วัฒนธรรมชุมชนมีคุณค่าและดีงามเช่นนี้ ยังมีคนมาแสวงหาผลประโยชน์จากวัฒนธรรมเหล่านี้ไปซะได้...เพราะวัฒนธรรมชุมไม่มีภูมิคุ้มกันพอ...หรือเพราะสังคมภายโหดร้าย เกินที่วัฒนธรรมชุมชนจะต้านทานได้...การสร้างกระบวนการเรียนรู้ทางงานพัฒนาก็หวังเพื่อที่จะได้รู้เท่าทันต่อกระแสการเปลี่ยนแปลงบุคคล ครอบครัว ชุมชน สังคม ประเทศ โลก ไม่เกินไปอาจถึงจักรวาล...รวมถึงสร้างภูมิคุ้มกันเหล่านั้น...แนวคิดวัฒนธรรมชุมชน เป็นสิ่งที่ควรให้ความสำคัญในงานพัฒนา...แต่คงไม่ใช่คำตอบที่สมบูรณ์แบบ...เพราะชุมชนไม่ได้อยู่อย่างโดดเดี่ยวในจักรวาล...ดังนั้น...ทำอย่างไรชุมชนจะเข้มแข็งและอยู่ได้อย่างยั่งยืน...ก็คงเป็นโจทย์ที่นักพัฒนาพยายามขบคิดมาตลอด...อย่างไรก็ตามปัญหาที่พบเห็นช่วยเปิดมุมมองให้เรากว้างขึ้น...ขอบคุณพี่บางทรายครับ