ขั้นตอนการจัดทำแผนชุมชน

แนวทางการสนับสนุนทั่วไปจากคณะประสานงานเครือข่ายแผนแม่บทชุมชนพึ่งตนเอง 4 ภาค

“เน้นการสนับสนุนทางปัญญา”

โครงการฯ จะสนับสนุนกิจกรรมหลัก ดังนี้

1. การจัดกระบวนการเรียนรู้ของชุมชนที่ยึดหลักเศรษฐกิจพอเพียงและการพึ่งตนเอง

2. ส่งเสริมการพัฒนาคน ชุมชน และกิจกรรมเพื่อการพัฒนาโดยกระบวนการจัดทำแผนชุมชน

3. เชื่อมโยงเวที / เครือข่ายองค์กรชุมชน / ภาคประชาชน ในระดับต่างๆ

4. เชื่อมโยงเวทีขบวนการชุมชนท้องถิ่น กับหน่วยงานภาคีพัฒนาที่เกี่ยวข้อง และสภาองค์กรชุมชนเพื่อหนุนเสริมการทำงานของภาคประชาชน

5. ผลักดันแผนชุมชนให้เป็นยุทธศาสตร์การพัฒนาของภาคประชาชนทุกระดับ และได้รับการยอมรับในระดับนโยบาย รวมทั้งนำนโยบายแนวทางพัฒนาของภาครัฐมาหนุนเสริมการทำงานภาคประชาชน

6. ส่งเสริมให้หมู่บ้าน ตำบล ที่มีกระบวนการแผนชุมชนเชิงคุณภาพที่มีรูปธรรมและมีคุณภาพสะท้อนหลักเศรษฐกิจพอเพียงทั้งด้านแนวคิดและการปฏิบัติเป็นหมู่บ้าน / ตำบล ศูนย์การเรียนรู้ และนำร่องในการพัฒนาสาระของแผนชุมชนให้เป็นแผนยุทธศาสตร์ภาคประชาชน สามารถยกระดับเป็นเครื่องมือการพัฒนาของภาคประชาชนทั้งระดับหมู่บ้าน ตำบล และจังหวัด

7. ส่งเสริมการจัดการความรู้ ระบบข้อมูล การพัฒนาองค์กรชุมชนให้มีการบริหารจัดการที่ดี และการพัฒนาสื่อเพื่อการขยายผล

นอกจากนี้ยังมีขั้นตอนการจัดทำแผนชุมชน เพื่อสร้างพื้นที่รูปธรรมการจัดทำแผนชุมชนเชิงคุณภาพ ที่พอแนะนำไว้ ดังนี้

แม้ว่าการจัดทำแผนชุมชนตามโครงการ ฯ ปี 2551 เป็นการต่อยอดเพื่อพัฒนาหมู่บ้าน / ตำบล ที่มีศักยภาพให้เป็นศูนย์การเรียนรู้การจัดทำแผนชุมชนเพื่อขยายผลชุมชนเข้มแข็ง ที่มีการปฏิบัติตามหลักเศรษฐกิจพอเพียง ไม่ใช่การดำเนินการเพื่อจัดทำแผนชุมชนใหม่และไม่จำเป็นที่จะต้องดำเนินการให้ครบทุกขั้นตอนของการจัดทำแผนชุมชน10ขั้นตอนดังเช่น โครงการจัดทำแผนชุมชนที่ผ่านมา แต่การดำเนินการโครงการนี้ก็จำเป็นที่จะต้องให้ชุมชนใช้ขั้นตอนการจัดทำแผนชุมชน

10ขั้นตอนที่มีการปรับปรุงรายละเอียดเพิ่มเติมให้สอดคล้องกับหลักการแผนชุมชนเชิงคุณภาพทบทวนคุณภาพของแผนชุมชนที่มีอยู่ หากพิจารณาแล้วเห็นว่าแผนชุมชนเดิมยังไม่สะท้อนผลผลิต ผลลัพธ์ และรูปธรรมพื้นที่ที่ต้องการให้เกิดขึ้น

ก็ต้องปรับปรุงแก้ไขแผนชุมชนให้มีคุณภาพต่อไป

1) รายละเอียดขั้นตอนการจัดทำแผนชุมชน 10 ขั้นตอน มีดังนี้

ค้นหาแกนนำและองค์กรท้องถิ่น สร้างทีมงานที่จะจัดทำแผนชุมชนเชิงคุณภาพ ที่มีผู้แทนจากทุกภาคส่วนทุกองค์กรของชุมชนร่วมกันสร้างความเข้าใจที่ชัดเจนว่าทำแผนชุมชนเชิงคุณภาพเพื่ออะไร ทำอย่างไรถึงจะเริ่มกระบวนการว่างแผนชุมชนได้ถูกต้อง และได้คนที่มีจิตอาสาและมีประสิทธิภาพเข้าร่วมกระบวนการ

จุดประกายความคิด เป็นขั้นตอนกระตุ้นให้คนในชุมชนหันมาใส่ใจชุมชนของตนเอง โดยอาจจัดเป็นเวทีพูดคุยเพื่อกระตุ้นให้ชุมชนตระหนักถึงปัญหา วิกฤติที่เกิดความหวังที่จะอยู่รอดร่วมกัน เช่นพูดคุยถึงเรื่องราวของชุมชนสิ่งดีงามในอดีต การเปลี่ยนแปลงที่เกิดกับชุมชน สถานการณ์ชุมชนปัจจุบันและแนวโน้มการเปลี่ยนแปลงที่จะกระทบกับวิถีชีวิตชุมชนความเป็นอยู่ และความหวังที่จะอยู่รอดร่วมกันด้วยตัวของชุมชนเอง ฯลฯ โดยในขั้นตอนนี้เมื่อชุมชนเห็นชอบให้มีการจัดทำแผนชุมชนแล้ว ควรนำเสนอทีมงานแผนชุมชน วิทยากรกระบวนการ แผนการขับเคลื่อนและเครื่องมือและข้อตกลงร่วมกันระหว่างทีมงานและชุมชน

ศึกษาประวัติศาสตร์ชุมชน ที่มา คุณค่า สิ่งดีงามของชุมชน ทำให้สมาชิกเห็นถึงที่มา ตัวตนที่แท้จริงของตนเอง ของชุมชนและเกิดเป็นความรักในท้องถิ่น โดยให้มีคน 3 รุ่น คือ เด็ก ผู้ใหญ่ ผู้สูงอายุ ซึ่งจะเป็นพลังสำคัญในการนำพาชุมชนให้รอดพ้นวิกฤติ อยู่ร่วมกัน ทำให้ชุมชนรู้จักเรื่องราวของตนเอง รู้จักมรดกทางวัฒนธรรม รู้เรื่องราวของชุมชนทั้งอดีต ปัจจุบัน เพื่อมองเห็นอนาคตร่วมกัน

สำรวจ รวบรวมข้อมูล กำหนดประเด็นที่จำเป็นต้องรู้ อยากรู้ เพื่อเก็บข้อมูล เช่น รายรับ รายจ่าย หนี้สิน การผลิต ศักยภาพชุมชนด้านวัฒนธรรมภูมิปัญญาท้องถิ่นปัญหาที่ชุมชนเผชิญอยู่ ฯลฯ การสำรวจข้อมูลอาจใช้แตกต่างกันไปตามพื้นที่ เรื่องที่ต้องการข้อมูลเชิงปริมาณต้องใช้แบบสอบถาม บางเรื่องใช้เวทีระดมความเห็น หรือการพูดคุยกลุ่มเล็กเพื่อเจาะลึกลงรายละเอียด โดยควรมีการจดบันทึกไว้ด้วย

วิเคราะห์สังเคราะห์ข้อมูล เพื่อเข้าใจสถานการณ์และร่วมกันกำหนดอนาคตของชุมชน ขั้นตอนนี้ต้องหาวิธีให้สมาชิกในชุมชนได้เห็นข้อมูลทั้งหมดร่วมกัน และได้มีส่วนร่วมในการวิเคราะห์ สังเคราะห์ เรียนรู้ร่วมกันว่า สถานการณ์ของชุมชนปัจจุบันในเรื่อง การผลิต รายได้ ทรัพยากรธรรมชาติ ทุนทางสังคม เป็นอย่างไร ชุมชนอยู่ร่วมกันได้เพราะอะไร มีเรื่องราวอะไรบ้างที่สำคัญ มีปัญหาสำคัญอะไรที่จะส่งผลลบต่อชุมชนและสาเหตุของปัญหาคืออะไร โดยในขั้นตอนนี้ควรเชิญภาคีการพัฒนา เช่น ท้องถิ่น ส่วนราชการพื้นที่ หน่วยงานวิชาการชุมชนที่มีประสบการณ์การจัดทำแผนชุมชนเข้าร่วม ต่อชุมชน เอกลักษณ์ของชุมชนคืออะไร เพื่อเรียนรู้ร่วมกัน

ยกร่างแผนชุมชน หลังจากรู้คำตอบว่าปัจจุบันชุมชนอยู่ตรงไหนแล้ว ต้องช่วยกันหาคำตอบว่า ชุมชนต้องการจะเป็น อยากจะเห็นอะไรในอนาคต และมีระยะห่างที่ชุมชนจะไปถึงจุดที่ต้องการแค่ไหนและจะไปถึงจุดนั้นได้อย่างไร โดยอาจจะกำหนดวิสัยทัศน์ ว่าระยะ 5-10 ปี ข้างหน้าชุมชนต้องการหรืออยากเห็นอะไร อะไรเป็นสิ่งที่จำเป็นต้องทำเพื่อบรรลุจุดหมายและแก้ไขปัญหา ชุมชนและองค์กรชุมชนจะต้องทำอะไรบ้าง องค์กรปกครองส่วนท้องถิ่น ภาคประชาสังคมและภาครัฐ จะต้องทำอะไรบ้าง เพื่อขับเคลื่อนชุมชนไปข้างหน้า มีแผนงาน / โครงการกิจกรรมอะไรบ้างที่จะนำชุมชนไปถึงจุดที่ต้องการ มีค่าใช้จ่ายตามแผนงานโครงการเท่าใด โดยแผนงาน / โครงการ / กิจกรรม ควรแยกเป็น 3 กลุ่ม คือ สิ่งที่ชุมชนทำได้เอง สิ่งที่เกินความสามารถของชุมชนต้องทำร่วมกับองค์กรปกครองส่วนท้องถิ่น / อำเภอ / จังหวัด หรือขอรับสนับสนุนจากภายนอก

ประชาพิจารณ์แผนชุมชน เป็นการให้สมาชิกชุมชนให้ร่วมกันพิจารณาถึงความถูกต้องของแผนชุมชนว่า สามารถสะท้อนเรื่องราวความเป็นจริงของชุมชนที่เกี่ยวข้องกับคนและองค์กรชุมชนทุกกลุ่ม มีความชัดเจนว่าจะเห็นภาพการเปลี่ยนแปลงทางเศรษฐกิจ สังคม และภาวะแวดล้อมของชุมชนในทางที่ดีขึ้นโดยแผนชุมชนควรมีแผนงาน / โครงการ / กิจกรรม ตามลำดับความสำคัญที่ชุมชน ท้องถิ่น และหน่วยงานที่เกี่ยวข้องที่สามารถนำไปปฏบัติได้มีความเชื่อมโยงกับภาครัฐ ท้องถิ่น ภาคเอกชน และองค์กรประชาชนที่เป็นพันธมิตร

นำแผนสู่การปฏิบัติ นำแผนงาน / โครงการ / กิจกรรม ตามแผนชุมชนมาปฏิบัติ โดยเน้นการให้ชุมชนพึ่งตนเองก่อน “ระเบิดจากข้างใน” โดยใช้ศักยภาพและทุนของชุมชนทั้งทุนทางสังคมทุนทางเศรษฐกิจ ทุนทางทรัพยากรธรรมชาติ อย่างสมดุล ตามหลักเศรษฐกิจพอเพียง

ทบทวนปรับปรุง เมื่อนำแผนชุมชนไปปฏิบัติ อาจไม่ตรงกับสถานการณ์จริงที่เกิดขึ้น เนื่องจากมีการเปลี่ยนแปลง ซึ่งเป็นเรื่องปกติจึงต้องมีการทบทวนแผนชุมชนอยู่ตลอดเวลา เพื่อให้แผนชุมชนเป็นแผนที่มีชีวิตตอบสนองต่อการเปลี่ยนแปลงที่มีผลกระทบ และสร้างภูมิคุ้มกันต่อชุมชน ประเมินสรุปบทเรียน เป็นขั้นตอนที่จะติดตามดูว่าแผนชุมชนที่ทำมาได้ผลเป็นอย่างไร เพื่อสรุปเป็นบทเรียนนำกลับมาใช้ปรับปรุงหรือถอดเป็นองค์ความรู้ให้กับชุมชนอื่นได้เรียนรู้ต่อไป โดยอาจใช้เป้าการประเมินเบื้องตนว่า แผนชุมชนก่อให้เกิดการเปลี่ยนแปลงที่เป็นการพัฒนาคนทั้งผู้ปฏิบัติงานและคนในชุมชนหรือไม่ แผนชุมชนทำให้ชุมชน / องค์กรชุมชนมีความสัมพันธ์มีกิจกรรมร่วมกันเพิ่มขึ้น มีความเข้มแข็งขึ้นหรือไม่ แผนชุมชนมีผลต่อการพัฒนาชุมชนให้ก้าวหน้าอย่างสมดุลและสามารถแก้ไขปัญหาที่เกี่ยวข้องกับชุมชน เช่น ปัญหาความยากจนปัญหาสิ่งแวดล้อมของชุมชน หรือไม่ ฯลฯ

2) การจัดทีมงานและวิทยากรกระบวนการ

การจัดทีมงานและวิทยากรกระบวนการเป็นการดำเนินการขั้นต้นที่สำคัญของการจัดทำแผนชุมชนเชิงคุณภาพ เพื่อให้เกิดการร่วมตัวกันของแกนนำชุมชนที่มีจิตอาสา / รู้เรื่องราว / สนใจ ที่จะใช้การจัดทำแผนชุมชนเชิงคุณภาพตามหลักเศรษฐกิจพอเพียง สร้างการเรียนรู้และการจัดการตนเองของชุมชน ที่นำไปสู่ พัฒนาคน พัฒนาชุมชน และพัฒนาเศรษฐกิจและสังคมของชุมชน เพื่อพัฒนาคุณภาพชีวิตและความเป็นอยู่ของคนในชุมชน โดยมีสาระสำคัญของการจัดทีมงานและวิทยากรกระบวนการ ดังนี้

การจัดทีมงานและบทบาท ควรมีผู้แทนจากทุกภาคส่วนและทุกองค์กรของชุมชนเข้าร่วมเป็นทีมงาน โดยต้องทำความเข้าใจประเด็นและความสำคัญของการจัดทำแผนชุมชนเชิงคุณภาพ ร่วมกันกำหนดวิทยากรกระบวนการ กำหนดแผนการทำงาน แผนการบริหารคน เงิน งาน เครื่องมือ วัสดุอุปกรณ์ และแผนการปฏิบัติการ รวมทั้งการประสานงานภาคีพัฒนาร่วมการขับเคลื่อนแผนชุมชน

เนื่องจากมีสถานการณ์ที่เกี่ยวข้องกับการจัดทำแผนชุมชน ทั้งในเรื่องการพัฒนาจังหวัดและองค์กรที่เกี่ยวข้องกับการพัฒนาหมู่บ้าน เช่น กรรมการหมู่บ้าน ทีมงานจัดทำแผนชุมชน จะต้องศึกษาบทบาทหน้าที่ของกรรมการหมู่บ้านสภาองค์กรชุมชนโดยต้องพูดคุยกันเพื่อจัดความสัมพันธ์กับกรรมการหมู่บ้านและองค์กรที่มีอยู่เพื่อประสานการดำเนินการโครงการด้วย

วิทยากรกระบวนการ ค้นหาวิทยากรกระบวนการที่เป็นคนในชุมชนหรือจากชุมชนใกล้เคียงและชุมชนอื่น ที่มีทักษะการสื่อสารที่ดี มีความน่าเชื่อถือน่าไว้วางใจ รู้จักถาม กระตุ้นให้คิด พูดตรงประเด็น จับประเด็นได้ สามารถเชื่อมโยงความคิด และสรุปได้ดี มีความยึดหยุ่นทางความคิด คิดเชิงบวก เป็นมิตร วางตัวเป็นกลาง มีความสามารถในการพูดจูงใจคน เชื่อมั่นในตัวชาวบ้าน / ชุมชน และยึดหลักการพื้นที่เป็นตัวตั้ง ชุมชนเป็นศูนย์กลาง เข้าใจและเห็นคุณค่าของเศรษฐกิจพอเพียงที่มีต่อวิถีชีวิตชุมชน จากนั้นเตรียมทีมวิทยากรกระบวนการ ออกแบบการเปิดเวทีที่จะใช้ กำหนดวัตถุประสงค์ เนื้อหาขั้นตอนการะบวนการและเทคนิคที่ใช้ วิทยากรหลัก วิทยากรผู้ช่วย ซักซ้อมแนวคิด กระบวนการ เทคนิค วิธีการ เตรียมประเด็นพูดคุยในเวที เช่น หลักการแนวคิดการจัดทำแผนชุมชน หลักเศรษฐกิจพอเพียง เนื้อหาของแผนชุมชน และเตรียมพื้นที เตรียมคน เตรียมสถานทีจัดเวที อุปกรณ์ที่จะใช้

เนื่องจากโครงการฯเป็นการขยายผลการเรียนรู้การนำหลักเศรษฐกิจพอเพียงมาประยุกต์ใช้กับการพัฒนาหมู่บ้าน / ตำบล โดยนำมาใช้ในการคิด ตัดสินใจ และดำเนินกิจกรรมของชุมชน ดังนั้น ทีมงานและวิทยากระบวนการแผนชุมชนต้องสร้างความเข้าใจเรื่องปรัชญาของเศรษฐกิจพอเพียงและการประยุกต์ใช้ ต้อง “รู้ดี ทำได้ ใช้เป็น เห็นผล” โดยเริ่มต้นที่ตัวเอง ตั้งสติ ทำความเข้าใจเห็นคุณค่า และปฏิบัติตามหลักเศรษฐกิจพอเพียง โดยเรียนรู้จาการปฏิบัติด้วย ซึ่งจะทำให้การจัดทำแผนชุมชนเชิงคุณภาพ บรรลุเป้าหมายที่จะให้เกิดศูนย์การเรียนรู้ชุมชนเข้มแข็งที่มีการปฏิบัติตามหลักเศรษฐกิจพอเพียงรวมทั้งเกิดสภาองค์กรชุมชน รวม 700 หมู่บ้าน