กัณฑ์ทานกัณฑ์ ประดับด้วยคาถา ๒๐๙ คาถา

เนื้อความเป็นของสำนักวัดถนน จังหวัดอ่างทอง มิได้ระบุชื่อผู้นิพนธ์

กัณฑ์นี้มีจำนวนพระคาถามากที่สุดในจำนวนมหาชาติทั้ง ๑๓ กัณฑ์

เพลงประจำกัณฑ์ คือ เพลง “พระยาโศก”

ประกอบกิริยาโศกสลดรันทดใจของพระบรมวงศานุวงศ์

ที่ พระเวสสันดร ถูกเนรเทศออกจากเมือง

ข้อคิดจากกัณฑ์

พึงยอมเสียสละความสุขส่วนตัว เพื่อประโยชน์สุขของส่วนรวม

เนื้อความโดยย่อ

เมื่อพระเวสสันดรทรงบริจาค สัตสดกมหาทาน

เป็นทาน ๗ สิ่ง สิ่งละ ๗๐๐ ตามที่ทรงทูลขอพระเจ้ากรุงสญชัยพระราชบิดาแล้ว

ทรงนำเสด็จพระนางมัทรี และสองพระกุมารกราบทูลลาพระบิดา

พระเจ้ากรุงสญชัยทรงทัดทานมิให้นางมัทรีและพระนัดดาที้งสองไว้

พระนางมัทรีก็ไม่ทรงยอมอีก

ด้วยทรงตั้งพระทัยมั่นที่จะขอตามเสด็จพระสวามี

ไปพร้อมพระโอรสพระธิดา ทรงกราบทูลว่า

เมื่อเป็นมเหสีแล้วก็ถือพระองค์เป็นประดุจทาสทาสี

ย่อมจงรักภักดีต่อพระสวามี

ขอตามเสด็จไปปรนนิบัติประหนึ่งทาสติดตามรับใช้

มิยอมให้พระสวามีไปตกระกำลำบาก

ทุกข์ยากพระวรกายแต่เพียงลำพัง

ส่วนพระโอรสธิดาเป็นประดุจแก้วตาดวงใจจะทอดทิ้งเสียกระไรได้

พระเจ้ากรุงสญชัยต้องทรงเลิกทัดทานในที่สุด

เมื่อ พระเวสสันดร ทรงกราบบังคมทูลลาพระชนกชนนีแล้ว

ทรงเบิกแก้วแหวนเวินทอง บรรทุกราชรถเทียมม้า

และทรงโปรยเป็นทานไปตลอดทาง

แม้แต่รถทรง ม้าเทียมรถทรง

ก็ประทานให้แก่พราหมณ์ที่มาทูลขอไปจนหมดสิ้น

แล้วทั้งสองพระองค์ทรงอุ้มพระโอรสและพระธิดา

ทรงพระดำเนินไปสู่มรรคาเบื้องหน้า