คำสอนขงจื้อ เกี่ยวกับ สัตบุรุษ

สำหรับสุตบุรุษแล้ว ใต้ผืนฟ้าหาได้มีสิ่งใดดีอย่างแท้จริงไม่ และก็หาได้มีสิ่งใดไม่ดีโดยสิ้นเชิงไม่ ความมีธรรมเป็นเครื่องวัดของเขา

สัตบุรุษใส่ใจในคุณธรรม ทุรบุรุษกลับใส่ใจถึงผืนดิน สัตบุรุษใส่ใจในกฎหมาย ทุรบุรุษกลับใส่ใจในเอกสิทธิ์

สัตบุรุษเข้าใจความมีธรรมะ ทุรบุรุษเข้าใจแค่เรื่องผลประโยชน์

สัตบุรุษย่อมปรองดองมิเล่นพรรคเล่นพวก ทุรบุรุษย่อมเล่นพรรคเล่นพวกและมิปรองดอง

สัตบุรุษ ไม่แสวงหาการกินเพื่อความอิ่มหนำ มิแสวงหาความสำราญในการดำเนินชีวิต กอปรกิจโดยฉับไว และสุขุมคัมภีรภาพในการพูด และธำรงไว้ซึ่งความถูกต้องแล้วไซร้ ถือได้ว่าผู้นั้นเป็นผู้อุทิศตนให้แก่การเรียนรู้

สัตบุรุษนั้นประกอบด้วยทุกส่วน มิใช่บางส่วน ส่วนคนใจแคบย่อมเป็นแค่บางส่วน หาได้ประกอบด้วยทุกส่วนไม่

สัตบุรุษย่อมไม่แข่งขันกัน เว้นแต่ในกีฬายิงธนู ครั้นเข้าสู่การแข่งขัน ผู้เข้าแข่งขันต่างจับมือทักทายกันละกัน ครั้นเสร็จจากการแข่งขันต่างก็ดื่มอวยพรกันและกัน การแข่งขันนี้จึงเป็นการแข่งขันของสุตบุรุษโดยแท้

สัตบุรุษหวังที่จะพูดช้า แต่ลงมือทำเร็ว

เขามีความเป็นสัตบุรุษใน 4 รูปการด้วยกัน มีความสุภาพอ่อนน้อมในการประพฤติตน มีความเคารพในการรับใช้ผู้มีสถานะเหนือกว่า มีความเอื้อเฟื้อเผื่อแผ่ต่อเพื่อนมนุษย์ และมีศีลธรรมในการใช้คน

สัตบุรุษศึกษางานวรรณกรรมอย่างกว้างขวาง พิธีทำให้จิตใจของเขาสงบ และมิอาจเดินหลงทาง

สัตบุรุษย่อมมีอิสรเสรี และมีความเอื้อเฟื้อเผื่อแผ่ ส่วนคนใจคอคับแคบ ย่อมมีขอบเขตจำกัดและมีแต่ความโศกเศร้า

ความเอื้อเฟื้อที่ปราศจากจารีตพิธี คือแรงงานที่สูญเปล่า ความสุขุมรอบครอบที่ปราศจากจารีตพิธี คือความสะเทิ้นอาย ความกล้าหาญที่ปราศจากจารีตพิธี คือความระส่ำระสาย ความซื่อสัตย์ที่ปราศจากจารีตพิธี คือความกระวนกระวาย ครั้นสัตบุรุษถนอมรักครอบครัวของตนแล้ว ย่อมเป็นแรงบันดาลใจให้น้อมนำไปสู่ความเมตตากรุณาสำหรับผู้คน ครั้นสัตบุรุษไม่ลิทิ้งขนบธรรมเนียมประเพณีดั้งเดิม ผู้คนก็มิทำการใดอย่างปิดบัง

ขงจื้อปรารถนาที่จะได้ไปใช้ชีวิตท่ามกลางชนเผ่าทั้งเก้าของชาวอี่

มีคนถามขงจื้อว่า ไม่โหรงเหรงไปหรือ ท่านจะอยู่ได้อย่างไรกัน

ขงจื้อตอบว่า หากมีสัตบุรุษอยู่ที่นั่นแล้ว จะโหรงเหรงไปได้อย่างไร

สัตบุรุษมิกังวล มิหวาดกลัว ครั้นมีการตรวจสอบตนเอง ย่อมไม่มีการฟ้องกล่าวโทษกลับ แล้วไฉนจะต้องกังวลและหวาดกลัวด้วยเล่า

การที่ไม่รู้สึกกระทบกระเทือนโดยการกล่าวหมิ่นประมาทที่พอกพูนและความเศร้าโศกที่ค่อนแคะ ถือได้ว่าเป็นการรู้แจ้งแล้ว ยังถือได้ว่าเป็นผู้มองการณ์ไกลอีกด้วย

สัตบุรุษย่อมช่วยผู้อื่นทำความดีให้สำเร็จ มิช่วยให้ผู้อื่นทำความชั่วให้สำเร็จ ทุรบุรุษย่อมทำในสิ่งที่ตรงกันข้าม

การปกครองคือความถูกต้อง หากท่านสั่งด้วยความถูกต้องแล้ว ผู้ใดเล่าจะกล้าเสี่ยงทำไม่ถูกต้อง

จงทำพวกเขาร่ำรวย เมื่อทำพวกเขาร่ำรวยแล้ว ต่อไปจงสอนพวกเขา

จงอย่ารีบร้อน จงอย่ามองหาผลประโยชน์เล็ก ๆ น้อย ๆ หากรีบร้อนแล้วย่อมไม่ประสบผลสำเร็จ หากมองหาผลประโยชน์เล็ก ๆ น้อย ๆ งานสำคัญย่อมไม่บรรลุผล

สัตบุรุษนั้นรับใช้ง่าย แต่ทำให้พอใจได้ยาก หากเอาใจเขาอย่างไม่ถูกทำนองครองธรรมแล้ว เขาย่อมไม่พอใจ เมื่อเขาว่าจ้างผู้หนึ่งผู้ใดแล้ว เขาย่อมประเมินผู้นั้นจากความสามารถ อันทุรบุรุษนั้นรับใช้ยาก แต่ทำให้พอใจได้ง่าย แม้จะเอาใจเขาอย่างไม่ถูกทำนองครองธรรมแล้ว เขาก็ยังพอใจ และเมื่อเขาว่าจ้างผู้หนึ่งผู้ใดแล้ว เขาจะคอยจ้องตำหนิติเตียนคนนั้น

สัตบุรุษอยู่อย่างสงบสงัดโดยปราศจากความเย่อหยิ่งจองหอง ส่วนทุรบุรุษนั้นย่อมเย่อหยิ่งจองหองโดยปราศจากความสงบสงัด

การส่งคนไปสู้รบโดยมิสอนพวกเขา ก็คือการละทิ้งพวกเขานั่นเอง

บัณฑิตที่ฝักใฝ่แต่ในทรัพย์ศฤงคาร ก็มิบังควรให้เรียกว่าบัณฑิต

มีบางครั้งที่สัตบุรุษมิใช่ผู้มีความเมตตากรุณา แต่ไม่มีเลยสักครั้งที่ทุรบุรุษเป็นผู้มีความเมตตากรุณา

สัตบุรุษย่อมเข้าใจในสิ่งที่อยู่เบื้องบน ทุรบุรุษย่อมเข้าใจเพียงสิ่งอยู่เบื้องล่าง

สัตบุรุษย่อมไม่คิดในสิ่งซึ่งอยู่นอกตำแหน่งหน้าที่ของตน

สัตบุรุษย่อมละอายแก่ใจ หากคำพูดของเขาดังกว่าการกระทำของเขา

สัตบุรุษอาจยากได้ในบางครา แต่หากทุรบุรุษเป็นเช่นนั้น หายนะย่อมบังเกิดแก่ผู้คนทั้งปวง

ยู่ เอ๋ย ผู้รู้จักคุณธรรมนั้นหายากยิ่งนัก

การไม่สนทนากับคนที่ควรแก่การสนทนาด้วย เป็นการเสียคนผู้นั้นไปโดยเปล่าประโยชน์ การสนทนากับคนที่มิควรสนทนาด้วย เป็นการเสียคำพูดไปโดยเปล่าประโยชน์ ปราชญ์ย่อมไม่เสียทั้งคนและถ้อยคำ

ผูมิใส่ใจอนาคต มิช้าจะประสบความยุ่งยาก

เมื่อถือคุณธรรมเป็นแก่ชีวิต สัตบุรุษย่อมประพฤติตนตามจารีตพิธี แสดงออกถึงความอ่อนน้อมถ่อมตน และเพียบพร้อมด้วยความน่าไว้วางใจ เช่นนี้แหละคือสัตบุรุษโดยแท้

สัตบุรุษทุกข์ร้อนว่าตนไร้ความสามารถ ไม่ทุกข์ร้อนว่าผู้อื่นไม่รู้ถึงความสามารถของตน

สัตบุรุษหดหู่ใจต่อการตายที่ปราศจากความยั่งยืนของชื่อเสียง

สัตบุรุษเรียกร้องตนเอง ทุรบุรุษเรียกร้องผู้อื่น

สุตบุรุษทะนงตนแต่ไม่แข่งขัน คบหาสมาคมแต่ไม่เลือกข้าง

สัตบุรุษมิได้เชิดชูคนใดจากสิ่งที่เขาพูด และมิได้ละเลยสิ่งที่พูดออกมาเนื่องจากผู้พูด

สัตบุรุษทำงานเพื่อวิถีที่ถูกต้อง ทำงานโดยมิมุ่งเน้นการหาเลี้ยงชีพ การทำไร่ไถนาย่อมยากแค้น การศึกษาเรียนรู้ย่อมได้รับราชการ มีเบี้ยหวัด สัตบุรุษใส่ใจในวิถีที่ถูกต้อง และมินำพาต่อความยากไร้

งานที่ใช้สติปัญญาเพียงเล็กน้อย ย่อมมิใช่ภารหน้าที่อันยิ่งใหญ่ของสัตบุรุษ ภาระหน้าที่อันยิ่งใหญ่ย่อมมิใช่งานที่ใช้สติปัญญาเพียงเล็กน้อยของทุรบุรุษ

สัตบุรุษย่อมยึดมั่นในสิ่งที่ถูกต้อง ไม่คล้อยตามความยึดมั่นของผู้อื่น

ในการรับใช้เจ้านาย จงคำนึงถึงความรับผิดชอบในภาระหน้าที่ให้มากกว่าคำนึงถึงเบี้ยหวัด

สำหรับสัตบุรุษแล้ว มีความหวาดหวั่นอยู่สามรูปการ นั่นคือเขาหวาดหวั่นต่อชะตากรรม เขาหวาดหวั่นต่อมหาบุรุษ เขาหวาดหวั่นต่อคำพูดของปราชญ์ ส่วนทุรบุรุษหาได้มีความรู้เรื่องชะตากรรมและหาได้มีความหวาดหวั่นไม่นั้น ย่อมปรามาสมหาบุรุษและหัวเราะเยาะคำพูดของปราชญ์

มีแต่คนฉลาดที่สุดกับคนโง่ที่สุดเท่านั้นที่เปลี่ยนแปลงได้

สัตบุรุษเคารพอย่างสูงในความมีศีลธรรม แม้สัตบุรุษผู้มีความกล้าหาญแต่ไม่มีธรรมะแล้ว ย่อมก่อให้เกิดความระส่ำระสาย ส่วนทุรบุรุษผู้มีความกล้าหาญแต่ไม่มีธรรมะแล้ว ย่อมก่อให้เกิดการลักขโมย

มีเพียงอิสตรีเท่านั้นที่ยากจะต่อกรด้วย ครั้นอยู่ใกล้ชิดพวกเขา พวกเขาก็ไม่อ่อนน้อมถ่อมตนเลย ครั้นพอตีตัวออกห่าง พวกเขาก็บ่น

สัตบุรุษย่อมไม่ทอดทิ้งญาติ