เกริ่นนำ
เทวตาสังยุตต์
สังยุตตนิกาย สคาถวรรค
พระไตรปิฎกเล่มที่ ๑๕ พระสุตตันตปิฎก เล่ม ๗
---------------------
เทวตาสังยุตต์ (การตอบปัญหาเทวดา) เป็นการรวมคาถาภาษิตที่ตรัสและกล่าวตอบเทวดาต่าง ๆ ได้ยินว่า เทวดาทั้งหลาย เมื่อมาสู่ที่บำรุงของพระพุทธเจ้า หรือสาวกของพระพุทธเจ้า ย่อมมาในเวลามัชฌิมยามเท่านั้น (มัชฌิมยาม หมายถึง ยามกลางคืน ซึ่งเป็นช่วงเวลาตั้งแต่ 22:00 น. ถึง 02:00 น. ซึ่งในพระพุทธศาสนา คืนหนึ่งแบ่งออกเป็น สามยาม ได้แก่:ปฐมยาม – ตั้งแต่ 18:00 น. ถึง 22:00 น. มัชฌิมยาม – ตั้งแต่ 22:00 น. ถึง 02:00 น. และปัจฉิมยาม – ตั้งแต่ 02:00 น. ถึง 06:00 น.) นี้เป็นนิยามของเทวดาทั้งหลาย จริงอยู่ เทวดาทั้งหลาย เมื่อมาสู่มนุษยโลก ละวรรณะที่มีอยู่ตามปกติและฤทธิตามปกติแล้วทำอัตภาพให้หยาบ ทำวรรณะได้มากอย่าง ทั้งทำฤทธิ์ก็ได้หลายอย่าง เมื่อจะไปสู่สถานที่ทั้งหลาย ย่อมมาด้วยกายอันตนตกแต่งแล้ว อัตภาพของเทวดาเหล่านั้นแม้ทั้งหมดเป็นกายละเอียดยิ่ง การสำเร็จกิจด้วยอิริยาบถโดยอัตภาพนั้นมีอยู่ ด้วยเหตุดังนั้น เทวบุตรนี้จึงมาด้วยกายอันตนตกแต่งแล้วทีเดียว
พระผู้มีพระภาคเจ้าอันเทวดาและมนุษย์ทั้งหลายพึงเข้าไปเฝ้า เพราะท่านเหล่านั้นมีความประสงค์เพื่อจะบรรลุคุณวิเศษมีประการต่างๆ เปรียบเหมือนต้นไม้ใหญ่ที่ผลิตผลตลอดฤดูกาลอันฝูงนกทั้งหลายพากันไปยังต้นไม้นั้น ด้วยประสงค์จะจิกกินซึ่งผลมีรสอร่อยฉะนั้น เทวดาและมนุษย์ทั้งหลายผู้เป็นบัณฑิต เข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้าผู้ควรเคารพในฐานครู ย่อมยืนอยู่ ณ ที่สมควรส่วนข้างหนึ่ง ดังนี้ โดยเว้นโทษของการยืน ๖ อย่าง คือ ยืนไกลเกินไป ยืนใกล้เกินไป ยืนเหนือลม ยืนในที่สูง ยืนตรงหน้าเกินไป และยืนข้างหลังเกินไป จริงอยู่ บุคคลผู้ยืนไกลเกินไปถ้าประสงค์จะพูด ก็จะต้องพูดเสียงดัง ถ้ายืนใกล้เกินไปย่อมจะเบียดเสียดกัน ถ้ายืนเหนือลมย่อมเดือดร้อนด้วยกลิ่นตัว ถ้ายืนในที่สูงย่อมประกาศถึงความไม่เคารพ ยืนตรงหน้าเกินไป ถ้าประสงค์จะมองก็จะต้องจ้องตากัน และยืนข้างหลังเกินไป ถ้าใคร่จะเห็นหน้าก็จะต้องชะเง้อคอดู
จริงอยู่ ความที่พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงข้ามโอฆะได้แล้วปรากฏแก่หมื่นโลกธาตุ ด้วยเหตุนั้น ความสงสัยของเทวดานี้ ในที่นี้ว่า ก็พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงข้ามโอฆะได้แล้วด้วยเหตุนี้ จะไม่ทรงทราบอะไรๆ ย่อมไม่มี ก็เทศนาของพระผู้มีพระภาคเจ้ามี ๒ อย่าง คือ แสดงโดยนิคคหมุขะและอนุคคหมุขะ (เพื่อข่มมานะเหล่านั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าจึงทรงแสดงธรรมเช่นกับพระสูตรทั้งหลายมีมูลปริยายสูตรเป็นต้น นี้ชื่อว่านิคคหมุขเทศนา ส่วนชนเหล่าใดเป็นผู้ตรง ใคร่ต่อการศึกษา พระผู้มีพระภาคเจ้าย่อมแสดงธรรมแก่ชนเหล่านั้นกระทำให้เป็นผู้รู้ได้ง่ายดังนี้ นี้ชื่อว่าอนุคคหมุขเทศนา)
ดังนั้นการตอบปัญหาเทวดาจึงเป็นส่วนหนึ่งของการเผยแผ่ธรรมะที่ช่วยให้หลักธรรมสมบูรณ์ขึ้นและเข้าถึงสรรพสัตว์ได้อย่างกว้างขวาง เทวดานั้นละกายอันตนตกแต่งแล้วดำรงอยู่ในกายอันเป็นอุปาทินนกะตามปกติของตน เพราะมีความหวังอันสำเร็จแล้ว มีที่พึ่งอันได้แล้ว ได้บูชาพระทศพล ด้วยของหอมทั้งหลายและพวงดอกไม้ทั้งหลาย แล้วกลับไปสู่พิภพของตน ดังนี้แล.
พุทธกิจประจำวัน 5 ประการ คือกิจที่พระพุทธเจ้าทรงบำเพ็ญเป็นประจำในแต่ละวัน ซึ่งประกอบด้วย:
1. ปุพฺพณฺเห ปิณฺฑปาตญฺจ – เวลาเช้าเสด็จออกบิณฑบาต (การเสด็จออกบิณฑบาตในเวลาเช้า เป็นหนึ่งในพุทธกิจสำคัญของพระพุทธเจ้า ซึ่งมีความหมายลึกซึ้งทั้งในแง่ของการดำรงชีวิตของพระสงฆ์และการฝึกฝนจิตใจของพุทธศาสนิกชน)
2. สายณฺเห ธมฺมเทสนํ – เวลาเย็นทรงแสดงธรรม (เป็นหนึ่งในพุทธกิจประจำวันของพระพุทธเจ้า ซึ่งมีความสำคัญอย่างยิ่งต่อการเผยแผ่พระธรรมและการให้โอวาทแก่พุทธศาสนิกชน)
3. ปโทเส ภิกฺขุโอวาทํ – เวลาค่ำประทานโอวาทแก่เหล่าภิกษุ (เป็นหนึ่งในพุทธกิจประจำวันของพระพุทธเจ้า ซึ่งมีความสำคัญต่อการเผยแผ่พระธรรมและการแนะนำแนวทางปฏิบัติแก่พระสงฆ์)
4. อฑฺฒรตฺเต เทวปญฺหนํ – เที่ยงคืนทรงตอบปัญหาเทวดา (พระองค์ทรงตอบปัญหาที่เทวดามาถาม ซึ่งมักเป็นคำถามเกี่ยวกับธรรมะขั้นสูงหรือเรื่องที่เกี่ยวข้องกับกฎแห่งกรรมและการหลุดพ้นจากทุกข์)
5. ปจฺจุสฺเสว คเต กาเล ภพฺพาภพฺเพ วิโลกนํ – เวลาก่อนรุ่ง ทรงตรวจพิจารณาสัตว์โลกที่สามารถบรรลุธรรม (เป็นพุทธกิจประจำวันข้อสุดท้ายของพระพุทธเจ้า ซึ่งสะท้อนถึงพระเมตตาและพระปัญญาในการโปรดสัตว์ให้เข้าถึงธรรม)
พุทธกิจเหล่านี้สะท้อนถึงพระเมตตาและพระปัญญาของพระพุทธเจ้าในการเผยแผ่พระธรรมและโปรดสัตว์โลกให้เข้าถึงความหลุดพ้น และการตอบปัญหาเทวดาในเวลาเที่ยงคืน เป็นหนึ่งในพุทธกิจประจำวันของพระพุทธเจ้า ซึ่งสะท้อนถึงพระปัญญาและพระเมตตาในการเผยแผ่ธรรมแก่สรรพสัตว์ รวมถึงเหล่าเทวดาที่มีความสงสัยในหลักธรรม
ความหมายของการตอบปัญหาเทวดา
- เป็นการเผยแผ่ธรรมแก่สรรพสัตว์ – พระพุทธเจ้าทรงแสดงธรรมไม่เพียงแต่แก่มนุษย์ แต่ยังรวมถึงเทวดาและอมนุษย์ที่มีความสนใจในธรรมะ
- เป็นโอกาสให้เทวดาได้เรียนรู้ธรรม – เทวดาหลายองค์มีความสงสัยเกี่ยวกับกฎแห่งกรรม การหลุดพ้นจากทุกข์ และหลักธรรมที่นำไปสู่การบรรลุธรรม
- เป็นการไขข้อข้องใจในธรรมะขั้นสูง – คำถามจากเทวดามักเกี่ยวข้องกับหลักธรรมที่ลึกซึ้ง เช่น อริยสัจ 4, ปฏิจจสมุปบาท หรือเรื่องเกี่ยวกับการบรรลุพระนิพพาน
ลักษณะของการตอบปัญหา
- เทวดาจะมาปรากฏต่อพระพุทธเจ้าในเวลาเที่ยงคืน และกราบทูลถามปัญหาที่ตนสงสัย
- พระพุทธเจ้าจะทรงพิจารณาและแสดงธรรมตามความเหมาะสมของผู้ถาม เพื่อให้เกิดความเข้าใจที่ถูกต้อง
- บางครั้งการตอบปัญหานี้นำไปสู่การบรรลุธรรมของเทวดา เช่น การบรรลุโสดาปัตติผล
ตัวอย่างเหตุการณ์สำคัญ
- เทวดาผู้สงสัยเรื่องกรรม – มีเทวดาหลายองค์ที่เคยเป็นมนุษย์มาก่อนและมีความสงสัยเกี่ยวกับผลของกรรมที่ตนเคยกระทำ
- เทวดาผู้แสวงหาความหลุดพ้น – บางองค์มีความปรารถนาจะหลุดพ้นจากสังสารวัฏและมาขอคำแนะนำจากพระพุทธเจ้า
การตอบปัญหาเทวดาของพระพุทธเจ้ามีผลสำคัญต่อการเผยแผ่ธรรมะและการทำให้หลักธรรมลึกซึ้งขึ้นในหลายแง่มุม:
- ช่วยให้ธรรมะเข้าถึงสรรพสัตว์ – ไม่เพียงแต่มนุษย์ที่ได้รับการสอนธรรม แต่เทวดาและอมนุษย์ก็สามารถเรียนรู้และเข้าใจหลักธรรมได้เช่นกัน.
- ทำให้ธรรมะสมบูรณ์และลึกซึ้งขึ้น – คำถามจากเทวดามักเกี่ยวข้องกับหลักธรรมที่ซับซ้อน เช่น กฎแห่งกรรม, อริยสัจ 4, และปฏิจจสมุปบาท ซึ่งช่วยให้พระพุทธเจ้าทรงอธิบายธรรมะในมุมที่ละเอียดขึ้น.
- เป็นแบบอย่างของการตอบปัญหา – พระพุทธเจ้าทรงใช้วิธีตอบปัญหาที่มีเหตุผลและเหมาะสมกับผู้ถาม เช่น การตอบแบบตรงไปตรงมา, การแยกแยะ, การย้อนถาม และการตอบโดยอาการนิ่ง ซึ่งเป็นแนวทางที่สามารถนำไปใช้ในการสนทนาธรรมได้.
- ส่งผลต่อการบรรลุธรรมของเทวดา – เทวดาหลายองค์ที่ได้รับคำตอบจากพระพุทธเจ้าสามารถเข้าใจธรรมะและบรรลุธรรมขั้นต่าง ๆ ได้ เช่น การบรรลุโสดาปัตติผล.
- ช่วยให้มนุษย์เข้าใจธรรมะมากขึ้น – บางครั้งคำถามของเทวดาเป็นเรื่องที่มนุษย์เองก็สงสัย การตอบปัญหาเหล่านี้จึงช่วยให้มนุษย์ได้รับความกระจ่างและสามารถนำไปปฏิบัติได้.
************************
