บทที่ 4
บทสรุปและข้อเสนอแนะ
4.1 บทสรุป
ประเทศไทยเห็นความสำคัญของปัญหา “ภาวะโลกร้อน” (Global Warming) หรือ “ภาวะภูมิอากาศเปลี่ยนแปลง” (Climate Change) จึงได้ลงนามในอนุสัญญาสหประชาชาติว่าด้วยการเปลี่ยนแปลงสภาพภูมิอากาศ (UNFCCC) ณ กรุงริโอฯ เมื่อ 12 มิถุนายน 1992/2535 และได้ให้สัตยาบันเมื่อ 28 ธันวาคม 1994/2537 มีผลใช้บังคับ 28 มีนาคม 1994/2537
สำหรับพิธีสารเกียวโต ลงนามเมื่อ 2 กุมภาพันธ์ 1999/2542 และได้ให้สัตยาบันเมื่อ 28 สิงหาคม 2002/2545 มีผลใช้บังคับ 16 กุมภาพันธ์ 2005/2548 และสิ้นสุดการบังคับใช้ในปี 2014/2557
ผลบังคับทางกฎหมายระหว่างประเทศก็คือ เมื่อรัฐใดได้ลงนามและให้สัตยาบันแล้วจะส่งผลให้เป็นรัฐภาค ฉะนั้น ประเทศไทยต้องดำเนินการอนุวัติการให้เป็นไปตามพันธกรณีแห่งอนุสัญญาฯ และพิธีสารฯ
ดังได้กล่าวแล้วว่า โลกปัจจุบันอยู่ในยุคของ “โลกาภิวัตน์” ด้านสิ่งแวดล้อมและโลกาภิวัตน์ด้านเศรษฐกิจ (เรื่อง FTA) ซึ่งมีปฏิสัมพันธ์กันทั้งในเชิงขัดแย้ง และในเชิงเสริมหนุน
สรุปสาระ
1. ประเทศไทยร่วมเป็นภาคี แต่เป็นประเทศนอกภาคผนวกที่ 1 ไม่มีพันธกรณีในการลดการปล่อยก๊าซเรือนกระจก
2. ประเทศไทยต้องดำเนินการอนุวัติการกฎหมายให้เป็นไปตามอนุสัญญาฯ และพิธีสารฯ ใน 3 มาตรการ คือ มาตรการทางกฎหมายในการป้องกัน ในการควบคุมและจัดการแก้ปัญหา และ ในการฟื้นฟูแก้ไขปัญหา
3. มาตรการทางกฎหมายในการป้องกันถือเป็นพันธกรณีที่สำคัญ ได้แก่ การเพิ่มบทบาทการมีส่วนร่วมของประชาชน ให้สิทธิหน้าที่แก่ประชาชนในการจัดการทรัพยากรฯ การจัดกิจกรรมรณรงค์ป้องกันหมอกควันไฟป่า(ภาคเหนือตอนบน)
4. มาตรการทางกฎหมายในการควบคุมและจัดการแก้ปัญหา ตามหลักอำนาจอธิปไตยของรัฐ (Sovereignty) ทำให้รัฐอื่นไม่มีสิทธิมาจัดการกิจการภายในของรัฐอื่นได้ ประเทศไทยจึงควบคุมการใช้ทรัพยากรธรรมชาติอย่างระมัดระวัง โดยอาศัย พรบ.ส่งเสริมและรักษาคุณภาพสิ่งแวดล้อม พ.ศ. 2535 แต่กฎหมายยังอยู่ในกรอบที่กว้าง ไม่ชัดเจน
5. มาตรการทางกฎหมายในการฟื้นฟูแก้ไขปัญหา เป็นหน้าที่ในการแก้ไขเยียวยา เพื่อให้เกิดความเสียหายน้อยที่สุด และต้องมีมาตรการจ่ายค่าสินไหมทดแทนในการก่อให้เกิดความเสียหายจากการเปลี่ยนแปลงสภาพภูมิอากาศ โดยมิอาจหลีกเลี่ยงปฏิเสธความรับผิดต่อรัฐคู่สัญญาอีกฝ่ายหนึ่งได้
4.2 ข้อเสนอแนะ
1. ในฐานะรัฐภาคีประเทศไทยควรมีมาตรการให้ทั้งภาครัฐและภาคเอกชนในการช่วยกันลดการปล่อยก๊าซเรือนกระจกให้เป็นรูปธรรมและมีบทลงโทษที่ชัดเจน
2. ประเทศไทยเป็นประเทศที่กำลังพัฒนา (Developing Country) ประชาชนยังยากจน มีความจำเป็นต้องใช้ทรัพยากรที่อาจเป็นการปล่อยก๊าซเรือนกระจกหรือทำลายชั้นบรรยากาศ จึงอาจเป็นภาระของประเทศ
3. การอนุวัติการตามกฎหมายตามพันธกรณี เนื่องจากประเทศไทยใช้หลักกฎหมายแบบทฤษฎีทวินิยม (Dualism) กล่าวคือ ต้องมีการตรากฎหมายใหม่ หรืออาจเปลี่ยนแปลงแก้ไข หรือยกเลิกกฎหมายภายในเดิมที่ใช้บังคับอยู่ก่อนหน้านั้น แต่เห็นว่าประเทศไทยยังไม่พร้อม หลายอย่างอยู่ในระหว่างการร่างกฎกระทรวงต่าง ๆ ซึ่งการออกกฎหมายในภายหลังที่เปลี่ยนแปลงแก้ไข หรือยกเลิกกฎหมายภายในเดิม เพื่ออนุวัติการตามพันธกรณี ซึ่งพิธีสารฯมีผลใช้บังคับอยู่ก่อนหน้านั้นแล้ว อาจมีปัญหาว่าประเทศไทยฝ่าฝืนพันธกรณี ส่งผลให้ประเทศไทยย่อมรับผิดในทางระหว่างประเทศได้
4. ประเทศไทยได้รับการผ่อนปรนให้ปฏิบัติตามพันธกรณีล่าช้ากว่าประเทศที่พัฒนาแล้ว เพราะเป็นรัฐภาคีประเทศนอกภาคผนวกที่ 1 ซึ่งมิได้หมายความว่า ประเทศไทยต้องรอระยะเวลา จากที่ได้ให้สัตยาบันมาแล้ว 10 กว่าปี
5. ในเรื่องผลกระทบที่ประเทศไทยไม่ปฏิบัติตามพันธกรณีนั้น เห็นว่า ปัจจุบันยังไม่มีกรณีชัดเจนว่ารัฐภาคีใดดำเนินการตามพันธกรณีในระดับใด จึงจะไม่อยู่ในเงื่อนไขอันไม่เป็นการฝ่าฝืนและสอดคล้องกับพันธกรณี ซึ่งในหลายกรณีการตรากฎหมายใหม่ หรือ การเปลี่ยนแปลงแก้ไข หรือ การยกเลิกกฎหมายเดิม อาจกระทบต่อประโยชน์สาธารณของชุมชน จึงต้องให้องค์กรปกครองส่วนท้องถิ่นร่วมมือด้วย ตามบทบัญญัติของรัฐธรรมนูญ 2550
6. เพื่อเป็นหลักประกันว่ารัฐบาลที่ไปลงนามและให้สัตยายันผูกพันตามกฎหมายระหว่างประเทศแล้วมีผลบังคับภายในรัฐ หรือสร้างหลักประกันไม่ให้พันธกรณีนั้น ๆ ถูกยกเลิกหรือแก้ไขเปลี่ยนแปลงได้โดยง่าย ในประเทศที่ยึดถือหลักกฎหมายแบบทฤษฎีทวินิยม (Dualism) เช่น ประเทศไทย ควรมีการป้องกันมิให้รัฐ ต้องรับผิดต่อรัฐภาคี ในกรณีที่ละเมิดฝ่าฝืนข้อตกลงไว้ในรัฐธรรมนูญให้ชัดเจนด้วย
7. หน่วยงานรัฐในระดับชาติที่เกี่ยวข้องกับการวางแผนพัฒนาเศรษฐกิจและสังคมแห่งชาติต้องรับหน้าที่ในการประสานงาน เตรียมการ เพื่อปฏิบัติการตามพันธกรณีให้ถูกต้อง และ สมบูรณ์ ตามห้วงระยะเวลาที่เหมาะสม มิใช่ปล่อยเวลาให้ล่วงเลยมาโดยใช่เหตุ
8. รัฐบาลที่เข้ามาบริหารประเทศต้องมีวิสัยทัศน์ในการพัฒนาประเทศมุ่งป้องกันมิให้เกิดปัญหาจากการเปลี่ยนแปลงสภาพภูมิอากาศ ให้สอดคล้องกับกระแสโลกใหม่ (New World Orders) หรือ กระแสโลกาภิวัตน์ (Globalization) มิใช่เพียงว่าประเทศไทยมิได้อยู่ในกลุ่มประเทศภาคผนวกที่ 1 ก็ดำเนินการเพียงเท่าที่ทำ ซึ่งออกมาในรูปของ “การอาสาสมัคร” เท่านั้น ซึ่งถือเป็นจุดบอดอย่างยิ่งจากการที่ประเทศไทยได้เข้าร่วมลงนามในอนุสัญญาฯ มา 17 ปี และ ลงนามพิธีสารฯมา 10 ปี (ภัทราพร, 2552) รวมถึงประเทศไทย ยังไม่มีบทบัญญัติกฎหมายกรณีที่เกิดภัยพิบัติมีผู้เสียชีวิตเป็นจำนวนมากจากการเปลี่ยนแปลงสภาพภูมิอากาศ รวมถึงยังไม่มีกฎหมายลดการปล่อยก๊าซคาร์บอนไดออกไซด์ อย่างเป็นรูปธรรม ยังไม่มีการใช้พลังงานทดแทนอย่างมีประสิทธิภาพ ยังไม่มีกฎหมายจัดทำแผนการผลิตภาคเกษตรใหม่ให้สอดคล้องกับการเปลี่ยนแปลงสภาพภูมิอากาศ (ภัทราพร, Ibid.)
9. ถึงเวลาหรือยังที่ประเทศไทยต้องมีศาลพิเศษหรือ “ศาลสิ่งแวดล้อม” ถือว่าเป็นความจำเป็นทางสังคมที่ต้องมีศาลสิ่งแวดล้อม เหมือนเช่นอดีต ที่ต้องมีศาลปกครอง มีศาลทรัพย์สินทางปัญญา เกิดตามขึ้นมา เพราะคดีสิ่งแวดล้อมนับวันแต่จะมีความซับซ้อน ต้องมีผู้เชี่ยวชาญพิเศษในแต่ละด้าน การใช้กระบวนการศาลปกติ อาจทำให้ไม่เป็นธรรม และไม่มีกฎเกณฑ์ของตนเอง เช่น คดี “ทำให้โลกร้อน” คดี “คลิตี้” คดี “มาบตาพุด” คดี “บ่อนอก” คดี “จะนะ” ฯลฯ เป็นต้น
10. นอกจากนี้ “กฎหมายสิ่งแวดล้อม” รวมทั้งกฎหมายระหว่างประเทศเกี่ยวกับสิ่งแวดล้อม ควรมีหน่วยงานรับผิดชอบโดยตรงเป็นศูนย์กลางเพียงหน่วยเดียว เพื่อการบังคับใช้ที่มีประสิทธิภาพ และเป็นธรรม ไม่เกี่ยง ไม่โยน เพราะปัญหาสิ่งแวดล้อมในหลาย ๆ เรื่อง เป็นปัญหาที่หลากหลาย ต้องมีการ “สังเคราะห์” หรือ “บูรณาการ” (Integrated) ในการแก้ไขปัญหา และก็สมควรอย่างยิ่งที่จะต้องมีการจัดทำประมวลกฎหมายสิ่งแวดล้อมขึ้นมา (Code)
******************************
บรรณานุกรม
กฎหมายระหว่างประเทศ
กฎบัตรสหประชาชาติ ค.ศ.1945 (Charter of the United Nations)
อนุสัญญาเจนีวา ว่าด้วยสนธิสัญญา ค.ศ.1969 (Vienna Convention on the Law of Treaties)
อนุสัญญาสหประชาชาติว่าด้วยการเปลี่ยนแปลงสภาพภูมิอากาศ ค.ศ.1992 (United Nations Framework Convention on Climate Change - UNFCCC)
พิธีสารเกียวโต ค.ศ.1997 (The Kyoto Protocol)
กฎหมาย ระเบียบ ที่เกี่ยวข้องของไทย
คำแถลงนโยบายของคณะรัฐมนตรี เมื่อวันที่ 30 ธันวาคม 2551
แผนพัฒนาเศรษฐกิจและสังคมแห่งชาติ ฉบับที่ 10 พ.ศ. 2550 – 2554
พระราชกฤษฎีกาการจัดตั้งองค์การบริหารจัดการก๊าซเรือนกระจก (องค์กรมหาชน) พ.ศ. 2550
พระราชบัญญัติการพัฒนาและส่งเสริมพลังงาน พ.ศ. 2535
พระราชบัญญัติการส่งเสริมการอนุรักษ์พลังงาน พ.ศ. 2535
พระราชบัญญัติการส่งเสริมและรักษาคุณภาพสิ่งแวดล้อมแห่งชาติ พ.ศ. 2535
พระราชบัญญัติคณะกรรมการนโยบายพลังงานแห่งชาติ พ.ศ. 2535
พระราชบัญญัติป่าสงวนแห่งชาติ พ.ศ. 2507
รัฐธรรมนูญแห่งราชอาณาจักรไทย พ.ศ.2550
ระเบียบสำนักนายกรัฐมนตรีว่าด้วยการดำเนินงานด้านการเปลี่ยนแปลงสภาพภูมิอากาศ พ.ศ. 2550
รายงานการวิจัย วิทยานิพนธ์
สาขานิติศาสตร์
ภัทราพร พุทธมงคล. “การปฏิบัติตามกฎหมายของประเทศไทยให้เป็นไปตามพันธกรณีของอนุสัญญาสหประชาชาติว่าด้วยการเปลี่ยนแปลงสภาพภูมิอากาศ ค.ศ.1992 และพิธีสารเกียวโต ค.ศ.1997.” วิทยานิพนธ์นิติศาสตร์มหาบัณฑิต มหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์. 2552.
สาขาอื่น
บรรชา บุดดาดี (Bancha Buddadee). “การวิเคราะห์การใช้ประโยชน์จากชานอ้อยส่วนเกินที่เหมาะสมแบบหลายวัตถุประสงค์โดยมุ่งเน้นผลกระทบต่อภาวะโลกร้อน : กรณีศึกษาสำหรับประเทศไทย.” วิทยานิพนธ์ดุษฎีบัณฑิต สาขาวิชาการจัดการสิ่งแวดล้อม (สหสาขาวิชา) จุฬาลงกรณมหาวิทยาลัย. 2550. [Online]. Available URL : http://dcms.thailis.or.th/dcms/browse.php?option=show&browse_type=title&titleid=229213&query=โลกร้อน&s_mode=all&d_field=&d_start=0000-00-00&d_end=2554-03-16&limit_lang=&limited_lang_code=&order=&order_by=&order_type=&result_id=1&maxid=3
ศรัณย์ ภิญญรัตน์ “โครงการออกแบบเลขนิเทศ สำหรับโครงการ "ไกอา" เพื่อลดวิกฤตภาวะโลกร้อน.” (GAIA motion brief: Global Warming Effect) วิทยานิพนธ์ภาควิชาการออกแบบอุตสาหกรรม คณะสถาปัตยกรรมศาสตร์ จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย, 2550. [Online]. Available URL : clip.ruammid.com/วิทยานิพนธ์สถาปัตยกรรม-จุฬา.html
สิริพร คูวิจิตรสุวรณ และ ชัยยศ อิษฎ์วรพันธุ์. “การออกแบบเครื่องประดับจากวัสดุอิเล็กทรอนิกส์ เพื่อเชื่อมโยงกับประเด็นปรากฏการณ์สภาวะโลกร้อน.” สาขาวิชาการออกแบบ คณะศิลปะและการออกแบบ มหาวิทยาลัยรังสิต, 2552. [Online]. Available URL :
http://www.rsu.ac.th/grad/thesis/graduate/Abstract_Thesis/0661-0048Abstract.pdf
เอกสารวิชาการ บทความ ข่าว หนังสือพิมพ์ วารสาร
“ADR ในคดีสิ่งแวดล้อม,” 4 มีนาคม 2551. [Online]. Available URL : http://www.bloggang.com/viewblog.php?id=boaltman&group=2&page=2)
“กมธ.หาข้อมูลสูตรค่าปรับโลกร้อน.” มติชน, 19 สิงหาคม 2552. [Online]. Available URL : http://www.biothai.net/news/71
เกรียงศักดิ์ ธีระโกวิทขจร .“กำเนิดและพัฒนาการแนวคิดเศรษฐกิจเสรีนิยมใหม่.” 2551. [Online]. Available URL : http://kriangsakt.blogspot.com
“แก้โลกร้อน ด้วยวิถีเกษตรไทย.” หนังสือพิมพ์มติชน, 6 สิงหาคม 2552. [Online]. Available URL : http://www.chemtrack.org/News-Detail.asp?TID=7&ID=394
คณะทำงานวิทยาศาสตร์เทคโนโลยี. “สัมมนา : การคิดค่าเสียหายจากการทำให้เกิดภาวะโลกร้อน.” เมื่อวันที่ 14 ส.ค.52, เว็บไซต์มูลนิธิชีววิถี, ใน ประชาไท 18 สิงหาคม 2552. [Online]. Available URL : http://www.biothai.net/news/37
“ค่าปรับโลกร้อน “ลูกล้ำหน้า”ต้อนไทยสู่จุดอับ.” ไทยโพสต์, 20 กันยายน 2552. [Online]. Available URL : http://www.thaipost.net/sunday/200909/11009
“คำแถลงนโยบายของคณะรัฐมนตรี.”(นายอภิสิทธิ์ฯ) [Online]. Available URL : http://www.thaigov.go.th/multimedia/vana/คำแถลงนโยบาย%20.pdf
โชคชัย บุตรครุฑ. “การแก้ไขวิกฤตการณ์ด้านทรัพยากรธรรมชาติและสิ่งแวดล้อมของโลก.” มปป. [Online]. Available URL : school.obec.go.th/saod_rs/s003/p16.ppt
-------------------. “วิกฤตการณ์ด้านทรัพยากรธรรมชาติและสิ่งแวดล้อมของโลก.” มปป. [Online]. Available URL : school.obec.go.th/saod_rs/s003/p10.ppt
-------------------. “สาเหตุของปัญหาวิกฤตการณ์ด้านทรัพยากรธรรมชาติของประเทศไทย.” มปป. [Online]. Available URL : school.obec.go.th/saod_rs/s003/p01.ppt
“ซีเอสอาร์คืออะไร.” 2553. [Online]. Available URL : http://thaicsr.blogspot.com/2006/03/blog-post_20.html
“เตรียมจัดประชุมแก้โลกร้อนที่ กรุงเทพฯ ปลายกันยานี้.” ประชาไท, 26 สิงหาคม 2552. [Online]. Available URL : http://www.biothai.net/news/125
“เตือนไทยสุดเสี่ยงหลังสึนามิถล่มญี่ปุ่น โลกเข้าสู่ภัยพิบัติ หาดพัทยา-อันดามันจม.” ผู้จัดการ 360° รายสัปดาห์,17 มีนาคม 2554. [Online]. Available URL :
ธรรมวินัย (นามแฝง). “พุทธทำนายเรื่องภัยพิบัติครั้งใหญ่ที่สุดที่กำลังจะมาถึงในยุคนี้ จะมีผู้รอดชีวิตแค่น้อยนิดเท่านั้น (ไม่เกิน พ.ศ. 2560).” 2 เมษายน 2552. [Online]. Available URL : http://board.palungjit.com/
นิพนธ์ ตั้งธรรม. “มุมมองและทิศทางด้านป่าไม้ในการสนับสนุนพิธีสารเกียวโต.” ppt บรรยายพิเศษในการประชุมวิชาการ การเปลี่ยนแปลงสภาพภูมิอากาศทางด้านป่าไม้ “ศักยภาพของป่าไม้ในการสนับสนุนพิธีสารเกียวโต. ” 4 สิงหาคม 2548, ณ โรงแรม มารวยการ์เด้น, กรุงเทพฯ
บัณฑูร เศรษฐศิโรตม์. “นโยบายเรื่องโลกร้อนของไทย ในกระแสโลกาภิวัตน์ด้านเศรษฐกิจและด้านสิ่งแวดล้อม.” ผู้ประสานงานชุดโครงการ MEAs Watch, สำนักงานกองทุนสนับสนุนการวิจัย, 5 สิงหาคม 2553. [Online]. Available URL : http://www.chemtrack.org/News-Detail.asp?TID=7&ID=528
-------------------. “แนวโน้มการใช้มาตรการทางการค้าเพื่อสิ่งแวดล้อมจากปัญหาโลกร้อน.” ผู้ประสานงานชุดโครงการ MEAs Watch, สำนักงานกองทุนสนับสนุนการวิจัย
, 26 พฤษภาคม 2552. [Online]. Available URL : http://www.chemtrack.org/News-Detail.asp?TID=7&ID=366
-------------------. “ประเทศไทยกับการรับมือเรื่องโลกร้อน.” ผู้ประสานงานชุดโครงการ MEAs Watch, สำนักงานกองทุนสนับสนุนการวิจัย, 3 สิงหาคม 2552. [Online]. Available URL : http://www.chemtrack.org/News-Detail.asp?TID=7&ID=393
-------------------. “ร่างกฎหมายใหม่เรื่องโลกร้อนของสหรัฐอเมริกาในยุคการเปลี่ยนแปลง.” ผู้ประสานงานชุดโครงการ MEAs Watch, สำนักงานกองทุนสนับสนุนการวิจัย
, 1 เมษายน 2552. [Online]. Available URL : http://www.chemtrack.org/News-Detail.asp?TID=7&ID=341
ประพจน์ คล้ายสุบรรณ. “กฎหมายสิ่งแวดล้อมระหว่างประเทศ.” ppt เอกสารประกอบการบรรยาย, 2551. [Online]. Available URL : www.maephrik.com/nitiram/21november2008.ppt
ประภัสสร์ เทพชาตรี , คณะรัฐศาสตร์ มหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์ .“ระบบเศรษฐกิจโลกในปี 2050.” สยามรัฐสัปดาหวิจารณ์,15 - 21 มกราคม 2553, 16 กุมภาพันธ์ 2553. [Online]. Available URL : http://thepchatree.blogspot.com/2010/02/2050.html
ปรเมศวร์ กุมารบุญ, “คิดตามหนังสือเก่า “ทฤษฎีคลื่นลูกที่สาม” ของอัลวิน ทอฟเลอร์.” 2550. [Online]. Available URL : http://lab.tosdn.com/?p=40
บัณฑิตวิทยาลัยร่วมด้านพลังงานและสิ่งแวดล้อม (JGSEE), “นักวิทยาศาสตร์ไทยร่วมเวทีโลกร้อนระดับโลก รับมือวิกฤติโลกร้อนในไทย.” Engineering Today, ปีที่ 6 ฉบับที่ 61, มกราคม 2551. [Online]. Available URL : http://www.engineeringtoday.net/magazine/articledetail.asp?arid=3650&pid=327
เพ็ญภา ขำแก้ว. “กู้วิกฤตโลกร้อน.” 2552. [Online]. Available URL : http://www.rtc.ac.th/www_km/03/080453-23.pdf
“วิกฤติเศรษฐกิจของประเทศไทย.” [Online]. Available URL : http://www.pattanakit.net/index.php?lay=show&ac=article&Id=429669&Ntype=120
สมชาย ปรีชาศิลปะกุล. “ความผิดฐานทำให้โลกร้อน.” กรุงเทพธุรกิจออนไลน์, วันที่ 25 มิถุนายน 2552. [Online]. Available URL : http://www.bangkokbiznews.com/home/details/politics/opinion/somchai/20090625/54251/...
“สรุปแผนพัฒนาเศรษฐกิจและสังคมแห่งชาติ ฉบับที่ 10 (พ.ศ. 2550 - 2554).” [Online]. Available URL : http://www.maceducation.com/e-knowledge/2503105100/07.htm
สุกาญจน์ รัตนเลิศนุสรณ์. “หลักการการจัดการสิ่งแวดล้อมแบบผสมผสาน.” ppt เอกสารคำบรรยาย Web Based Instruction (WBI), 2551. [Online]. Available URL : http://203.158.253.5/wbi/rt-elearning/environmental/content/
สุพัฒน์ ราชณรงค์. “ก๊าซเรือนกระจกและการตื่นตัวของดวงอาทิตย์ทำให้โลกร้อนขึ้นหรือไม่.” วารสารรามคำแหง, ปีที่ 23 ฉบับที่ 4 (ตุลาคม – ธันวาคม 2549), น.234-242.
สำนักงานกองทุนสนับสนุนการวิจัย. “REDD อีกแนวคิดประเทศอุตฯ โบ้ยภาระลดโลกร้อนให้ชาติยากจน.” 16 พฤศจิกายน 2551. [Online]. Available URL : http://www.chemtrack.org/News-Detail.asp?TID=7&ID=222
โสภณ พรโชคชัย. “เล่ห์กลหาประโยชน์จากเรื่องโลกร้อน.” กรุงเทพธุรกิจ, 19 พฤศจิกายน 2550. [Online]. Available URL : http://www.thaiappraisal.org/thai/market/market_view.php?strquery=market166.htm
“อส.โต้เอกสารฟ้องชาวบ้าน ยันไม่ใช่สูตรคิดค่าโลกร้อน.” มติชน, 18 สิงหาคม 2552. [Online]. Available URL : http://www.biothai.net/news/38
อาจารย์ยม(นามแฝง). “ภาวะโลกร้อน-ทรัพยากรมนุษย์.” 2550. . [Online]. Available URL : http://gotoknow.org/blog/yom1/88572?pages=1
อาภรณ์ ชีวะเกรียงไกร, “ภาวะโลกร้อน : ภัยคุกคามสำคัญต่อเศรษฐกิจและสังคมโลก.”
8 ตุลาคม 2552. [Online]. Available URL : http://www.bangkokbiznews.com/
อิทธิพล ศรีเสาวลักษณ์. “การศึกษาด้านกฎหมาย (การจัดการปัญหาโลกร้อน).” 10 กุมภาพันธ์ 2553, ณ สำนักงานกองทุนสนับสนุนการวิจัย (สกว.) [Online]. Available URL :
www.measwatch.org/autopage/file/ThuFebruary2010-11-53-25-Law_ Regulation_100253.ppt
อิศราวดี ชำนาญกิจ. “New World Order การจัดระเบียบโลกใหม่ ที่ผู้นำควรรู้,” 2552 [Online]. Available URL : http://leadership.exteen.com/20090420/new-world-order
หนังสือ
กอบกุล รายะนาคร. รัฐธรรมนูญกับสิ่งแวดล้อม. กรุงเทพมหานคร : วิญญูชน, 2550. [Online]. Available URL : http://www.seub.or.th/index.php?option=com_content&view=article&id=185:2009-11-19-09-37-31&catid=50:2009-11-03-07-41-46&Itemid=73
คุณากร วาณิชย์วิรุฬห์, ผู้แปล. โลกร้อน ความจริงที่ไม่มีใครอยากฟัง(An Inconvenient Truth, a global warning.). โดย อัล กอร์. พิมพ์ครั้งที่ 2, กรุงเทพมหานคร : มติชน, 2553. [Online]. Available URL : http://www.bloggang.com/viewdiary.php?id=webmaster&month=09-2010&date=29&group=6&gblog=452
จตุพร วงศ์ทองสรรค์ และ สมชัย ศิริสมบูรณ์เวช. เอกสารประกอบการบรรยายกระบวนวิชาหลักกฎหมายระหว่างประเทศชั้นสูง (LA796). หลักสูตรนิติศาสตร์มหาบัณฑิต ภาคพิเศษ คณะนิติศาสตร์ มหาวิทยาลัยรามคำแหง, 2553.
จุมพต สายสุนทร. กฎหมายระหว่างประเทศ (International Law). กรุงเทพมหานคร : วิญญูชน, พิมพ์ครั้งที่ 8, 2552.
เสรี พงศ์พิศ. ร้อยคำที่ควรรู้. กรุงเทพ : พลังปัญญา, 2547.
สำนักงานนโยบายและแผนทรัพยากรธรรมชาติและสิ่งแวดล้อม กระทรวง ทรัพยากรธรรมชาติและสิ่งแวดล้อม. รายงานสถานการณ์คุณภาพสิ่งแวดล้อม พ.ศ. 2552.
บทความภาษาอังกฤษ
Eugene Linden. “The Winds of Change: Climate, Weather, and the Destruction of Civilizations. ” 2006. [Online]. Available URL :
http://www.eugenelinden.com/winds-of-change.html
Jared M. Diamond. “Collapse: How Societies Choose to Fail or Succeed. ” 2005. [Online]. Available URL :
http://en.wikipedia.org/wiki/Collapse:_How_Societies_Choose_to_Fail_or_Succeed
Paul Ehrlich and Anne Ehrlich. “One with Nineveh: Politics, Consumption and the Human Future.” 2004. [Online]. Available URL :
http://www.stanford.edu/group/CCB/Pubs/books/nineveh/nineveh.htm
เว็บไซต์
เว็บไซต์Thai Climate http://www.thaiclimate.org
เว็บไซต์ บัณฑิตวิทยาลัยร่วมด้านพลังงานและสิ่งแวดล้อม (JGSEE) http://www.jgsee.kmutt.ac.th/jgsee1/index.php
เว็บไซต์กฎหมายไทย http://www.thailaws.com/
เว็บไซต์กรมส่งเสริมคุณภาพสิ่งแวดล้อม http://www.deqp.go.th/
เว็บไซต์กรมอุตุนิยมวิทยา http://www.tmd.go.th/index.php
เว็บไซต์กรมอุทยานแห่งชาติ สัตว์ป่าและพันธุ์พืช www.dnp.go.th/
เว็บไซต์กรีนพีซประเทศไทย http://www.greenpeace.org/seasia/th/
เว็บไซต์กูเกิลกูรู http://guru.google.co.th/
เว็บไซต์ฐานข้อมูลวิทยานิพนธ์อิเล็กทรอนิกส์ (TKC e-Thesis) http://www.tkc.go.th/thesis/
เว็บไซต์ผู้จัดการออนไลน์ http://www.manager.co.th/
เว็บไซต์มูลนิธิชีววิถี http://www.biothai.net/
เว็บไซต์รวมลิงค์กฎหมายไทย http://www.lawamendment.go.th/totallink.asp
เว็บไซต์ระบบฐานข้อมูลวิทยานิพนธ์ไทย http://www.thaithesis.org/
เว็บไซต์รัฐบาลไทย http://www.thaigov.go.th/
เว็บไซต์วิกิพีเดีย http://th.wikipedia.org/wiki/
เว็บไซต์ศูนย์บริการช่วยสืบค้นข้อมูลทางวิชาการ มหาวิทยาลัยรามคำแหง http://isc.ru.ac.th/
เว็บไซต์สถาบันธรรมรัฐเพื่อการพัฒนาสังคมและสิ่งแวดล้อม www.measwatch.org/
เว็บไซต์สถาบันวิจัยเพื่อการพัฒนาประเทศไทย (ทีดีอาร์ไอ) http://www.tdri.or.th/
เว็บไซต์สถาบันสิ่งแวดล้อมไทย(สสท.) http://www.tei.or.th
เว็บไซต์สำนักนโยบายและแผนทรัพยากรธรรมชาติและสิ่งแวดล้อม http://www.onep.go.th/
เว็บไซต์องค์การบริหารจัดการก๊าซเรือนกระจก (องค์การมหาชน) http://www.tgo.or.th/
เว็บไซต์ห้องสมุดออนไลน์ https://history.myfirstinfo.com/
เว็บไซต์กรีนพีซประเทศไทย http://www.greenpeace.org/seasia/th/