งานวิจัยชิ้นล่าสุดที่ตีพิมพ์ในวารสาร Proceedings of the National Academy of Sciences (PNAS) เผยความจริงที่น่าตกใจว่า พฤติกรรมการค้นหาข้อมูลบนอินเทอร์เน็ตในชีวิตประจำวันของเรา กำลังพาเราไปติดกับดักข้อมูลที่จำกัดมุมมองโดยไม่รู้ตัว จากการทดลองกว่า ๒๑ ครั้งกับกลุ่มตัวอย่างเกือบ ๑๐,๐๐๐ คน พบว่าแค่การเลือกใช้คำค้นหา ก็ทำให้อัลกอริทึมป้อนข้อมูลที่ตอกย้ำความเชื่อเดิมของเราให้แน่นแฟ้นขึ้น แม้เราจะไม่ได้ตั้งใจเลือกรับข้อมูลที่เอนเอียงก็ตาม ผลลัพธ์นี้ส่งผลกระทบโดยตรงต่อวิธีที่คนไทยเข้าถึงข้อมูล ความเข้าใจต่อประเด็นทางสังคม ไปจนถึงการมีส่วนร่วมในเรื่องราวระดับโลก โดยเฉพาะในยุคที่ทักษะดิจิทัลคือหัวใจสำคัญของพลเมืองที่เท่าทัน (PsyPost)

ในโลกที่คนไทยอายุ ๑๕ ปีขึ้นไปกว่า ๙๐% ใช้อินเทอร์เน็ตทุกวัน การตระหนักว่าพฤติกรรมการค้นหาข้อมูลของเรากำลังหล่อหลอมมุมมองชีวิตจึงเป็นเรื่องสำคัญอย่างยิ่ง ที่ผ่านมาโซเชียลมีเดียและเสิร์ชเอนจิ้นมักถูกมองว่าเป็นตัวการสร้าง “ห้องเสียงสะท้อน” (Echo Chamber) ที่คอยป้อนข้อมูลในมุมที่เราเห็นด้วยเท่านั้น แต่งานวิจัยนี้ชี้ให้เห็นภาพที่ลึกกว่านั้นว่า ปัญหาไม่ได้เกิดจากเทคโนโลยีเพียงอย่างเดียว แต่ตัวผู้ใช้เองก็มีส่วนสำคัญจากพฤติกรรมการค้นหาของตนเอง ซึ่งเป็นประเด็นที่เกี่ยวข้องกับทุกคน ตั้งแต่นักเรียนมัธยมที่กำลังหาข้อมูลเรียนต่อมหาวิทยาลัย เจ้าหน้าที่สาธารณสุขที่ต้องรับมือกับข่าวปลอม ไปจนถึงประชาชนทั่วไปที่ต้องการข้อมูลที่เชื่อถือได้

จุดเริ่มต้นของงานวิจัยนี้มาจากประสบการณ์ในชีวิตประจำวันที่หลายคนคุ้นเคย นักวิจัยจากมหาวิทยาลัยทูลเลนเล่าว่า แค่ลองค้นหาด้วยคำว่า “ผลข้างเคียงของยารักษาหวัด” ก็ได้ผลลัพธ์ที่ดูน่ากังวลกว่าการพิมพ์ว่า “ยารักษาอาการหวัดที่ดีที่สุด” อย่างเห็นได้ชัด ประสบการณ์ง่ายๆ นี้สะท้อนให้เห็นถึงอิทธิพลของ “การเลือกใช้คำค้น” ที่สามารถเปลี่ยนผลลัพธ์ที่ได้รับไปอย่างสิ้นเชิง

เพื่อพิสูจน์สมมติฐานนี้ นักวิจัยได้ออกแบบการทดลองในหัวข้อที่หลากหลาย ตั้งแต่เรื่องสุขภาพ เช่น คาเฟอีน ความเสี่ยงด้านอาหาร ไปจนถึงประเด็นสังคมอย่างอาชญากรรม พลังงาน และการเงิน โดยจะให้อาสาสมัครตอบคำถามเพื่อสำรวจทัศนคติที่มีต่อเรื่องต่างๆ ก่อน จากนั้นจึงให้เลือกคำค้นหาด้วยตนเอง สิ่งที่ค้นพบคือ คนส่วนใหญ่มักเลือกใช้คำค้นที่สอดคล้องกับความเชื่อเดิมของตัวเอง เช่น คนที่มองว่าคาเฟอีนมีประโยชน์ ก็มักจะค้นหาว่า “ประโยชน์ของคาเฟอีน” ส่วนคนที่มองว่าคาเฟอีนมีโทษ ก็จะค้นว่า “โทษของคาเฟอีน”

ที่น่าสนใจยิ่งกว่าคือ หลังจากได้อ่านข้อมูลที่ค้นเจอ ความเชื่อเดิมของพวกเขาก็ยิ่งฝังรากลึกมากขึ้น แม้จะเป็นความเชื่อเพียงเล็กน้อยในตอนแรกก็ตาม ตัวอย่างเช่น คนที่ถูกสุ่มให้ค้นหาว่า “พลังงานนิวเคลียร์ดี” ก็จะมีทัศนคติที่เป็นบวกมากขึ้น ในขณะที่กลุ่มที่ค้นหาว่า “พลังงานนิวเคลียร์ไม่ดี” ก็จะมีทัศนคติที่เป็นลบมากขึ้นอย่างชัดเจน นอกจากนี้ ในการทดลองย่อยที่ให้ทุกกลุ่มดูข้อมูลชุดเดียวกัน พบว่าทัศนคติของพวกเขาไม่เปลี่ยนแปลง ซึ่งชี้ให้เห็นว่าทั้ง “วิธีที่เราถาม” และ “คำตอบที่อัลกอริทึมเลือกให้” ล้วนมีความสำคัญอย่างยิ่ง

เมื่อนำไปทดลองกับกลุ่มนิสิตนักศึกษาชาวเนเธอร์แลนด์ ก็พบว่าพฤติกรรมการค้นหาส่งผลต่อการตัดสินใจในชีวิตจริง เช่น กลุ่มที่ค้นหาข้อดีของคาเฟอีน มีแนวโน้มที่จะเลือกเครื่องดื่มที่มีคาเฟอีนมากกว่ากลุ่มที่ค้นหาเกี่ยวกับความเสี่ยง นี่คือหลักฐานที่ชี้ว่าความเชื่อที่ถูกตอกย้ำผ่านโลกออนไลน์ สามารถส่งผลต่อพฤติกรรมในชีวิตประจำวันของเราได้จริงๆ

คำถามคือ เราจะหลุดพ้นจาก “กับดัก” นี้ได้อย่างไร? ผลการทดลองพบว่า แม้จะกระตุ้นให้ผู้เข้าร่วมลองค้นหาด้วยคำถามอื่นๆ เพิ่มเติม แต่ส่วนใหญ่ก็ยังคงใช้ตรรกะเดิมและเลือกตั้งคำถามในรูปแบบเดิมๆ อยู่ดี แม้จะใช้วิธีสะกิด (Nudges) เช่น การบอกให้ลองคิดว่าถ้าใช้คำค้นอีกแบบจะได้ผลลัพธ์ต่างกันอย่างไร ก็ช่วยลดอคติลงได้เพียงเล็กน้อยเท่านั้น

จุดเปลี่ยนสำคัญกลับอยู่ที่การออกแบบอัลกอริทึมเสียใหม่ ในการทดลอง นักวิจัยได้สร้างเสิร์ชเอนจิ้นจำลองที่ออกแบบมาเพื่อแสดงผลข้อมูลที่รอบด้าน คือแสดงทั้งข้อดีและข้อเสียควบคู่กันไปในทุกๆ การค้นหา ผลปรากฏว่า กลุ่มที่ได้เห็นข้อมูลครบทั้งสองด้านมีความเปิดใจที่จะปรับเปลี่ยนทัศนคติของตัวเองมากขึ้น แนวทางเดียวกันนี้ยังถูกนำไปใช้กับแชตบอต AI ที่ถูกตั้งโปรแกรมให้ตอบโดยนำเสนอข้อมูลทั้งสองฝั่ง ซึ่งก็ได้ผลลัพธ์ที่ดีเช่นกัน คือกลุ่มทดลองเปิดใจรับฟังมากขึ้นและยังรู้สึกว่าข้อมูลมีประโยชน์ไม่ต่างจากเนื้อหาที่นำเสนอเพียงด้านเดียว

นักวิจัยสรุปว่า “ความเชื่อที่เรามีอยู่แล้ว ส่งผลต่อคำที่เราใช้ค้นหาโดยไม่รู้ตัว และอัลกอริทึมที่ถูกออกแบบมาให้เน้น ‘ความตรงประเด็น’ ก็จะยิ่งตอกย้ำความเชื่อนั้นให้หนักแน่นขึ้น การแค่บอกให้คนค้นหาข้อมูลเพิ่มเติม แทบไม่ช่วยอะไรเลยเมื่อเทียบกับการออกแบบเสิร์ชเอนจิ้นให้แสดงผลลัพธ์ที่หลากหลาย” พร้อมเสนอแนวคิดง่ายๆ อย่างการเพิ่ม “ปุ่มค้นหาแบบกว้าง” (Search Broadly) บนหน้า Google ซึ่งคล้ายกับปุ่ม “I’m Feeling Lucky” ในอดีต เพื่อช่วยให้ผู้ใช้ได้เห็นภาพรวมของประเด็นต่างๆ ที่กว้างขึ้น (PsyPost)

นักวิจัยยังเน้นย้ำว่า ผลกระทบเหล่านี้ไม่ได้จำกัดอยู่แค่เรื่องการเมือง แต่ครอบคลุมไปถึงเรื่องสุขภาพ การเงิน พลังงาน และเรื่องใกล้ตัวอื่นๆ ที่คนไทยต้องค้นหาคำตอบอยู่ทุกวัน

อย่างไรก็ดี ปรากฏการณ์ “การค้นหาที่คับแคบ” นี้จะเห็นผลชัดเจนที่สุดในประเด็นที่ผู้ใช้มีความเชื่อเดิมอยู่แล้ว และเมื่อเทคโนโลยีแสดงผลลัพธ์ที่แตกต่างกันอย่างชัดเจนตามคำค้น แต่สำหรับเหตุการณ์ใหม่ๆ หรือประเด็นที่ละเอียดอ่อนเกี่ยวกับอัตลักษณ์ ผลกระทบจากอคติในการค้นหาอาจลดน้อยลง

สำหรับสังคมไทย งานวิจัยนี้ยิ่งมีความหมายอย่างยิ่งในยุคที่เรากำลังเปลี่ยนผ่านสู่สังคมดิจิทัลอย่างรวดเร็ว ซึ่งเครื่องมือออนไลน์มีบทบาทสำคัญในทุกมิติ ตั้งแต่สุขภาพ การเมือง ไปจนถึงวัฒนธรรมการบริโภค ขณะที่ทักษะความรู้เท่าทันดิจิทัลของไทยยังคงตามหลังประเทศเพื่อนบ้านอยู่ (รายงาน UNESCO) แม้กระทรวงดิจิทัลเพื่อเศรษฐกิจและสังคมจะคอยออกมาเตือนภัยข่าวปลอมอยู่เสมอ แต่บทเรียนสำคัญจากงานวิจัยชิ้นนี้คือ ต้นตอของอคติอาจเริ่มต้นขึ้นตั้งแต่วินาทีแรกที่เราพิมพ์คำค้นลงใน Google หรือถามแชตบอต AI ซึ่งเป็นประตูบานแรกที่คนไทยส่วนใหญ่ใช้ตรวจสอบข้อมูลสุขภาพ วางแผนการเดินทาง หรือหาข้อมูลเพื่อการเรียนรู้

แม้แวดวงการศึกษาชั้นนำของไทยจะพยายามปลูกฝังการคิดวิเคราะห์เพื่อให้เยาวชนตระหนักถึง “กับดักห้องเสียงสะท้อน” แต่ความจริงก็คือ แม้แต่คนที่มีการศึกษาสูงก็ยังตกหลุมพรางนิสัยการค้นหาของตัวเองได้ ทางออกที่ยั่งยืนจึงอาจต้องเริ่มที่การออกแบบแพลตฟอร์ม เช่น ผู้ให้บริการเสิร์ชเอนจิ้นและ AI ในไทย ควรพิจารณามาตรการที่ช่วยแสดงผลข้อมูลให้รอบด้าน โดยเฉพาะในประเด็นที่เป็นที่ถกเถียงในสังคม (PsyPost)

ในมิติทางวัฒนธรรม สังคมไทยมักให้ความสำคัญกับการหลีกเลี่ยงความขัดแย้ง ซึ่งอาจยิ่งส่งเสริมให้เกิดการคิดตามกันโดยไม่ตั้งคำถามในโลกดิจิทัล ประกอบกับระบบการศึกษาที่เน้นการท่องจำมากกว่าการถกเถียง ยิ่งอาจทำให้กับดักการค้นหาแบบคับแคบฝังรากลึกยิ่งขึ้น ดังจะเห็นได้จากข่าวลือด้านสุขภาพที่แพร่กระจายอย่างรวดเร็วทางโซเชียลมีเดีย เมื่อผู้คนต่างวัยเลือกค้นหาข้อมูลด้วยคำที่สะท้อนความกลัวของตนเอง

ไทยไม่ใช่ประเทศเดียวที่เผชิญปัญหานี้ แต่ด้วยสัดส่วนการใช้สมาร์ทโฟนที่สูงถึงกว่า ๙๐% ของประชากร (อ้างอิงจากสำนักงานสถิติแห่งชาติ) หมายความว่าเราทุกคนมีโอกาสเป็นทั้งเหยื่อและผู้สร้าง “ห้องเสียงสะท้อน” ของตัวเอง แม้ภาครัฐจะพยายามรณรงค์ส่งเสริม “ทักษะตรวจสอบข้อเท็จจริง” ในปี ๒๕๖๗ แต่งานวิจัยนี้ก็ย้ำเตือนว่า การเปลี่ยนแปลงเชิงระบบ เช่น การปรับดีไซน์ของอัลกอริทึม น่าจะเป็นเครื่องมือที่ช่วยลดความแตกแยกในสังคมได้อย่างมีประสิทธิภาพมากกว่า

บริษัทเทคโนโลยีและผู้กำหนดนโยบายด้านดิจิทัลในไทยจึงควรนำข้อค้นพบนี้ไปปรับใช้ โดยอาจกำหนดแนวทางให้เสิร์ชเอนจิ้นและแชตบอต AI ต้องแสดงผลลัพธ์ที่หลากหลายและเป็นกลาง โดยเฉพาะในประเด็นที่เกี่ยวกับสุขภาพและประโยชน์สาธารณะ ขณะที่องค์กรภาคประชาสังคม สื่อ และกลุ่มที่ทำงานด้านทักษะดิจิทัล ควรร่วมกันสร้าง “สำนึกในการตั้งคำถาม” เพื่อให้ผู้ใช้ตระหนักว่า ตัวเราเองก็มีส่วนในการสร้างโลกข้อมูลที่เราอาศัยอยู่

ยิ่ง AI เข้ามามีบทบาทในชีวิตประจำวันมากขึ้น ทั้งในการช่วยนักเรียนเขียนเรียงความ การตรวจสุขภาพเบื้องต้น หรือการเสพข่าวสาร การทำความเข้าใจและป้องกัน “กับดักการค้นหาข้อมูลแบบคับแคบ” จึงเป็นทักษะที่จำเป็นอย่างยิ่งสำหรับโลกยุคใหม่ ขณะนี้นักวิจัยกำลังศึกษาแนวทางการออกแบบบริการดิจิทัลสำหรับกลุ่มเปราะบาง และทดลองมาตรการใหม่ๆ เพื่อสร้างมาตรฐานการค้นหาข้อมูลและ AI ที่ส่งเสริมการถกเถียงอย่างสร้างสรรค์ในสังคม

สิ่งที่ผู้อ่านชาวไทยนำไปปรับใช้ได้จริงมี ๓ ข้อ คือ หนึ่ง ฝึกสังเกตตัวเองก่อนพิมพ์คำค้นหาว่า “เรากำลังหาข้อมูลเพื่อยืนยันความเชื่อเดิม หรือเพื่อค้นหาความจริงที่รอบด้าน?” สอง เมื่อต้องการข้อมูลในเรื่องสำคัญ เช่น สุขภาพ การเงิน หรือการเมือง ควรตั้งคำถามให้ครอบคลุม เช่น ค้นหาทั้ง “ข้อดี” และ “ข้อเสีย” ของเรื่องนั้นๆ แทนที่จะเลือกเพียงด้านเดียว สาม เลือกเสพและสนับสนุนแหล่งข่าวที่นำเสนอข้อมูลอย่างรอบด้าน และร่วมผลักดันให้แพลตฟอร์มต่างๆ มีฟีเจอร์ที่ช่วยให้เราเห็นข้อมูลที่หลากหลายขึ้น สำหรับผู้ปกครองและครู ควรส่งเสริมให้เยาวชนฝึกมองประเด็นจากหลายๆ มุม และตระหนักว่าแค่การเลือกคำค้นเพียงเล็กน้อย ก็อาจส่งผลต่อโลกทัศน์ของพวกเขาได้

ในวันที่ไทยกำลังมุ่งหน้าสู่ “ไทยแลนด์ ๔.๐” ที่ขับเคลื่อนด้วย AI ถึงเวลาแล้วที่เราจะต้องสร้างพฤติกรรมดิจิทัลและระบบนิเวศออนไลน์ที่ช่วยให้คนไทยทุกกลุ่มมีวิจารณญาณ เปิดใจ และพร้อมรับมือกับความท้าทายในยุคข้อมูลข่าวสารได้อย่างเข้มแข็ง งานวิจัยนี้ชี้ให้เห็นว่า แค่การปรับเปลี่ยนนิสัยการค้นหาของเรา หรือการออกแบบอัลกอริทึมที่ชาญฉลาดขึ้นอีกนิด ก็สามารถเปิดประตูสู่โลกที่หลากหลายและใกล้เคียงความจริงได้มากยิ่งขึ้น

สามารถอ่านต้นฉบับและรายละเอียดเพิ่มเติมได้ที่ PsyPost รายงานวิจัย PNAS