ภ.ก็สิ่งใดไม่เที่ยงสิ่งนั้นเป็นทุกข์หรือเป็นสุขเล่า?
ป.เป็นทุกข์พระพุทธเจ้าข้า.
ภ.ก็สิ่งใดไม่เที่ยง เป็นทุกข์มีความแปรปรวนเป็นธรรมดา
ควรหรือจะตามเห็นสิ่งนั้นว่า นั่นของเรา นั่นเป็นเรานั่นเป็นตนของเรา?
ป.ข้อนั้นไม่ควรเลยพระพุทธเจ้าข้า.
ภ.สังขารทั้งหลายเที่ยงหรือไม่เที่ยง?
ป.ไม่เที่ยง พระพุทธเจ้าข้า.
ภ.ก็สิ่งใดไม่เที่ยงสิ่งนั้นเป็นทุกข์หรือเป็นสุขเล่า?
ป.เป็นทุกข์พระพุทธเจ้าข้า.
ภ.ก็สิ่งใดไม่เที่ยง เป็นทุกข์มีความแปรปรวนเป็นธรรมดา
ควรหรือจะตามเห็นสิ่งนั้นว่า นั่นของเรา นั่นเป็นเรานั่นเป็นตนของเรา?
ป.ข้อนั้นไม่ควรเลยพระพุทธเจ้าข้า.
ภ.วิญญาณเที่ยงหรือไม่เที่ยง?
ป.ไม่เที่ยงพระพุทธเจ้าข้า.
ภ.ก็สิ่งใดไม่เที่ยงเป็นทุกข์หรือเป็นสุขเล่า?
ป.เป็นทุกข์พระพุทธเจ้าข้า.
ภ.ก็สิ่งใดไม่เที่ยง เป็นทุกข์มีความแปรปรวนเป็นธรรมดา
ควรหรือจะตามเห็นสิ่งนั้นว่า นั่นของเรา นั่นเป็นเรานั่นเป็นตนของเรา?
ป.ข้อนั้นไม่ควรเลยพระพุทธเจ้าข้า.
ตรัสให้พิจารณาโดยยถาภูตญาณทัสสนะ
[๒๒]พระผู้มีพระภาคตรัสว่า
ดูกรภิกษุทั้งหลาย เพราะเหตุนั้นแล รูปอย่างใดอย่างหนึ่งที่เป็นอดีต อนาคต
และปัจจุบัน ภายในหรือภายนอก หยาบหรือละเอียด เลวหรือประณีตไกลหรือใกล้
ทั้งหมดก็เป็นแต่สักว่ารูป เธอทั้งหลายพึงเห็นรูปนั้นด้วยปัญญาอันชอบตามเป็นจริงอย่างนี้ว่า
นั่นไม่ใช่ของเรา นั่นไม่เป็นเรานั่นไม่ใช่ตนของเรา.
เวทนาอย่างใดอย่างหนึ่ง
ที่เป็นอดีต อนาคต และปัจจุบันภายในหรือภายนอก
หยาบหรือละเอียด เลวหรือประณีต ไกลหรือใกล้ทั้งหมดก็เป็นแต่สักว่าเวทนา
เธอทั้งหลายพึงเห็นเวทนานั้นด้วยปัญญาอันชอบตามเป็นจริงอย่างนี้ว่า
นั่นไม่ใช่ของเรา นั่นไม่เป็นเรานั่นไม่ใช่ตนของเรา.
สัญญาอย่างใดอย่างหนึ่ง
ที่เป็นอดีต อนาคต และปัจจุบันภายในหรือภายนอก
หยาบหรือละเอียด เลวหรือประณีต ไกลหรือใกล้ทั้งหมดก็เป็นแต่สักว่าเวทนา
เธอทั้งหลายพึงเห็นสัญญานั้นด้วยปัญญาอันชอบตามเป็นจริงอย่างนี้ว่า
นั่นไม่ใช่ของเรา นั่นไม่เป็นเรานั่นไม่ใช่ตนของเรา.
สังขารทั้งหลายอย่างใดอย่างหนึ่ง
ที่เป็นอดีต อนาคตและปัจจุบัน ภายในหรือภายนอก หยาบหรือละเอียด เลวหรือประณีต
ไกลหรือใกล้ทั้งหมดก็เป็นแต่สักว่าสังขาร
เธอทั้งหลายพึงเห็นสังขารนั้นด้วยปัญญาอันชอบตามเป็นจริงอย่างนี้ว่า
นั่นไม่ใช่ของเรา นั่นไม่เป็นเรานั่นไม่ใช่ตนของเรา.
วิญญาณอย่างใดอย่างหนึ่ง
ที่เป็นอดีต อนาคต และปัจจุบันภายในหรือภายนอก
หยาบหรือละเอียด เลวหรือประณีต ไกลหรือใกล้ทั้งหมดก็เป็นแต่สักว่าวิญญาณ
เธอทั้งหลายพึงเห็นวิญญาณนั้นด้วยปัญญาอันชอบตามเป็นจริงอย่างนี้ว่า
นั่นไม่ใช่ของเรา นั่นไม่เป็นเรานั่นไม่ใช่ตนของเรา.
[๒๓]
ดูกรภิกษุทั้งหลาย อริยสาวกผู้ได้ฟังแล้วเห็นอยู่อย่างนี้
ย่อมเบื่อหน่ายแม้ในรูป ย่อมเบื่อหน่ายแม้ในเวทนาย่อมเบื่อหน่ายแม้ในสัญญา
ย่อมเบื่อหน่ายแม้ในสังขารทั้งหลายย่อมเบื่อหน่ายแม้ในวิญญาณ
เมื่อเบื่อหน่าย ย่อมสิ้นกำหนัด เพราะสิ้นกำหนัดจิตก็พ้น
(จากความยึดมั่นถือมั่นในสิ่งทั้งปวง - ธัมมโชติ) เมื่อจิตพ้นแล้วก็รู้ว่าพ้นแล้ว
อริยสาวกนั้นทราบชัดว่า ชาติสิ้นแล้ว (ชาติ = การเกิด :สิ้นแล้วคือไม่ต้องเกิดอีกแล้ว
- ธัมมโชติ) พรหมจรรย์ได้อยู่จบแล้วกิจที่ควรทำได้ทำเสร็จแล้ว
กิจอื่นอีกเพื่อความเป็นอย่างนี้มิได้มี.
[๒๔]พระผู้มีพระภาคได้ตรัสพระสูตรนี้แล้ว
พระปัญจวัคคีย์มีใจยินดี เพลิดเพลินภาษิตของผู้มีพระภาค.
ก็แลเมื่อพระผู้มีพระภาคตรัสไวยากรณภาษิตนี้อยู่จิตของพระปัญจวัคคีย์
พ้นแล้วจากอาสวะทั้งหลาย เพราะไม่ถือมั่น. (อาสวะ =กิเลสที่หมักหมม นอนเนื่อง
หรือดองอยู่ในสันดาน -ธัมมโชติ)
จบอนัตตลักขณสูตร
ครั้งนั้น
มีพระอรหันต์เกิดขึ้นในโลก ๖องค์. (พระพุทธเจ้า 1
+ พระปัญจวัคคีย์
5)
ยสกุลบุตร
ย่อความจากพระไตรปิฎก :พระวินัยปิฎก
เล่ม 4มหาวรรค ภาค 1
เรื่องยสกุลบุตร
[๒๕]
ก็โดยสมัยนั้นแล ในพระนครพาราณสี มีกุลบุตรชื่อยส เป็นบุตรเศรษฐีสุขุมาลชาติ
ยสกุลบุตรนั้นมีปราสาท ๓ หลัง คือ หลังหนึ่งเป็นที่อยู่ในฤดูหนาวหลังหนึ่งเป็นที่อยู่ในฤดูร้อน
หลังหนึ่งเป็นที่อยู่ในฤดูฝนยสกุลบุตรนั้นรับบำเรอด้วยพวกดนตรี ไม่มีบุรุษเจือปน
ในปราสาทฤดูฝนตลอด ๔ เดือนไม่ลงมาเบื้องล่างปราสาท.
ค่ำวันหนึ่งเมื่อยสกุลบุตรอิ่มเอิบพร้อมพรั่งบำเรออยู่ด้วยกามคุณ ๕ ได้นอนหลับก่อนส่วนพวกบริวารชนนอนหลับภายหลัง
ประทีปน้ำมันตามสว่างอยู่ตลอดคืนคืนนั้นยสกุลบุตรตื่นขึ้นก่อน
ได้เห็นบริวารชนของตนกำลังนอนหลับบางนางมีพิณตกอยู่ที่รักแร้
บางนางมีตะโพนวางอยู่ข้างคอ บางนางมีเปิงมางตกอยู่ที่อกบางนางสยายผม บางนางมีน้ำลายไหล
บางนางบ่นละเมอต่างๆปรากฏแก่ยสกุลบุตรดุจป่าช้าผีดิบ.
ครั้นแล้วความเห็นเป็นโทษได้ปรากฏแก่ยสกุลบุตรจิตตั้งอยู่ในความเบื่อหน่าย
จึงยสกุลบุตรเปล่งอุทานว่า ท่านผู้เจริญที่นี่วุ่นวายหนอ
ที่นี่ขัดข้องหนอ แล้วสวมรองเท้าทองเดินตรงไปยังประตูนิเวศน์ ..... ลำดับนั้น ยสกุลบุตร
เดินตรงไปทางประตูพระนคร .....เดินตรงไปทางป่าอิสิปตนะมฤคทายวัน.
[๒๖] ครั้นปัจจุสสมัยแห่งราตรีพระผู้มีพระภาคตื่นบรรทมแล้ว เสด็จจงกรมอยู่ ณ
ที่แจ้งได้ทอดพระเนตรเห็นยสกุลบุตรเดินมาแต่ไกลครั้นแล้วเสด็จลงจากที่จงกรมประทับนั่งบนอาสนะที่ปูลาดไว้.
ขณะนั้นยสกุลบุตรเปล่งอุทานในที่ไม่ไกลพระผู้มีพระภาคว่าท่านผู้เจริญที่นี่วุ่นวายหนอ
ที่นี่ขัดข้องหนอทันทีนั้นพระผู้มีพระภาคตรัสกะยสกุลบุตรว่าดูกรยส ที่นี่ไม่วุ่นวายที่นี่ไม่ขัดข้อง มาเถิดยส
นั่งลง เราจักแสดงธรรมแก่เธอที่นั้นยสกุลบุตรร่าเริงบันเทิงใจว่า ได้ยินว่า
ที่นี่ไม่วุ่นวาย ที่นี่ไม่ขัดข้อง ดังนี้แล้วถอดรองเท้าทองเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาค
ถวายบังคมพระผู้มีพระภาคแล้วนั่ง ณที่ควรส่วนข้างหนึ่ง
เมื่อยสกุลบุตรนั่งเรียบร้อยแล้วพระผู้มีพระภาคได้ทรงแสดงอนุปุพพิกถาคือทรงประกาศทานกถา
สีลกถา สัคคกถา (กล่าวถึงเรื่องทาน ศีล และสวรรค์ตามลำดับ -ธัมมโชติ) โทษความต่ำทราม
ความเศร้าหมองของกามทั้งหลายและอานิสงส์ในความออกจากกาม.
เมื่อพระองค์ทรงทราบว่า ยสกุลบุตรมีจิตสงบมีจิตอ่อน มีจิตปลอดจากนิวรณ์มีจิตเบิกบาน
มีจิตผ่องใสแล้ว จึงทรงประกาศพระธรรมเทศนาที่พระพุทธเจ้าทั้งหลาย
ทรงยกขึ้นแสดงด้วยพระองค์เอง คือทุกข์สมุทัย นิโรธ มรรค. ดวงตาเห็นธรรม ปราศจากธุลี
ปราศจากมลทินว่าสิ่งใดสิ่งหนึ่ง มีความเกิดขึ้นเป็นธรรมดา
สิ่งนั้นทั้งมวลมีความดับเป็นธรรมดาได้เกิดแก่ยสกุลบุตร ณ ที่นั่งนั้นแล ดุจผ้าที่สะอาดปราศจากมลทินควรได้รับน้ำย้อมเป็นอย่างดี
ฉะนั้น. (บรรลุธรรมขั้นต้นอาจเป็นได้ตั้งแต่โสดาบันจนถึงอนาคามีบุคคล -ธัมมโชติ)