การเรียนการสอนแบบสหวิชาชีพ (Interprofessional Education: IPE) สำหรับนักศึกษาพยาบาล
ดร.ภาณุ อดกลั้น (RN ENP Ph.D.)
******************************************* บทนำ
การเรียนการสอนแบบ IPE (Interprofessional Education) หมายถึง กระบวนการจัดการศึกษาให้นักศึกษาวิชาชีพสุขภาพหลากหลายสาขาได้เรียนรู้ร่วมกัน ฝึกทักษะ และพัฒนาศักยภาพในการทำงานเป็นทีมอย่างมีประสิทธิภาพ แนวคิดนี้ได้รับความสนใจมากขึ้นในระบบบริการสุขภาพที่ซับซ้อนและต้องการการบูรณาการความรู้จากหลายวิชาชีพ โดยมีเป้าหมายสำคัญเพื่อเพิ่มคุณภาพการดูแลผู้ป่วย ลดข้อผิดพลาดทางวิชาชีพ และเสริมสร้างความเข้าใจซึ่งกันและกันของทีมสุขภาพ การจัดการเรียนการสอนแบบ IPE ช่วยให้นักศึกษาพยาบาลได้ฝึกฝนบทบาทวิชาชีพพยาบาล ควบคู่ไปกับการตระหนักถึงบทบาทหน้าที่และขอบเขตวิชาชีพอื่น เช่น แพทย์ เภสัชกร นักกายภาพบำบัด และนักโภชนาการ ในบริบทการศึกษาพยาบาล IPE มักจัดผ่านกิจกรรมร่วมกัน เช่น การเรียนในชั้นเรียนแบบบูรณาการ การฝึกปฏิบัติจำลองสถานการณ์ (simulation) การแก้ปัญหากรณีศึกษา (case-based learning) และการฝึกประสบการณ์จริง (clinical placement) ที่นักศึกษาจากหลายสาขาวิชาชีพทำงานร่วมกันเป็นทีม การพัฒนา IPE จึงมุ่งสร้างทักษะสำคัญ ได้แก่ การสื่อสารระหว่างวิชาชีพ ความร่วมมือ การตัดสินใจร่วมกัน และการเคารพบทบาทของเพื่อนร่วมทีม ซึ่งสอดคล้องกับแนวโน้มการดูแลสุขภาพยุคใหม่ที่เน้นผู้ป่วยเป็นศูนย์กลาง ความหมายของ IPE
ตามคำนิยามของ WHO (2010) ให้นิยามไว้ว่า “Interprofessional Education occurs when students from two or more professions learn about from and with each other to enable effective collaboration and improve health outcomes.” หมายความว่า การที่นักศึกษาจากสองวิชาชีพขึ้นไปเรียนรู้เกี่ยวกับกันและกัน เรียนรู้ร่วมกัน และเรียนรู้จากกันและกัน เพื่อเสริมสร้างความเข้าใจซึ่งกันและกัน และพัฒนาทักษะการทำงานเป็นทีมอย่างมีประสิทธิภาพ องค์ประกอบของ IPE
1. ผู้เรียนจากหลากหลายวิชาชีพ เช่น นักศึกษาแพทย์ พยาบาล เภสัชกร ทันตแพทย์ นักกายภาพบำบัด ฯลฯ
2. การเรียนรู้ร่วมกันอย่างมีเป้าหมาย มีการออกแบบกิจกรรมที่ให้ทุกวิชาชีพมีบทบาทในการแก้ไขปัญหา ร่วมตัดสินใจ และวางแผนการดูแลผู้ป่วย
3. การแลกเปลี่ยนเรียนรู้ซึ่งกันและกัน (learn from with and about each other) เป็นการเรียนรู้ที่ส่งเสริมความเข้าใจบทบาทหน้าที่และความเชี่ยวชาญของแต่ละวิชาชีพ
4. อาจารย์/ผู้สอนที่มีประสบการณ์สหวิชาชีพ ทำหน้าที่กระตุ้นการแลกเปลี่ยน และสะท้อนการเรียนรู้ร่วมกันอย่างเท่าเทียม ขั้นตอนของการจัดการเรียนการสอนแบบ IPE การเรียนรู้แบบ IPE มีขั้นตอนหลัก 4 ขั้นตอน ได้แก่
1. การวางแผน (Planning) คือการออกแบบกิจกรรมการเรียนรู้ให้เหมาะสมกับผู้เรียนและเป้าหมายของการเรียนรู้ร่วมกัน รายละเอียด • กำหนดวัตถุประสงค์การเรียนรู้แบบสหวิชาชีพ (Interprofessional Learning Outcomes) เช่น เข้าใจบทบาทวิชาชีพอื่น พัฒนาทักษะการทำงานเป็นทีม • คัดเลือกหัวข้อหรือปัญหาทางสุขภาพที่ต้องการทีมสหวิชาชีพ เช่น Stroke COPD Geriatric care • วางแผนโครงสร้างกิจกรรม เช่น การใช้ Case-based Role play Simulation หรือ Problem-based learning • ประสานความร่วมมือกับคณาจารย์จากหลายวิชาชีพในการร่วมสอน ตัวอย่าง เช่น กิจกรรมวางแผนการดูแลผู้ป่วยเบาหวาน โดยมีนักศึกษาแพทย์ พยาบาล และเภสัชกรร่วมกันวิเคราะห์กรณีศึกษา
2. การเตรียมความพร้อม (Preparing) เตรียมทั้งอาจารย์และนักศึกษาให้มีความเข้าใจในเป้าหมายและแนวทางของ IPE รายละเอียด • บรรยายให้นักศึกษาทุกคนเข้าใจหลักการของ IPE และความสำคัญของการทำงานแบบสหวิชาชีพ • แนะนำบทบาทหน้าที่ของแต่ละวิชาชีพ เพื่อป้องกันความเข้าใจผิดหรือการทับซ้อนกันของหน้าที่ • เตรียมเอกสาร กรณีศึกษา หรือสถานการณ์จำลองที่ใช้ในกิจกรรม • ฝึกอาจารย์ผู้สอนให้สามารถกระตุ้นการแลกเปลี่ยนความคิดเห็นอย่างเท่าเทียม ตัวอย่าง เช่น ให้ข้อมูลเกี่ยวกับ “บทบาทของเภสัชกรในการดูแลผู้ป่วยเรื้อรัง” แก่นักศึกษาพยาบาล เพื่อเสริมความเข้าใจในทีมสุขภาพ
3. การดำเนินกิจกรรม (Implementing) เป็นช่วงที่นักศึกษาทำงานร่วมกันในกิจกรรมการเรียนรู้ที่ถูกออกแบบมาอย่างเหมาะสม รายละเอียด • แบ่งนักศึกษาเป็นกลุ่มผสมหลายวิชาชีพ (Interprofessional Group) • ดำเนินกิจกรรม เช่น วิเคราะห์เคสผู้ป่วย วางแผนการดูแล จำลองสถานการณ์ (Simulation) หรืออภิปรายกลุ่ม • สนับสนุนให้นักศึกษาเรียนรู้ “เกี่ยวกับ จาก และร่วมกับกันและกัน” (about from with) • ผู้สอนทำหน้าที่เป็นผู้อำนวยความสะดวก (facilitator) มากกว่าการบรรยาย ตัวอย่าง เช่น กลุ่มนักศึกษาร่วมกันวางแผนการส่งต่อผู้ป่วยสูงอายุกลับบ้าน โดยแต่ละวิชาชีพเสนอแผนการดูแลในบทบาทของตน
4. การประเมินผล (Evaluating) ประเมินผลการเรียนรู้ด้านความรู้ ทักษะ และเจตคติในการทำงานร่วมกันของนักศึกษา รายละเอียด • ประเมินจากหลายแหล่ง ได้แก่ การประเมินตนเอง การประเมินจากเพื่อนร่วมทีม และจากอาจารย์ • ใช้เครื่องมือ เช่น แบบสอบถามทักษะการทำงานร่วมกัน การสะท้อนการเรียนรู้ (reflection) การให้คะแนนการทำงานกลุ่ม • ให้ข้อมูลย้อนกลับ (feedback) แก่นักศึกษาอย่างสร้างสรรค์ • นำผลการประเมินไปใช้ปรับปรุงกิจกรรมครั้งต่อไป ตัวอย่าง เช่น ให้นักศึกษาเขียน Reflection เรื่อง “สิ่งที่เรียนรู้จากการร่วมทีมกับวิชาชีพอื่น” และประเมินด้วยแบบสอบถามการสื่อสารข้ามวิชาชีพ สรุปภาพรวม ขั้นตอน เป้าหมาย วิธีดำเนินการ 1. การวางแผน กำหนดเป้าหมายการเรียนรู้ ออกแบบกิจกรรมและหัวข้อร่วม 2. การเตรียมความพร้อม สร้างความเข้าใจและบริบท เตรียมอาจารย์-นักศึกษา-สื่อการสอน 3. การดำเนินกิจกรรม ฝึกการเรียนรู้ร่วมกัน Case study / Role play / Simulation 4. การประเมินผล ประเมินการเรียนรู้ร่วม ใช้แบบประเมิน / Reflection / Feedback ตัวอย่างผลลัพธ์การเรียนรู้ (Learning Outcomes) ใน IPE • เข้าใจบทบาทและความเชี่ยวชาญของวิชาชีพอื่น • พัฒนาทักษะการสื่อสารข้ามวิชาชีพ • ทำงานเป็นทีมเพื่อวางแผนการดูแลผู้ป่วยร่วมกัน • แสดงทัศนคติที่เคารพความหลากหลายของวิชาชีพในทีม ตัวอย่างกิจกรรม IPE สำหรับนักศึกษาพยาบาล ชื่อกิจกรรม “ทีมสหวิชาชีพดูแลผู้ป่วยโรคหลอดเลือดสมองเฉียบพลัน” วัตถุประสงค์ • ให้นักศึกษาแต่ละวิชาชีพเข้าใจบทบาทหน้าที่ของตนเองและผู้อื่น • ฝึกการสื่อสารและการวางแผนร่วมกัน • พัฒนาทักษะการทำงานเป็นทีมในบริบททางคลินิก กลุ่มเป้าหมาย • นักศึกษาพยาบาล • นักศึกษาแพทย์ • นักศึกษากายภาพบำบัด • นักศึกษาเภสัชศาสตร์ (ถ้ามี) ขั้นตอนการดำเนินกิจกรรม ขั้นที่ 1 แนะนำกิจกรรม (30 นาที) • ผู้สอนอธิบายแนวคิด IPE และเป้าหมายของกิจกรรม • แบ่งนักศึกษาเป็นกลุ่มสหวิชาชีพ กลุ่มละ 4–6 คน ขั้นที่ 2 วิเคราะห์กรณีศึกษา (60–90 นาที) • แจก case study ผู้ป่วยโรคหลอดเลือดสมองเฉียบพลัน • นักศึกษาแต่ละวิชาชีพระบุหน้าที่ของตนต่อกรณีนี้ • ร่วมกันวางแผนการดูแลแบบองค์รวม ขั้นที่ 3 นำเสนอและสะท้อนผล (45 นาที) • กลุ่มนำเสนอแผนการดูแลผู้ป่วยร่วมกัน • ผู้สอนชี้แนะและสะท้อนบทบาทการมีส่วนร่วมของแต่ละวิชาชีพ • นักศึกษาเขียน Reflection สั้น ๆ แบบประเมินผล IPE สำหรับนักศึกษาพยาบาล 1. แบบประเมินตนเอง (Self-assessment) หัวข้อที่ประเมิน ระดับคะแนน (1–5) หมายเหตุ 1. ฉันเข้าใจบทบาทหน้าที่ของตนเองในทีมสุขภาพ 1–5 2. ฉันเข้าใจบทบาทของวิชาชีพอื่นในทีม 1–5 3. ฉันสามารถสื่อสารกับสมาชิกในทีมอย่างเหมาะสม 1–5 4. ฉันมีทัศนคติที่ดีต่อการทำงานแบบสหวิชาชีพ 1–5 5. ฉันสามารถร่วมตัดสินใจกับทีมในการวางแผนดูแลผู้ป่วย 1–5 ระดับคะแนน 1 = ไม่เห็นด้วยเลย 5 = เห็นด้วยอย่างยิ่ง 2. แบบประเมินจากอาจารย์ผู้สอน เกณฑ์ประเมิน ระดับคะแนน (1–5) หมายเหตุ ความเข้าใจบทบาทของพยาบาลในทีม 1–5 การสื่อสารร่วมกับวิชาชีพอื่น 1–5 การแสดงความคิดเห็นอย่างสร้างสรรค์ 1–5 การมีส่วนร่วมในกิจกรรมกลุ่ม 1–5 การสะท้อนการเรียนรู้ (Reflection) 1–5 ตัวอย่างคำถามสำหรับ Reflection สำหรับให้นักศึกษาเขียนตอบ 1. ฉันเรียนรู้อะไรเกี่ยวกับวิชาชีพอื่นจากกิจกรรมนี้? 2. อะไรคือจุดแข็งและจุดอ่อนของฉันในการทำงานร่วมกับทีม? 3. ฉันจะพัฒนาอะไรเพิ่มเติมเพื่อลดช่องว่างการทำงานข้ามวิชาชีพ? ตัวอย่างประเทศที่มี IPE อย่างเป็นระบบ 1. สวีเดน (Linköping University) • เริ่มตั้งแต่ปี 1986 มีหลักสูตร IPE เป็น 12 สัปดาห์ รวม 3 เฟส: เรียนร่วมทั่วไป เรียนเสริมทักษะ และฝึกงานในโรงพยาบาล พร้อมสะท้อนผลการเรียนรู้ 2. อังกฤษ (University of Southampton) • มีโมดูลออนไลน์แบบสหวิชาชีพตั้งแต่ปี 2000 โดยนักศึกษาจาก 11 สาขาร่วมแลกเปลี่ยน สอนทั้งเนื้อหาและทักษะทีมเวิร์ก 3.แคนาดา (Université Laval Québec) • ตั้งแต่ปี 2005 มีหลักสูตรที่ประกอบด้วย 3 คอร์สแบบต่อเนื่อง ครอบคลุม six competency domains ของ CIHC เช่น บริบาลผู้ป่วย กำหนดบทบาท และภาวะผู้นำร่วม ฯลฯ 4. ออสเตรเลีย–มาเลเซีย (Monash University) • มีกิจกรรมร่วมแพทย์–เภสัชกร นำโดยกรณีศึกษาโรคหอบหืดทั้งสองแคมปัส 5. ญี่ปุ่น • จากข้อมูลปีล่าสุด พบว่า 72% ของคณะแพทย์ในญี่ปุ่นมีโปรแกรม IPE หลายแห่งเป็นภาคบังคับ ครอบคลุมนักศึกษาหลายปี ตั้งแต่ปี 1–6 และใช้หลายรูปแบบการสอน เช่น simulation PBL ฯลฯ 6. เยอรมนี–ออสเตรีย–สวิตเซอร์แลนด์ • มีการเติบโตของ IPE โดยเป็นส่วนหนึ่งของมาตรฐานหลักสูตรอย่างเป็นทางการ มีแพลตฟอร์มรายงานโครงการกว่า 76 โครงการในสวิตฯ และกฎหมายด้านสุขภาพเริ่มผนวกคำนิยาม IPE 7.สหรัฐฯ • มีมหาวิทยาลัยแพทย์จำนวนมากที่มีโปรแกรม IPE กลุ่มแรกในยุค 1960s และขยายถึงปัจจุบัน เช่น Yale UVA Vanderbilt UWashington UMinnesota more 8. กาตาร์ • ตั้ง “Qatar Interprofessional Health Council” ในปี 2009 และเริ่มผนวก IPE เข้าในหลักสูตรสุขภาพภายในปี 2014 สถานการณ์การใช้ IPE ในประเทศไทย 1.มหาวิทยาลัยมหิดล (Mahidol University) o มีงานวิจัยวิเคราะห์ความพร้อมของนักศึกษาพยาบาลด้าน IPP/IPE พบว่านักศึกษา 78% ไม่เคยเรียน IPE มาก่อน แต่ผู้ที่เคยมีประสบการณ์ระบุว่าสื่อสารเป็นทักษะสำคัญ 2.ศูนย์พัฒนา NHPE ร่วมกับ JICA และ Gunma University (ญี่ปุ่น) o จัด “IPE Training Course in Thailand” ครั้งแรกกันในปี 2023 ฝึกอาจารย์จากไทยและลาว พร้อมศึกษากรณีจาก อุดรธานี ฯลฯ o ต่อยอดเป็น ASEAN IPE Workshops (2018 2022) ที่คณะแพทย์ศิริราชเป็นเจ้าภาพ โดยแลกเปลี่ยนประสบการณ์จากมหาวิทยาลัยใน ASEAN เช่น Singapore Philippines Malaysia การประยุกต์ทางคลินิก • มีการแลกเปลี่ยนระหว่างมหาวิทยาลัยแพทย์ (CPIRD centers) และวิชาชีพอื่น ๆ สร้างลักษณะ learning ward แบบสหวิชาชีพในโรงพยาบาลต่างจังหวัด เปรียบเทียบ IPE ในประเทศไทย และต่างประเทศ ด้าน ต่างประเทศ ประเทศไทย รูปแบบหลักสูตร หลักสูตรแบบบังคับ มี competency frameworks และ simulation เริ่มจากหลักสูตร pilot/training อาจารย์ และค่ายอาสา ระดับการสนับสนุน ถูกกำหนดในมาตรฐานระดับชาติ (e.g. Canada Germany) ยังไม่มีมาตรฐานระดับชาติเพื่อผนวก IPE ทุกหลักสูตร การแลกเปลี่ยนในภูมิภาค เน้นโมเดลมหาวิทยาลัยต่างชาติ มีคณะผู้เชี่ยวชาญเฉพาะด้าน เน้นโครงการเวิร์กชอป และเครือข่าย ASEAN/IPE Thailand
บทสรุป การเรียนการสอนแบบ IPE เป็นกลยุทธ์ทางการศึกษาที่มีความสำคัญต่อการเตรียมความพร้อมของนักศึกษาพยาบาลให้มีความสามารถในการทำงานร่วมกับสหวิชาชีพอย่างมีประสิทธิภาพ โดย IPE ช่วยให้นักศึกษาได้เรียนรู้ทั้งมุมมองและวิธีการแก้ปัญหาของแต่ละวิชาชีพ ซึ่งเป็นประโยชน์ต่อการดูแลผู้ป่วยที่ซับซ้อนและมีความต้องการหลากหลาย การเรียนรู้ร่วมกันยังสร้างทักษะการสื่อสารที่ชัดเจน การประสานงานอย่างเป็นระบบ และการสร้างสัมพันธภาพในทีม ลดความขัดแย้งระหว่างวิชาชีพที่อาจเกิดขึ้นจากความเข้าใจผิดหรือการสื่อสารที่ไม่ครบถ้วน ประโยชน์ของ IPE ไม่ได้จำกัดเฉพาะนักศึกษา แต่ยังสะท้อนถึงประสิทธิภาพการดูแลผู้ป่วยในทางปฏิบัติจริง ทำให้ระบบสุขภาพมีคุณภาพและความปลอดภัยมากขึ้น ในขณะเดียวกัน การนำ IPE ไปใช้จำเป็นต้องอาศัยความร่วมมือจากผู้บริหาร คณาจารย์ และสถาบันฝึกอบรมที่ต้องวางแผนและพัฒนาโครงสร้างหลักสูตร กิจกรรมการเรียนรู้ และวิธีประเมินผลที่ชัดเจน นอกจากนี้ นักศึกษาพยาบาลควรได้รับการสนับสนุนให้เกิดเจตคติบวกต่อการทำงานเป็นทีม รู้จักเคารพในความเชี่ยวชาญของเพื่อนร่วมวิชาชีพ และตระหนักถึงบทบาทสำคัญของตนเอง IPE จึงถือเป็นแนวทางสำคัญที่ช่วยพัฒนาทักษะพยาบาลยุคใหม่ให้พร้อมเผชิญความท้าทายของระบบสุขภาพร่วมกับทีมสหวิชาชีพอย่างมั่นใจ อ้างอิง Shuyi A. T. Zikki L. Y. T. Qi A. M. & Lin S. K. S. (2024). Effectiveness of interprofessional education for medical and nursing professionals and students on interprofessional educational outcomes: A systematic review. Nurse Education in Practice 74 103864. Saragih I. D. Hsiao C. T. Fann W. C. Hsu C. M. Saragih I. S. & Lee B. O. (2024). Impacts of interprofessional education on collaborative practice of healthcare professionals: a systematic review and meta-analysis. Nurse Education Today 106136. Johnston S. Parker C. N. French S. Mitchell J. & Theobald K. (2024). What interprofessional education teaching and learning approaches are being implemented in baccalaureate health professional curricula in wound care education? A scoping review. Nurse Education in Practice 104080. Chang W. Chen L. C. Xu H. G. & Han C. Y. (2025). Effectiveness of simulation-based interprofessional education for nursing students: A mixed-methods study. Nurse Education in Practice 104424. Abusabeib Z. A. Baghdadi N. A. Almadni N. A. & Ibrahim H. K. (2024). Exploring perception and attitude of nursing students towards interprofessional education in Saudi Arabia. Plos one 19(10) e0311570. Kilroy S. Marks B. Sawyer K. M. Vanderzwan K. Karczmar C. Koronkowski M. & Brown B. P. (2025). Utilizing simulation-enhanced interprofessional education to identify differences in healthcare students’ collaborative practice behaviors: A mixed method study. Nurse Education Today 106569.
