นักวิทยาศาสตร์ค้นพบกลไกในสมองมนุษย์ที่เรียบง่ายอย่างน่าทึ่ง ซึ่งอาจทำหน้าที่เปรียบเสมือน ‘สวิตช์’ ตามธรรมชาติที่ช่วยให้เราแยกแยะระหว่างสิ่งที่จินตนาการขึ้นกับสิ่งที่รับรู้ในโลกแห่งความจริงได้ งานวิจัยชิ้นใหม่นี้ตีพิมพ์ในวารสาร Neuron เมื่อวันที่ 5 มิถุนายนที่ผ่านมา ได้ให้ความกระจ่างเกี่ยวกับกระบวนการพื้นฐานของสมองในการแบ่งแยกความจริงออกจากเรื่องที่คิดขึ้นเอง ซึ่งอาจส่งผลกระทบอย่างใหญ่หลวงต่อความเข้าใจภาวะทางจิตเวช เช่น โรคจิตเภท ที่เส้นแบ่งนี้อาจพร่าเลือนจนน่าเป็นห่วง (Live Science)

ไม่ว่าจะเป็นการเหม่อลอยฝันกลางวันบนรถเมล์สายหนึ่งในกรุงเทพฯ หรือการตั้งสมาธิจดจ่ออยู่กับการพรีเซนต์งาน สมองของเราประมวลผลทั้งสิ่งที่เกิดขึ้นจริงและสิ่งที่อยู่ในจินตนาการอยู่เสมอ สำหรับคนไทยแล้ว งานวิจัยนี้ช่วยตอบคำถามที่ใกล้ตัวว่า สมองของเราป้องกันไม่ให้เสียงจอแจในตลาดนัดปะปนกับภาพความทรงจำเกี่ยวกับวันสงกรานต์ที่เรานึกถึงได้อย่างไร คำตอบที่นักวิทยาศาสตร์ค้นพบในวันนี้ก็คือ ทุกอย่างขึ้นอยู่กับ ‘ความแรง’ ของสัญญาณในสมองส่วนที่เรียกว่า ร่องสมองฟิวซิฟอร์ม (fusiform gyrus) ซึ่งเป็นส่วนสำคัญในการจดจำใบหน้าและวัตถุต่างๆ

งานวิจัยชิ้นบุกเบิกนี้นำโดยทีมนักประสาทวิทยาจากมหาวิทยาลัยคอลเลจลอนดอน เผยให้เห็นว่าทั้งภาพที่เห็นด้วยตาจริงๆ และภาพในจินตนาการ ต่างก็กระตุ้นสมองส่วนร่องสมองฟิวซิฟอร์มเหมือนกัน แต่หัวใจสำคัญไม่ได้อยู่ที่ว่าสมองส่วนไหนทำงาน แต่อยู่ที่ว่าสัญญาณนั้นแรงแค่ไหนต่างหาก เมื่อเรารับรู้สิ่งต่างๆ ในโลกจริง (เมื่อเรา ‘เห็น’ บางสิ่ง) การทำงานของสมองส่วนนี้จะพุ่งสูงเกินเกณฑ์ที่กำหนดไว้ แต่หากสัญญาณอ่อนกว่าเกณฑ์นั้น สมองจะตีความว่าประสบการณ์นั้นเป็นเพียงจินตนาการ หัวหน้าทีมวิจัยอธิบายกับ Live Science ว่า “ระดับการทำงานของสมองส่วนร่องสมองฟิวซิฟอร์มเป็นตัวชี้วัดว่าคุณเชื่อว่าสิ่งนั้นเป็นเรื่องจริงหรือไม่ โดยไม่สำคัญเลยว่าคุณจะเห็นมันจริงๆ หรือแค่จินตนาการถึงมัน”

เพื่อพิสูจน์สมมติฐานนี้ ทีมวิจัยได้ทดลองกับอาสาสมัคร 26 คน โดยให้ผู้เข้าร่วมมองหาเส้นทแยงมุมที่ซ่อนอยู่ในภาพ ‘สัญญาณรบกวน’ ซึ่งคล้ายกับภาพซ่าๆ บนจอทีวีสมัยก่อน ขณะที่นอนอยู่ในเครื่องสแกน fMRI ในบางรอบการทดลองจะมีเส้นทแยงมุมปรากฏขึ้นจริงๆ แต่ในบางรอบก็ขอให้พวกเขาเพียงแค่จินตนาการถึงมันเท่านั้น ผู้เข้าร่วมไม่เพียงต้องรายงานว่าเห็นเส้นหรือไม่ แต่ยังต้องให้คะแนนความชัดเจนของภาพในใจอีกด้วย

จุดที่น่าสนใจคือ เมื่อผู้เข้าร่วมจินตนาการถึงเส้นที่คาดว่าจะเห็นบนจอ พวกเขามีแนวโน้มที่จะตอบว่าเห็นเส้นนั้นจริงๆ ทั้งที่ไม่มีอะไรปรากฏบนจอเลย ผลลัพธ์นี้ชี้ให้เห็นว่าจินตนาการที่แจ่มชัดสามารถลวงให้จิตใจเราข้ามเส้นแบ่งแห่งความจริงไปได้ ซึ่งคล้ายคลึงกับความเชื่อพื้นบ้านของไทยในเรื่องสิ่งลี้ลับหรือลางบอกเหตุต่างๆ ที่บางครั้งความเชื่อก็ดูมีพลังเทียบเท่ากับความเป็นจริง

ผลสแกนสมองแสดงให้เห็นว่า “โดยปกติแล้ว การกระตุ้นสมองระหว่างการจินตนาการเพียงอย่างเดียวนั้นไม่แรงพอที่จะข้ามเกณฑ์นี้ไปได้” ตามคำกล่าวของหัวหน้าทีมวิจัย แต่เมื่อใดก็ตามที่มันข้ามเกณฑ์ไปได้ ไม่ว่าจะโดยบังเอิญ จากการนึกคิดซ้ำๆ หรืออาจเป็นเพราะความอ่อนไหวส่วนบุคคล ก็จะเปิดช่องให้เกิดความสับสนระหว่างโลกจริงกับโลกในความคิดได้ นี่อาจเป็นคำอธิบายเบื้องหลังกลไกทางระบบประสาทของอาการประสาทหลอนหรือความทรงจำที่บิดเบือน

นอกจากนี้ ยังมีสมองอีกส่วนหนึ่งคือ สมองส่วนหน้าอินซูลา (anterior insula) ที่ทำงานประสานไปกับการทำงานของร่องสมองฟิวซิฟอร์ม สมองส่วนนี้ซึ่งอยู่ลึกลงไปในสมองส่วนหน้า มีบทบาทสำคัญต่อการตัดสินใจและการรับรู้ตัวตน ทีมวิจัยสันนิษฐานว่าสมองส่วนหน้าอินซูลาอาจทำหน้าที่เป็น ‘ตัวอ่าน’ ที่คอยตีความ ‘สัญญาณ’ แห่งความจริงจากร่องสมองฟิวซิฟอร์ม แต่ความเชื่อมโยงที่แน่ชัดของทั้งสองส่วนยังคงต้องมีการศึกษาต่อไป

ผลการวิจัยนี้มีความสำคัญอย่างยิ่งต่อประเด็นสุขภาพจิต ซึ่งเป็นเรื่องใหญ่ทั้งในไทยและทั่วโลก ผู้ป่วยโรคจิตเภทและโรคที่เกี่ยวข้องมักมีความสามารถในการแยกแยะจินตนาการออกจากความจริงบกพร่องไป นักประสาทวิทยาจากมหาวิทยาลัยซันไชน์โคสต์ซึ่งไม่ได้ร่วมในงานวิจัยนี้ ให้ความเห็นว่าผลลัพธ์นี้เป็น “คำอธิบายที่เรียบง่ายอย่างน่าทึ่งว่าเราแยกแยะความจริงออกจากภาพในใจได้อย่างไร” และกล่าวเสริมว่า “มันช่วยให้เราเข้าใจได้ว่ากระบวนการตรวจสอบความจริงอาจล้มเหลวได้อย่างไร และเป็นรากฐานสำคัญสำหรับความเข้าใจประสบการณ์ที่ซับซ้อนอย่างอาการประสาทหลอน”

อย่างไรก็ตาม งานวิจัยนี้ยังมีข้อจำกัดอยู่บ้าง เช่น การทดลองใช้เพียงภาพที่ไม่ซับซ้อนอย่างเส้นและสัญญาณรบกวน ไม่ใช่ภาพใบหน้า สัตว์ หรือสิ่งของในชีวิตประจำวันแบบที่เราคุ้นเคย ทีมวิจัยยอมรับว่าจำเป็นต้องมีการศึกษาเพิ่มเติมโดยใช้สิ่งกระตุ้นที่หลากหลายและสมจริงมากขึ้น ซึ่งโดยทั่วไปมักจะมีทั้งเสียง สัมผัส หรือลำดับเหตุการณ์เข้ามาเกี่ยวข้อง ซึ่งเป็นองค์ประกอบสำคัญในเรื่องเล่าพื้นบ้านของไทยและหลักปฏิบัติในการทำสมาธิ ผู้เขียนหลักของงานวิจัยกล่าวว่า “ตอนนี้เรากำลังพัฒนารูปแบบการทดลองที่ใช้สิ่งกระตุ้นที่ซับซ้อนขึ้น เช่น วัตถุ ใบหน้า หรือสัตว์” ยังมีคำถามอีกมากมายที่รอคำตอบ เช่น เราจะสามารถใช้เทคนิคกระตุ้นสมองเพื่อปรับเปลี่ยนการรับรู้ให้ข้ามเส้นแบ่งแห่งความจริงได้หรือไม่

สำหรับคนไทย ผลการวิจัยนี้น่าสนใจทั้งในแง่การแพทย์และวัฒนธรรม ในสังคมที่ความฝัน เรื่องลี้ลับ และความเชื่อทางจิตวิญญาณเป็นส่วนหนึ่งของชีวิตประจำวัน การค้นพบ ‘สวิตช์ความจริง’ ทางชีววิทยานี้เปรียบเสมือนคำอธิบายสมัยใหม่สำหรับคำถามที่มีมาแต่โบราณ ในอนาคต การค้นพบนี้อาจนำไปสู่การวินิจฉัยและรักษาผู้ป่วยชาวไทยที่มีอาการทางจิตได้ดีขึ้น รวมถึงช่วยให้เราเข้าใจว่าการฝึกฝนจิตใจ เช่น การเจริญสติภาวนา ช่วยให้เราตระหนักรู้ถึงเส้นแบ่งระหว่างความคิดกับประสบการณ์จริงได้อย่างไร (Neuron, 2025)

ในอนาคต แวดวงการวิจัยหวังว่าจะได้ทดสอบกลไกเหล่านี้ในบริบทที่เป็นธรรมชาติมากขึ้นและกับกลุ่มผู้ป่วยโดยตรง ตัวอย่างเช่น สถาบันสุขภาพจิตหรือโรงพยาบาลชั้นนำในกรุงเทพฯ อาจร่วมมือกับนานาชาติเพื่อสร้างแผนที่วงจรสมองที่ช่วย (หรือขัดขวาง) การตรวจสอบความจริง ซึ่งท้ายที่สุดอาจนำไปสู่การบำบัดรูปแบบใหม่สำหรับผู้ป่วยโรคจิตหรือภาวะสมองเสื่อม ซึ่งเป็นปัญหาสุขภาพที่สำคัญในสังคมสูงวัยของไทย (World Health Organization)

นอกจากนี้ การค้นพบนี้ยังอาจมอบบทเรียนให้กับแวดวงการศึกษาได้อีกด้วย ครูอาจารย์สามารถช่วยนักเรียนให้รู้จักแยกแยะระหว่างจินตนาการกับความจริงได้ดีขึ้น โดยส่งเสริมทักษะการสังเกต การคิดเชิงวิพากษ์ และการเจริญสติ โดยอาศัยค่านิยมแบบไทยในเรื่อง ‘วิจารณญาณ’ และ ‘สติ’ ครอบครัวที่กังวลเรื่องเวลาหน้าจอหรือการเล่นเกมของบุตรหลาน ก็สามารถใช้ผลวิจัยนี้เป็นจุดเริ่มต้นในการพูดคุยเกี่ยวกับพลังและขีดจำกัดของจินตนาการได้

ในฐานะข้อเสนอแนะ ผู้อ่านอาจลองฝึกฝนการเจริญสติให้มากขึ้น เมื่อคุณสังเกตเห็นภาพที่ชัดเจนผุดขึ้นในใจ ไม่ว่าจะน่ายินดีหรือน่ากังวล ลองหยุดพักสักครู่ หายใจ และตรวจสอบกับความเป็นจริงรอบตัว จงตระหนักว่าสมองของเรา แม้จะซับซ้อนเพียงใด แต่บางครั้งก็ทำให้เส้นแบ่งระหว่างโลกภายในกับภายนอกพร่าเลือนได้ การเข้าใจ ‘สวิตช์’ ตามธรรมชาตินี้จะช่วยเสริมสร้างความแข็งแกร่งทางจิตใจและส่งเสริมความเห็นอกเห็นใจต่อผู้ที่กำลังต่อสู้กับการแยกแยะจินตนาการออกจากความจริง สำหรับทุกครอบครัวทั้งในไทยและทั่วโลก งานวิจัยนี้นำเสนอมุมมองใหม่ต่อข้อถกเถียงที่มีมาอย่างยาวนานเกี่ยวกับความฝัน ความจริง และพลังอันน่าทึ่งของจิตใจมนุษย์

สำหรับข้อมูลเพิ่มเติม สามารถศึกษาได้จากงานวิจัยต้นฉบับที่รายงานโดย Live Science และตีพิมพ์ในวารสาร Neuron