ช่วยถอดความให้หน่อย

๏ พร้อมเบญจางคประดิษฐ์สฤษติตษฎี

กายจิตร์วจีไตร ทวาร

๏ กราบไหว้คุณพระสุคตอนาวรณญาณ

ยอดศาสดาจารย์ มุนี

๏ อีกคุณสุนทรธรรมะคัมภิรวิธี

พุทธ์พจน์ประชุมตรี ปิฎก

๏ ทั้งคุณสงฆะพิสุทธิศาสนะดิลก

สัมพุทธสาวก นิกร

๏ นอบน้อมคุณพระคเณศวิเศษศิลปธร

เวทางคบวร กะวี

๏ เปนเจ้าแห่งวิทยาวราภรณะศรี

สุนทรสุวาท วิธาน

๏ สรวมชีพหัดถประณามประนตพระบทมาลย์

บพิตระสมภาร พระองค์

๏ สมเด็จอรรคะมหาจุฑาธิปะพระมง

กุฎเกล้าพิศิฏฐ์พงศ์ กระษัตริย์

๏ บานบำเทองพรััเถลิงถวัลยอธิปัติ์

ที่หกดลกรัฏฐ์ ประชา

๏ ชุ่มชื่นมณฑละภูมิ์นิพัทธ์วัฒนะปรา

กฎเพียงพระรามา วตาร

๏ ปางไวกูณฐประกอบประกาศกิติอุฬาร

เลิศมากประมาณคือ พระองค์

๏ สรวมศรีไตรรตนาธิคุณอดุละมง

คลเหตุพิเศษทรง ประสิทธิ์

๏ เสริมซึ่งโสตถิบวรพระพรจตรพิธ

ขอพึงสฤษดิ์นิจ นิรันดร์

๏ จุ่งไท้เทียรฆพระชนมะดลลุสตพรรษ์

ภัทร์เพิ่มพระศุขวรร ณพล

๏ อันใดสรรพะกะลีและนีรผละมล

ทินไกลยุคลบาท ลออง

๏ เพียรเพ็ญูในมนะข้าพเจ้านิยมะจอง

เจตน์คิดลิขิตปอง ประพันธ์

๏ สามัคคีภิทะโทษนิทานะคติธรรม์

โดยพิศดารอัน แสดง

๏ เชิงบรรพ์ฉันทะลเบงชเลงพจนะแปลง

บรรจงพจีแจง ประโยชน์

๏ บูชาศาสนะพากย์สุภาสิตะวิโรจน์

เริงปรีดิปราโมทย์ ประมวญ

๏ ใดบทบาทผิวะคลาศและผิดนิติขบวน

โกวิทกะวีควร อภัย

๒

วสันตดิดก ฉันท์ ๑๔

๏ โบราณะกาลบรมะขัต ติยรัชชเกรียงไกร

ท้าวทรงพระนามะอภิไธ ยะอชาตะศัตรู

๏ ครอบครองมไหยศุริยเอก อภิเศกประสิทธิ์ภูว์

อาณาปวัตติบริบู รณะบรรพประเพณี

๏ แว่นแคว้นมคธนคระรา ชคฤห์ราชบูรี

ทรงราชวัตร์วิธะทวี ทศธรรมะจรรยา

๏ แหล่งหล้ามหาอุดมะลาภ คุณะภาพพระเมตตา

แผ่เพียงชนกกรุณะอา ทระบุตร์ธิดาตน

๏ โปร่งปรีดิปราศอริริปู ภพะภูมิมณฑล

เปรมโสตถิ์ประสบวัฒนะผล ศุขะต้วยพระเดชา

๏ อำพนพระมณฑิรพระราช ะนิวาศน์วโรฬาร์

อัพกันตร์ก็ไพจิตระพา หิรภาคก็พึงชม

๏ เช่นหลั่งชลอดุสิตะเท วสถานพิมานพรหม

มารังสฤษดิ์ศิริอุตม ผิวะเทียบก็เทียมทัน

๏ สามยอดยะเยี่ยมยละระยับ วะวะวับสลับพรรณ์

ช่อฟ้าตระการกละจะหยัน จะเยาะยั่วทิฆัมพร

๏ บราลีพิลาศศุภจรูญู นพศูลประกัศร

หางหงส์ผจงพิจิตระงอน ดุจะกวักนภาลัย

๏ รอบด้านตระหง่านจตุรมุข พิศะสุกอร่ามใส

กาญจน์แกมมณีกนกะไพ ฑุริย์พร่างพะแพรวพราย

๏ บานบัฏพระบัญชระสลัก ฉลุลักษณ์เฉลาลาย

เพดาลก็ดารกะประกาย ระกะดาดประดิษฐ์ดี

๏ เพ่งภาพตลอดตละผนัง ก็มะลังมะเลืองสี

ยิ่งดูก็เด่นประดุจะมี ชิวะแม้นกมลครอง

๏ ภาพเทพพนมวิจิตระยิ่ง นรสิงหะลำยอง

ครุฑยุตภุชงค์วิยะผยอง และเผยอขยับผัน

๏ ลวดลายระบายระบุกระหนาบ กระแหนภาพกระหนกพัน

แผ่เกี่ยวผกาบุษปะวัล ลิและวางระหว่างเนือง

๏ ภายใต้เศวตร์ฉัตระรัต นะจรัศจรูญเรือง

ตั้งราชอาศนะประเทีอง วรมัญจบรรจ์ฐรณ์

๏ ห้อยย้อยประทีปอุบะประทิน รศกลิ่นชเอมอร

อาบอบตระหลบนิจะขจร ดุจะทิพย์สุมาลัย

๏ คัณนาอเนกคณะอนงค์ ศิริทรงเจริญูใจ

สรรพางคะพรรณพิศะประไพ กละพิมพอับศร

๏ เรียงรายจรูงรมยะบาท บริจาริกากร

ปันเวรพิทักษ์อธิบวร ทิวรัตติ์นิวัทธ์วาร

๏ โดยรอบมหานคระเล่ หะสิเนรุปราการ

มั่นคงอรินทระจะราญ ก็ระย่อและท้อหนี

๏ แถวถัมภะโดรณะสล้าง ระยะนางจรัลมี

ชลคูประตูวรบุรี ณ ระหว่างพระภารา

๏ เรียงป้อมและปักธวัชะราย ยละค่ายก็แน่นหนา

เสาธงสถิตยะธุชะมา ลุตะโบกสบัดปลาย

๏ หอรบอรินทรจะรอ รณะท้อหทัยหมาย

มุ่งยุทธะย่อมชิวะมลาย ก็ประลาศน์มิอาจทาน

๏ พร้อมพรั่งพฤนท์พหละรณ พยุห์พลทหารหาญ

อำมาตย์และราชบริวาร วุฒิเสวกากร

๏ เนืองแน่นขนัดอัศวะพา หนะชาติกุญชร

ชาญศึกสมรรถะณสมร ชยะเพิกริปูภินท์

๏ ความศุขก็แสนบรมศุข และสนุกสนานยิน

ดีในผไทรัฐะบุริน ทรรัตน์จรูญเรือง

๏ กลางวันอนันตคณนา นรคลาคระไลเนือง

กลางคืนมหุศวะประเทือง ดุริย์ศัพทะดีดสี

๏ บรรสานผสมสรนินาท พิณะพาทย์และดนตรี

แซ่โสตร์สดับเสนาะฤดี อุระเพลินเจริญใจ

๏ เมืองท้าวและเทียบพิพยโลก ภพะแหล่งสุราลัย

เมืองท้าวและสมบุรณไพ บุละทุกประการมาน

๓

ฉบงง ๑๖

๏ อันอรรคปุโรหิตอาจารย์ พราหมณ์นามวัสสการ

ฉลาดเฉลียวเชี่ยวชิน

๏ กลเวทโกวิทจิตร์จินต์่ ประจักษ์แจ้งศิล

ปศาสตร์ก็จบสบสรรพ์

๏ เปนมหาอำมาตย์ราชวัล ลภใครไป่ทัน

ฤเทียมฤเทียบเปรียบปาน

๏ สมัยหนึ่งจึ่งจอมภูมิบาล ท้าวจินตนาการ

จะแผ่อำนาจอาณา

๏ ให้ราบปราบปรามเพื่อปรา กฎไผทไพศา

ละจวบจังหวัดวัชชี

๏ หวังพระหฤทัยใคร่กรี ฑาทัพโยธี

กระทำประยุทธ์เอาไชย

๏ ครั้นทรงดำริห์ตริไป กลับยั้งหยั่งใน

มนัศมิแน่แปรเกรง

๏ หากหักจักได้ไชยเชวง ฤๅแพ้แลเลง

พะว้าพะวังลังเล

๏ ไป่อาจสามารถทุ่มเท ทำศึกรวนเร

พระราชหทัยโช่เบา

๏ ต้วยเหตุพระองค์ทรงเสา วนะศัพท์สำเนา

ระเบงระบีอลือชา

๏ ว่ากษัตริย์วัชชีบรรดา ครองรัชชสีมา

กเษตร์ประเทศทุกองค์

๏ อปริหานิยะธรรมธำรง ทั้งนั้นมั่นคง

มิโกรธมิกร้าวร้าวฉาน

๏ เพึ่อธรรมดำเนินเจริญูการณ์ ใช่เหตุแห่งหานิ์

เจ็ดข้อจะคัดจัดไข

๏ หนึ่ง.เมื่อมีราชกิจใด ปฤกษากันไป

บวายบหน่ายชุมนุม

๏ สอง.ย่อมพร้อมเลิกพร้อมประชุม พร้อมพรักพรรคคุม

ประกอบณกิจควรทำ

๏ สาม.นั้นถือมั่นในสัม มะจารีตจำ

ประพฤติ์มิตัดดัดแปลง

๏ สี่.ใครเปนใหญชะจง โอวาทศาสน์แสดง

ก็ยอมและน้อมบูชา

๏ ห้า.นั้นอันบุตริ์ภิริยา ผู้อื่นก็หา

ประทุษฐ์กระทำข่มเหง

๏ หก.ที่เจดีย์ชนเกรง เคารพยำเยง

ก็เส้นก็บวงสรวงพลี

๏ เจ็ด.พระอรหันต์อันมี โนรัฏฐ์วัชชี

ก็คุ้มก็ครองปัองกัน

๏ พร้อมสรรพสัปดพิธนิจนิรันตร์ สามัคคีธรรม์

ณหมู่กระษัตริย์ลิจฉวี

๏ อชาตศัตรูภูมี ทรงทราบโดยคดี

ดั่งนั้นก็ครั่นคร้ามขาม

๏ ศึกใหญ่หากจะพยายาม หาญหัก อาตาม

กำลังก็หนักนักหนา

๏ จำจักหักด้วยปัญญา รอก่อนผ่อนหา

อุบายทำลายมูลความ

๔

อุปชาติฉันท์ ๑๑

๏ บรมกระษัตริย์ปรา รภะการะปราบปราม

กับวัสสการพราหม ะณพฤฒิอาจารย์

๏ ปฤกษาอุบายดำ ริหะทำไฉนการ

จะสมนิยมภาร ธุระปราถนาเรา

๏ สมัคคิ์สมานมิตร์ คณะลิจฉวีเขา

มั่นคงจะคิดเอา ชนะด้วยประการใด

๏ ท่านวัสสการผู้ ทิชะครูฉลาดใน

อุบายคนึงไป ก็ประจักษ์กระจ่างจินตน์

๏ เสนอสนองทูล กละมูลยุบลรบิล

แต่องคภูมิน ทอชาตศัตรู

๏ ตกลงและทรงนัด แนะกะวัสสการครู

ตริเพื่อเผต็จมู ละสมัคคไมตรี

๏ สมัยเสด็จว่า กิจะราชะการี

เสนาธิบดี มุขะมวญูอมาตย์ผอง

๏ โดยศักดิฐานัน คระชั้นอนันต์นอง

ณท้องพระโรงทอง ขณะเฝ้าพระบทมาลย์

๏ สดับปกาสิต วระกิจวโรงการ

จึ่งราชะสมภาร พจนาตถ์ประภาษไป

๏ เราคิดจะใคร่ยก พยุห์พลสกลไกร

ประชุมประชิดไชย รณะรัฏฐวัชชี

๏ ฉนี้แหละเสนา ปติฐานะมนตรี

คอใครจะใคร่มี พจะคานประการไร

๏ ฝ่ายพราหมณ์ก็กราบทูล อติศูริย์ณทันใด

นยาธิบายไข วจนัตถทัดทาน

๏ พระราชปรารม ภนิยมมิควรการณ์

ขอองคภูบาล พิเคราะห์เหตุจงดี

๏ อันซึ่งจะกรีฑา พละทัพและไปดี

กระษัตริย์ณวัชชี ชนบทสมหมาย

๏ มิแผกมิผิดพา กยะข้าพระองค์ทาย

ไป่ได้สดวกตาย และจะแพ้เพราะไพรี

๏ พวกลิจฉวีขัต ติยรัชชวัชชี

ละองค์ละองค์มี มิตระพันธะมั่นคง

๏ และแสนจะสามารถ พละอาจกระทำสง

ครามยุทธยรรยง มิระย่อมิเยงใคร

๏ เราน้อยจะย่อยยับ ดละอัปราไชย

ฉนี้แหละแน่ใน มนะข้าพยากรณ์

๏ และอีกประการเล่า ผิวะเขาสิคิดคลอน

แคลนพาลระราญรอน ทุจริตผจญเรา

๏ เป็นก่อนกระนั้นชอบ ทุษะตอบก็ทำเนา

มิมีคดีเอา ธุระเห็นบเปนธรรม

๏ และโลกจะล่วงวา ทะติว่าพระองค์จำ

นงเจตนาดำ ริห์วิรุธประทุษฐ์เขา

๏ กระนี้พระจุ่งปรา รภะภาระแบ่งเบา

เพื่อกล่อมถนอมเกลา มิตระภาพสงบงาม

๕

อีทิสังฉันท์ ๒๐

๏ ภูบดินทร์สตับอุปายะตาม

ณวาทะวัสสการะพราหมณ์ และบังอาจ

๏ เกินประมาณเพราะการละเมิดประมาท

มิควรจะขัตบรมราช ชโยงการ

๏ ท้าวก็ทรงแสดงพระองคะปาน

ประหนึ่งพระราชหทัยธดาล พิโรธจึง

๏ ผันพระกายกระทีบพระบาทและอึง

พระศัพทะสีหนาทะพึง สยองภัย

๏ เอออุเหม่นะมึงชิช่างกระไร

ทุทาษสถุลฉนี้ไฉน ก็มาเปน

๏ ศึกบถึงและมึงก็ยังมิเห็น

จะน้อยจะมากจะยากจะเย็น ประการใด

๏ อวดฉลาดและคาดแถลงเพราะใจ

ขยาดขยั้นมิทันอะไร ก็หมิ่นกู

๏ เล่หะกากะหวาดขมังธนู

บห่อนจะเห็นธวัชริปู ก็ท้อถอย

๏ พ่ายเพราะไภยะตัวสิกลัวจะพลอย

พินาศชิพิตร์ประดิษฐ์ประดอย ประเด็นขัด

๏ กูก็เอกอุดมบรมกษัตริย์

วิจาระถ้วนบควรจะทัด จะทานคำ

๏ นี่ก็เห็นเพราะเปนอมาตย์กระทำ

พระราชการะมาฉนำ สมัยนาน

๏ ใช่กระนั้นละไซร้จะให้ประหาร

ชิวาตม์และหัวจะเสียบประจาน ณทันที

๏ นัคราภิบาลสภาบดี

และราชบุรุษฮะเฮ้ยจะรี จะรอไย

๏ ฉุดกระชากกะลีอปรีชะไป

บพักจะต้องกะรุณอะไร กะคนคด

๏ ลงพระราชอาชะญา ณ บท

พระอัยการพิพากษะกฎ และโกนผม

๏ ไล่มิให้สถิตย์ณคามนิคม

นครมหาสิมานิยม บุรีใด

๏ มันสมรรคสวามิภักดิใน

อมิตตะลิจฉวีก็ไป บห้ามกัน

๏ เสร็จประกาศพระราชธูระสรรพ์

เสด็จนิวัติศุขาภิมัณฑ์ มหาคาร

๖

อินทรวิเชียร ฉันท์ ๑๑

๏ ควรสุดจะสมเพช จิตระเวทนาการ

ที่ท่านพฤฒาจารย์ พะกระทบประสบทัณฑ์

๏ โตยเต็มกตัญูญู กตเวทิตาอัน

ใหญ่ยิ่งและยากครัน ขรการณ์จะทานทน

๏ ยินดีนิยมเพี่อ สละเนี้อและเลีอดตน

ยอมรับอดูรผล จะพะพ้องพะพานกาย

๏ ไป่เห็นกะเจ็บแสบ ชีวะแทบจะทำลาย

มอบสัตย์สมรรถหมาย มนะมั่นมิหวั่นไหว

๏ หวังการ ณ แผ่นดิน จะสดวกเพราะฉันใต

ให้กิจในฤทธิ์ไป บมิเลี่ยงฤเบี่ยงเบือน

๏ เหลือที่จะมีใคร ทมะในหทัยเหมีอน

กัดฟันบฟั่นเฟีอน สติอดสกดเอา

๏ พวกราชมัลล์โดย พละโบยมิใช่เบา

สุดหัตถะแห่งเขา ขณะหวดสิพึงกลัว

๏ ยลเนื้อก็เนื้อเต้น พิศะเส้นก็สั่นรัว

ทั่วร่างและทั้งตัว ก็ระริกระริวไป

๏ แลหลังก็หลั่งโล หิตโอ้เลอะลามไหล

พ่งผาดอนาถใจ ตละล้วนระรอยหวาย

๏ เนี่องนับอเนกแนว ระยะแถวตลอดลาย

เฆี่ยนครบสยบกาย ศิระพับพะกับคา

๏ ทั้งหลายสหายมิต ตะอมัจจะเสนา

ทัศน์เหตุทุเรศสา หศะแสนสลดใจ

๏ สุดที่จะกลั้นโท มนะโศกะอาลัย

ถ้วนหน้ามิว่าใคร ขณะเห็นบเว้นคน

๏ แก้ไขและได้คืน สติฟื้นประทังตน

จึ่งราชบุรุษกล ปกกรณ์ก็โกนหัว

๏ เสื่อมศีศะผมเผ้า พิศะเปล่าประจานตัว

เปนเยี่ยงประหยัดกลัว ผิมะลักจะหลาบจำ

๏ เสร็จอาชะญาทัณฑ์ กิจะพลันประกาศทำ

ปัพพาชนีย์กรรม ดุจะราชโองการ

๏ บรรดาประชาชน ขณะยลทิชาจารย์

สุดแสนจะสงสาร สรแซ่ประสาสันทน์

๏ บางคนกมลอ่อน อุระข้อนพิไรพรรณน์

บางเหล่าวิสัยอัน กุธะเกลียดก็เสียดสี

๏ บางพวกก็เปนกลาง ยละข้างพิจารณ์ดี

บางหมู่กะรุณมี ณหทัยก็ให้ของ

๏ พราหมณ์วัสสการเส กละเล่หะทำนอง

ท่าทางละอย่างผอง นระสิ้นบสงสัย

๏ ออกจากนครรา ชะคฤห์รีบจรัลไป

สู่เทศสถานไกล บุระรัฏฐัวัชชี