ความรู้ที่ได้จากการศึกษาดูงานที่พิพิธภัณฑ์ธนาคารแห่งประเทศไทย

 มาตราเงินไทยโบราณ

ในอดีตที่สังคมไทยใช้สื่อกลางในการแลกเปลี่ยนทั้งหอยและพดด้วง การกำหนดมูลค่าของเงินแต่ละชนิด ต้องใช้วิธีชั่งน้ำหนัก มาตราเงินไทยจึงเป็นหน่วยเดียวกับมาตราชั่งน้ำหนัก โดยเขียนเลขจำนวนเงินลงตามตำแหน่งของหน่วยเงินลงตามตำแหน่งของหน่วยเงิน ซึ่งขีดเป็นรูป กากบาท หรือที่เรียกว่า “ครุตีนกา” หรือ “ครุเรือนเงิน”

 เงินพดด้วงเอกลักษณ์เงินตราไทย

จากหลักฐานทางโบราณคดีที่พบในดินแดนประเทศไทยมีการขุดพบกำไลที่มีตราประทับในพื้นที่ ซึ่งเคยเป็นส่วนหนึ่งของเมืองศรีสัชนาลัย เมืองสำคัญก่อนสมัยอาณาจักรสุโขทัย ด้วยลักษณะของเงินกำไลที่เป็นวงโค้ง และมีพัฒนาการของปลายขาทั้งสองข้างที่ค่อยๆขดเข้าหากัน จนมีขนาดกะทัดรัด สันนิษฐานว่าเงินกำไลเป็นต้นกำเนิดของเงินพดด้วงสมัยสุโขทัย

สัญลักษณ์แห่งพระมหากษัตริย์ในธนบัตรไทย

-ธนบัตรไทยออกใช้ครั้งแรกเมื่อ พ.ศ. ๒๔๔๕ ในสมัยรัชกาลที่ ๕ เรียกว่าธนบัตรแบบหนึ่ง โดยมีรูปครุฑพ่าห์ ซึ่งเป็นตราแผ่นดิน และใช้เป็นสัญลักษณ์แทนพระองค์พระมหากษัตริย์ปรากฏในธนบัตรแบบหนึ่งตั้งแต่ พ.ศ. ๒๔๖๑ นับแต่นั้นมาธนบัตรไทยทุกแบบจะมีรูปพระครุฑห่าห์ ปรากฏอยู่ในธนบัตรเสมอมาจนถึงปัจจุบัน ส่วนพระบรมฉายาสาทิสลักษณ์ของพระมหากษัตริย์นั้น เชิญมาเป็นภาพประธานด้านหน้าธนบัตรครั้งแรกในธนบัตรแบบสามออกใช้สมัยรัชกาลที่ ๗ เมื่อ พ.ศ. ๒๔๗๗ และตั้งแต่ พ.ศ. ๒๕๐๐ ธนบัตรที่ใช้หมุนเวียนได้เริ่มใช้ลายน้ำพระบรมฉายาสาทิสลักษณ์ ดังนั้น นับตั้งแต่ พ.ศ. ๒๕๐๐ เป็นต้นมา สัญลักษณ์หลักแทนพระองค์พระมหากษัตริย์ในธนบุตรไทยประกอบด้วย ๑. พระบรมฉายาสาทิสลักษณ์(ที่เป็นภาพประธานด้านหน้า) ๒. ลายน้ำพระบรมฉายาสาทิสลักษณ์ ๓. รูปพระครุฑพ่าห์

สัญลักษณ์แห่งพระมหากษัตริย์ปรากฏในเงินตราไทยอย่างชัดเจนในเงินพดด้วงสมัยอยุธยา (พ.ศ. ๑๘๙๓-๒๓๑๐) ในรูปแบบที่เรียกว่าตราประจำรัชกาล โดยปรากฏคู่กับตราจักร ซึ่งเป็นสัญลักษณ์ตราแผ่นดิน ระบบสัญลักษณ์นี้ดำรงอยู่มาจนถึงสมัยรัชกาลที่ ๔

เมื่อมีการใช้เงินกระดาษเป็นครั้งแรก ใน พ.ศ. ๒๓๙๖ เรียกว่า “หมาย” สัญลักษณ์แทนพระมหากษัตริย์เป็นพระราชลัญจกรประจำพระองค์ รูปพระมหาพิชัยมงกุฎ รวมทั้งมีรูปแสงพระจักร และพระราชลัญจกรอื่นๆ

สัญลักษณ์แทนพระองค์พระมหากษัตริย์ในเงินตราไทย ได้ส่งต่อมาถึงธนบัตรที่ใช้หมุนเวียนในทุกวันนี้ โดยวิวัฒนาการเป็นพระบรมฉายาสาทิสลักษณ์ ลายน้ำพระบรมฉายาสาทิสลักษณ์ และรูปพระครุฑพ่าห์เป็นหลัก และมีสัญลักษณ์อื่นเป็นด้านรอง ซึ่งการเลือกใช้สัญลักษณ์แห่งพระมหากษัตริย์ในธนบัตรชนิดราคาใดไม่มีกฎเกณฑ์โดยเฉพาะ ขึ้นอยู่กับจุดมุ่งหมายในการออกแบบธนบัตร องค์ประกอบธนบัตร ความสอดคล้องกับภาพหรือสัญลักษณ์ด้านหลังธนบัตร ทั้งนี้ เมื่อได้ใช้สัญลักษณ์แทนพระองค์พระมหากษัตริย์ ทั้ง ๓ สัญลักษณ์ที่เป็นหลักครบถ้วนแล้ว สัญลักษณ์อื่นๆ อาจนำมาใช้ได้ตามความเหมาะสม

ตราจักรี  เริ่มใช้ครั้งแรกในธนบัตรแบบสิบสาม ซึ่งประกอบด้วยชนิดราคา ๕๐ บาท และ๕๐๐ บาท มีวัตถุประสงค์ เพื่อร่วมฉลองงามสมโภชกรุงรัตนโกสินทร์ ๒๐๐ ปี พ.ศ. ๒๕๒๕ จึงมีตราจักรีที่เป็นเครื่องหมายแห่งพระบรมจักรีราชวงศ์เป็นภาพประกอบ ตราจักรีนี้ยังคงปรากฏอยู่ในธนบัตรแบบสิบห้า ชนิดราคา ๕๐ บาทด้วย เพราะเป็นชนิดราคาที่ออกใช้ต่อเนื่องกัน

พระราชลัญจกรประจำพระองค์ พระบาทสมเด็จพระปรมินทรมหาภูมิพลอดุลยเดช ปรากฏบนธนบัตรหมุนเวียนครั้งแรกในธนบัตรแบบสิบสี่ ชนิดราคา ๑๐๐๐ บาท ออกใช้เมื่อ พ.ศ. ๒๕๓๕ เพื่อให้สอดคล้องกับภาพประธานด้านหลังที่มีวัตถุประสงค์เพื่อเผยแพร่พระราชกรณียกิจของพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวที่ทรงพัฒนาประเทศในด้านต่างๆ ซึ่งพระราชลัญจกรนี้ยังปรากฏสืบต่อมาในธนบัตรแบบสิบห้า ชนิดราคา ๑๐๐๐ บาทด้วย เพราะมีจุดมุ่งหมายเช่นเดียวกัน

ตราอักษรพระปรมาภิไธย ภ.ป.ร. ปรากฏใช้ครั้งแรกในธนบัตรแบบสิบสี่ ชนิดราคา ๑๐๐ บาท เพื่อให้สอดคล้องกับภาพประกอบด้านหลังที่มีตราอักษรปรมาภิไธย จ.ป.ร. และ ว.ป.ร. ของรัชกาลที่ ๕ และรัชกาลที่ ๖ ตามลำดับ ตราอักษรพระปรมาภิไธย ภ.ป.ร. ยังมีปรากฏต่อเนื่องในธนบัตรแบบสิบห้า ชนิดราคา ๒๐ บาท ๑๐๐ บาท และ ๕๐๐ บาท เพื่อความสอดคล้องกับภาพประกอบด้านหลังธนบัตรที่มีพระราชลัญจกรหรือตราอักษรปรมาภิไธยกำกับอยู่

ธนบัตรเฉลิมพระเกียรติพระมหากษัตริย์ไทย ธนบัตรแบบใหม่ที่เริ่มออกใช้ในปัจจุบัน คือ ธนบัตรแบบสิบหก มีจุดมุ่งหมายเพื่อเฉลิมพระเกียรติพระมหากษัตริย์ไทย ตั้งแต่สมัยสุโขทัย อยุธยา ธนบุรี และรัตนโกสินทร์ ที่ทรงปฏิบัติพระราชกรณียกิจอันเป็นคุณูปการแก่ประเทศชาติ ชนิดราคาแรกที่ออกใช้คือ ๕๐ บาท ออกใช้เมื่อวันที่ ๑๘ มกราคม พ.ศ. ๒๕๕๕ ธนบัตรนี้ยังคงมี ๓ สัญลักษณ์หลักแทนพระองค์พระมหากษัตริย์ คือ  พระบรมฉายาสาทิสลักษณ์พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวเป็นภาพประธานด้านหน้า ลายน้ำพระบรมฉายาสาทิสลักษณ์ และรูปพระครุฑพ่าห์ ส่วนภาพประธานด้านหลังเป็นพระบรมราชานุสาวรีย์ สมเด็จพระนเรศวรมหาราช ทรงหลั่งทักษิโณทก ภาพจิตรกรรมฝาผนังทรงพระแสงดาบ นำทหารเข้าตีค่ายพม่า พระบรมราชานุสาวรีย์ ณ อนุสรณ์ดอนเจดีย์ จังหวัดสุพรรณบุรี และพระเจดีย์ชัยมงคล วัดใหญ่ชัยมงคล จังหวัดพระนครศรีอยุธยา  โดยเหตุที่พระมหากษัตริย์ไทยในอดีตบางพระองค์ไม่มีตราสัญลักษณ์ของราชวงศ์ จึงมิได้เชิญตราสัญลักษณ์มาพิมพ์บนด้านหน้าธนบัตร ดังนั้นธนบัตรแบบสิบหก ชนิดราคา ๕๐ บาทจึงไม่ได้แสดงสัญลักษณ์ เช่น ตราจักรี ดังเช่นธนบัตรอื่นๆ