ข้อเท็จจริง fact
แบบสอบถามๆว่า อายุเท่าไร แดงอาจบอกอายุเต็มเท่านั้น เช่น 20 ทั้งๆ ที่ 20 ปี 7 เดือน ดาว ตอบ 21 ปีในขณะที่ความจริง 19 ปี 5 เดือน เดือนตอบ 22 ปี ในขณะที่ความจริง 21 ปี 8 เดือน จะเห็นว่าแต่ละคนตอบไม่ตรงความจริง ทั้งที่ไม่เจตนาจะปกปิด หรือ บิดเบือน แต่อาจไม่รู้ว่าควรจะตอบเป็นเดือนด้วยหรือไม่ มีเกณฑ์อย่างไร จะเห็นว่าบางที่ผู้วิจัยจะบอกให้ตอบเป็นปี โดย ถ้าไม่ถึง 6 เดือน ให้ปัดลง ถ้าเกิน 6 เดือนให้ปัดขึ้น ก็จะได้ ความจริงมากขึ้น ข้อเท็จจริงก็จะมีความจริงมากขึ้น แต่ถ้าผู้ตอบเจตนาจะปกปิด หรือ แกล้งตอบไปงั้นๆ ก็แทบไม่เหลือความจริงในสิ่งที่เรียกว่าความจริง
ความจริง reality
ความจริง เกิดจากการนำข้อเท็จจริงมาวิเคราะห์และลงสรุปเป็นความรู้ หรือ สิ่งที่เชื่อว่าจริงเราะได้ผ่านกระบวนการรวบรวมข้อมูลอย่างดี และวิเคราะห์ข้อมูลอย่างถูกต้อง รอบคอบและถือว่า ข้อสรุปใหม่นี้มีความถูกต้อง และเป็นจริง
สัจธรรม truth
เป็นความจริงที่ไม่มีใครรู้เพราะไม่ได้ความจริงจากการถามในแบบสอบถาม ก็ไม่มีวันรู้ความจริงแท้ในเรื่องนั้น
บางเรื่องเป็นความจริงที่มนุษย์เดินดินธรรมดาไม่สามารถเข้าถึงได้ แต่ก็พอมีความรู้ ด้วยตรรกะอื่นๆ นักวิจัยต้องสั่งสมศักยภาพขั้นสูงสุดจึงจะรู้สัจธรรม อาจต้องใช้เวลาทั้งชีวิต หรือ หลายรอบชีวิตก็ได้ จนมีพลังความสามารถถึงพร้อมจึงจะอาจจะรู้ เช่น ทำไมจึงมีมนุษย์ ลิง ช้าง ฯลฯ
ก่อนมาเกิดเป็นคน เคยป็นคนมาก่อนหรือไม่ เกิดมาเป็นคนกี่ชาติแล้ว
คนตายแล้วสูญหรือไม่ ถ้าไม่สูญแล้วไปไหน ช้างล่ะตายแล้วไปไหน ความรู้เช่นนี้ นักวิจัยแบบเราๆไม่สามารรถ ต้องนักวิจัยระดับพระอรหันต์เป็นต้น
เท่าที่อ่านมาพระหลายองค์ท่านรู้ แล้วเราๆ ความสามารถไม่ถึงท่านจะไปทดสอบสมมุติฐานเหล่านั้นได้อย่างไร เมื่อเราไม่มีเครืองมือในการเข้าถึงสัจธรรมนั้นๆ ต้องใช้จิตขั้นสูงสุดตอบ
เพราะฉะนั้นที่นักวิจัยตอบๆกันนั้นน่าจะเป็นแค่ความจริงระดับหนึ่ง อย่าหลงเป็นตุเป็นตะว่าเป็น truth บางคน ใช้คำว่า absolute truth เข้าไปอีก ที่จรืง truth ก็น่าจะเป็น truth อยู่วันยังค่ำไม่ว่า truth ของคนไทย จีน ฝรั่ง หรือ แขก