- กระผมเห็นด้วยกับ ท่านอาจารย์ ธวัชชัย ว่า วัดปฏิบัติบางวัดไม่มีเงินครับ แต่ก็คิดอีกว่า หากเราวิจัยและพัฒนาโดยเอาเงินเข้าไปเป็นเครื่องมือ ผมไม่มั่นใจว่าการวิจัยจะส่งผลกระทบต่อวิถีพุทธธรรมและคนที่อยู่ในวิถีของพุทธธรรมหรือไม่ ครั้นไม่มีเงิน ก็ไม่มั่นใจอีกว่าจะมีเครื่องมือใดไปขับเคลื่อนได้มากน้อยเพียงใดกับยุคที่คนต้องใช้เงินเป็นเครื่องมือเพื่อการดำรงชีวิต
- ผมเปิดพจนานุกรมพุทธศาสตร์ คำว่า อริยทรัพย์คืออะไร พบว่า มีอริยทรัพย์ ๗ ประการคือ ศรัทธา หิริ โอตตัปปะ พาหุสัจจะ จาคะ ปัญญา ซึ่งดูเหมือนจะเป็นเรื่องทรัพย์ภายใน จึงไม่แน่ใจว่าสิ่งที่ท่านอาจารย์หมอประเวศกล่าวถึงนั้นเป็นอริยทรัพย์ตรงหรืออริยทรัพย์แปลง ดูเหมือนจะเป็นอริยทรัพย์ตรงคือทรัพย์ภายในมากกว่า หากเป็นอริยทรัพย์ตรง ผมคิดว่าวัดปฏิบัติและวัดปริยัติได้ดำเนินการเรื่องนี้อยู่ หากจะขาดก็อย่างที่ท่านอาจารย์หมอกล่าวถึงคือการรวบรวม เพื่ออนุรักษ์ให้เป็นวิถี เพื่อการใช้ประโยชน์ในการจัดการเพื่อมุ่งสู่เป้าหมาย
- กรณีเงินที่สามารถวิจัยและพัฒนาโดยตัวของวัดเองนั้น เคยมีการพูดกันในวงการศาสนาพุทธว่า หากเรานำเงินของวัดทั่วประเทศซึ่งอยู่ในหลายรูปแบบเช่น มูลนิธิ ทุนนิธิ ฯลฯ มารวมกัน สามารถจะช่วยการเรียนฟรีให้กับเด็กไทยเลยทีเดียว ซึ่งชาวพุทธทั่วไปก็ไม่อยากเข้าไปยุ่งเกี่ยวเรื่องนี้ อีกอย่างหนึ่ง มูลนิธิของวัดก็ทำเพื่อประโยชน์ของสังคมอยู่แล้ว
- เห็นด้วยกับพี่นิ่มอนงค์ กรณี ทรัพย์สินที่จับต้องได้ บางวัดจะมีทรัพย์สินเก่าโบราณมากมาย ซึ่งเป็นที่หมายตาของเหล่าโจร สมัยโบราณเราอาจมองสิ่งเหล่านี้เป็นอะไรบางอย่างที่ให้คุณและโทษ แต่โจรปัจจุบันกลับมองสิ่งเหล่านี้เป็นเรื่องสินค้า ผมเห็นว่าการเข้าไปดำเนินการเพื่อคุ้มครองสิ่งโบราณเหล่านั้นจะมีประโยชน์ไม่น้อยเพราะวัดบางวัด เจ้าอาวาสไม่มีความรู้ในการจัดการเรื่องดังกล่าว กรณี มีการขายกุฎิเก่า อันนี้ผมเพิ่งทราบเป็นครั้งแรก จึงดูเหมือนว่า น่าเป็นห่วงทีเดียว อย่างไรก็ตาม เราจะพบว่า วัดบางวัด จะไม่อนุรักษ์เรื่องของเก่า เช่นมีการสร้างที่อยู่อาศัยใหม่เพื่อให้ทันสมัยและมีการทุบของเก่าทิ้ง แต่บางวัด พยายามที่จะอนุรักษ์สิ่งเหล่านี้ไว้ ผมจำชื่อวัดไม่ได้ ซึ่งเคยไปอาศัยอยู่หลายคืนและหากผ่านไปก็จะแวะ เป็นวัดในอำเภอสิชล จังหวัดนครศรีธรรมราช มีศาลาเก่า หากเป็นวัดบางวัดก็จะทุบทิ้งแล้วสร้างให้ทันสมัย แต่วัดนี้กลับบูรณะรักษาของเดิม เป็นที่อาศัยได้อย่างดี ผมเห็นว่า ของเก่าที่คนสร้างนั้น คนโบราณเขาดูทิศทางแล้ว จึงอยู่อาศัยได้อย่างเย็นสบาย ที่อำเภอควนเนียง จังหวัดสงขลา ผมเคยไปทำบุญที่วัดบางเหรียงและวัด...(จำไม่ได้) เห็นกุฏิเก่าๆซึ่งเป็นฝีไม้ลายมือของคนโบราณแล้วรู้สึกเสียดาย งานสร้างกุฏิบางแห่งไม่แตกต่างจากการสร้างพระพุทธรูปเพราะคนสร้างได้ใส่ศรัทธาและปสาทะเข้าไปด้วย จึงซ่อนความงามให้อิ่มเอมได้เลย
- กรณีวัดสมัยใหม่ ที่มีการจัดการแบบใหม่ ให้สอดคล้องกับโลกใหม่ บางวัดจัดทำเป็นที่ท่องเที่ยว และนาบุญ(ไม่มั่นใจนักว่าให้คนยึดติดบุญตามแนวคิดของหลวงพ่อพุทธทาสหรือไม่) แต่ที่แน่ๆคือกรณีเราไปเที่ยววัดก็จะสบายใจ ผมไปวัดโบสถ์แถวปทุมธานีบ่อยๆ วัดนี้มีท่าน้ำ เข้าใจว่าเป็นการรวมกันพัฒนาระหว่างเทศบาลกับวัด เราสามารถพักผ่อนโดยการไปให้อาหารปลาซึ่งน่าจะเหมือนกับวัดไร่ขิง ภายในวัดมีที่พักผ่อน วันเสาร์อาทิตย์จะมีคนเยอะมาก ส่วนวัดท่าการ้องจังหวัดพระนครศรีอยุธยา จะมีการจัดการ หมายถึง หากเราจะให้ทานอะไร ทางวัดมีการจัดการให้ทั้งหมด มีกิจกรรมของท้องถิ่นเช่นเวทีการแสดงด้วย มีตลาดน้ำสำหรับหญิงไทยที่ชอบจับจ่ายด้วย อันนี้น่าจะตอบรับสำหรับวัยรุ่นและคนไทยแบบใหม่ อย่างไรก็ตาม ผมไม่แน่ใจว่าสิ่งที่ท้องถิ่นร่วมกันทำนั้นจะสอดคล้องกับอริยทรัพย์ภายในมากเพียงใด
- กรณีงานวิจัยที่เคยคิดแต่งานที่ทำของผมไม่เอื้อให้ อาจไม่ใช่เชิงการพัฒนา เผื่อว่าจะมีใครไปทำได้คือ ผมเห็นวิถีชีวิตของพระป่า ผมตั้งชื่องานวิจัยว่า "พระป่า" โดยศึกษาชีวิตพระป่า อันเป็นคุณค่าทางวัฒนธรรม พระป่าในความหมายว่าพระสายปฏิบัติ เขามีชีวิตอยู่อย่างไรท่ามกลางกระแสของโลกใหม่ ส่วนวิจัยเชิงการพัฒนา ผมเคยคิดและยังคิดอยู่คือ ที่ตำบลท่ายาง อำเภอเมืองชุมพร นั้น มีวัดอยู่ ๓ วัด ใต้ กลาง และเหนือ ทำอย่างไรให้วัดสามวัดเกิดคุณค่า วัดสามวัดนี้เป็นทางผ่านสำหรับนักท่องเที่ยวที่ไปเที่ยวที่หาดทรายรี เนื้อที่ของวัดอาจจะเล็กน้อย แต่ความเล็กน้อยน่าจะเกิดประโยชน์ในเชิงคุณค่าได้บ้าง เช่น วัดหนึ่งอาจจะเป็นแหล่งเพื่อการศึกษาเรียนรู้คือพาหุสัจจะ อีกวัดหนึ่งเพื่อจาคะ อีกวัดหนึ่งเพื่อปัญญาในความหมายว่าปฏิบัติ
- ที่ตำบลคลองหก จังหวัดปทุมธานี คือวัดปัญญานันทาราม เจ้าอาวาสเคยปรารภเกี่ยวกับการสร้างหลักสูตรการศึกษาเพื่อพัฒนาคนและการทำวิจัยเกี่ยวกับการจัดการสิ่งแวดล้อมเพราะเป็นวัดเพื่อการอบรมบุคลากร ควรจะจัดการสิ่งแวดล้อมแบบใด เท่าที่ทราบดูเหมือนวัดจะยังโดดเดี่ยวอยู่ อย่างไรก็ตาม แม้จะโดดเดี่ยวแต่ดูจะก้าวหน้ากว่าวัดทั่วๆไป ในด้านวัดเพื่อการเผยแผ่
- กราบขอบพระคุณท่านอาจารย์หมอที่ทำคิดเรื่องวัดๆในเช้านี้ครับ