แค่คำพูดไม่กี่คำ...ก็ทำร้าย? งานวิจัยเผยผลกระทบหนัก เมื่อสังคมไทยยังเข้าใจ 'ออทิซึม' ผิดๆ

ทั้งงานวิจัยและเสียงจากประสบการณ์ตรงของผู้คนมากมาย ต่างชี้ชัดถึงผลกระทบอันหนักหน่วงของท่าทีที่ไม่เข้าใจ เมื่อมีใครสักคนกล้าเปิดเผยว่าตนมีภาวะออทิซึม ประเด็นนี้กำลังเรียกร้องให้สังคมหันมาใส่ใจและทำความเข้าใจกันมากขึ้น โดยเฉพาะในยุคที่การวินิจฉัยภาวะออทิซึมมีแนวโน้มสูงขึ้นทั้งในระดับโลกและในบ้านเราเอง บทความชิ้นล่าสุดจากนิตยสาร Psychology Today เรื่อง “สามสิ่งที่คนทั่วไปควรรู้เกี่ยวกับออทิซึม” (เผยแพร่ 14 พฤษภาคม พ.ศ. 2568) ได้กลั่นกรองข้อมูลสำคัญจากปากของชุมชนผู้มีภาวะออทิซึม ทำให้เห็นภาพชัดเจนว่าทำไมการตอบสนองที่ดูเหมือนธรรมดาแต่กลับไม่ถูกต้อง ถึงขั้นบั่นทอนความสัมพันธ์และสุขภาวะของผู้ที่อยู่ในภาวะนี้ได้อย่างรุนแรง (Psychology Today)

ในมุมมองของคนไทยไม่น้อย รวมถึงผู้คนทั่วโลก ภาวะออทิซึมยังคงถูกคลุมด้วยความเข้าใจผิดและภาพจำเก่าๆ ที่ส่วนใหญ่มักมาจากความคิดตกยุคหรือการฉายภาพผ่านสื่อแบบผิวเผิน เวลาที่มีใครสักคนไว้ใจเพื่อนหรือคนในที่ทำงานมากพอที่จะเปิดใจว่าตนเองเป็นออทิสติก คำตอบที่มักได้ยินบ่อยๆ คือ “ไม่เป็นไรหรอก ใครๆ ก็มีมุมออทิสติกกันทั้งนั้นแหละ” แม้คนพูดอาจจะหวังดี อยากให้รู้สึกเป็นกันเองหรือลดช่องว่าง แต่ผู้เชี่ยวชาญต่างออกมาเตือนว่าคำพูดแบบนี้กลับกลายเป็นการเพิกเฉยต่อความเป็นจริงที่คนมีภาวะออทิซึมต้องเผชิญ ข้อมูลจากคนทำงานในแวดวงนี้และงานวิจัยล่าสุดชี้ว่า คำพูดทำนองนี้มักจะตัดจบวงสนทนาทันที ปล่อยให้คนที่มีภาวะออทิซึมรู้สึกเคว้งคว้าง ไม่เป็นที่เข้าใจ และโดดเดี่ยว ทั้งๆ ที่สิ่งที่พวกเขาต้องการในตอนนั้นคือการเชื่อมโยงและความเข้าใจอย่างแท้จริง

นี่ไม่ใช่แค่เรื่องมารยาททางสังคมเล็กๆ น้อยๆ แต่ในบริบทสังคมไทยที่ให้ความสำคัญกับการรักษาหน้าตา ภาพลักษณ์ของวงศ์ตระกูล และการเลี่ยงความขัดแย้ง การตอบสนองแบบไม่ใส่ใจในประเด็นสุขภาพจิตและความแตกต่างทางระบบประสาทจึงส่งผลกระทบเป็นวงกว้างได้ เรื่องนี้อาจทำให้หลายคนไม่กล้าเอ่ยปากขอความช่วยเหลือ หรือต้องเก็บงำความยากลำบากที่ตัวเองกำลังเผชิญไว้ ผู้เขียนบทความใน Psychology Today ซึ่งเป็นหนึ่งในกระบอกเสียงสำคัญของกลุ่มผู้มีภาวะออทิซึม เล่าว่า “การไม่ถูกยอมรับและโดนเข้าใจผิดเป็นปัญหาที่กัดกินชาวออทิสติกมานาน เมื่อต้องเจออะไรแบบนี้บ่อยๆ เราก็ยิ่งถอยห่างจากผู้คนรอบตัว ถ้าคุณบอกเราว่า ‘ใครๆ ก็มีมุมออทิสติกกันทั้งนั้นแหละ’ ชาวออทิสติกส่วนใหญ่จะเลือกที่จะถอยออกมาเพื่อความปลอดภัยของตัวเอง พวกเขาจะสร้างเกราะป้องกันตัวเองจากคุณ และพยายามใช้ชีวิตต่อไปพร้อมกับการป้องกันตัวเองอยู่เสมอ”

ต้นตอของความเข้าใจผิดเหล่านี้อยู่ที่สิ่งที่นักวิจัยและนักขับเคลื่อนประเด็นนี้เรียกกันว่า “ลักษณะเฉพาะตัวที่หลากหลายไม่สม่ำเสมอ” (spiky profile) คือ แทนที่จะมีแพตเทิร์นจุดแข็งจุดอ่อนที่ชัดเจนตายตัว คนที่มีภาวะออทิซึมอาจจะเก่งกาจในบางเรื่องมากๆ แต่ในขณะเดียวกันก็มีปัญหาในด้านอื่นๆ ที่คนทั่วไปอาจคาดไม่ถึง เช่น บางคนอาจพูดจาฉะฉานหรือเก่งคณิตศาสตร์สุดๆ แต่กลับงุนงงกับสัญญาณทางสังคม หรือเกิดภาวะอารมณ์ล่มสลาย (meltdown) เมื่อเจอสภาพแวดล้อมที่กดดัน ความหลากหลายของประสบการณ์นี่แหละที่เป็นหัวใจของคำว่า “สเปกตรัม” แต่ก็ดันไปขัดกับภาพจำเดิมๆ ที่คนส่วนใหญ่มี ดังที่บทความชี้ว่า “คุณอาจเห็นพวกเขาอ่านหนังสือเป็นตั้งๆ แก้โจทย์เลขยากๆ หรือพูดจาเขียนหนังสือได้เฉียบคมมีความรู้ แต่แล้วจู่ๆ ก็อาจจะตีความบทสนทนาผิดเพี้ยนไป เกิดอาการ meltdown กลางที่สาธารณะ หรือทำอะไรเปิ่นๆ ในที่ทำงาน… ลักษณะเฉพาะตัวที่ขึ้นๆ ลงๆ แบบนี้แหละคือสิ่งที่สะท้อนความเป็นออทิสติกออกมา”

สำหรับประเทศไทย ที่ระบบการศึกษาและการจ้างงานยังคงมีโจทย์ใหญ่ในการผลักดันนโยบายที่เปิดรับความแตกต่างของทุกคน (inclusive policies) ข้อมูลเหล่านี้จึงมีความหมายอย่างยิ่งในทางปฏิบัติ การเข้าใจไปเองว่าคนที่มีภาวะออทิซึมทุกคนจะมีพฤติกรรมเหมือนกันเป๊ะ หรือการมองว่าความแปลกแยกเล็กๆ น้อยๆ เป็นเรื่องธรรมดาของทุกคนนั้น ไม่เพียงแต่เป็นความเข้าใจที่คลาดเคลื่อน แต่ยังส่งผลเสียร้ายแรง เพราะมันบั่นทอนการสนับสนุนที่ตรงจุดตามความต้องการของแต่ละคนจริงๆ ความพยายามของภาครัฐในช่วงหลายปีที่ผ่านมาในการยกระดับการศึกษาแบบเรียนรวม ไม่ว่าจะเป็นการจัดสิ่งอำนวยความสะดวกในห้องเรียน หรือการอบรมครู ก็ถือว่าเดินมาในทิศทางเดียวกับข้อค้นพบใหม่ๆ เหล่านี้ เพียงแต่ทัศนคติของคนในสังคมโดยรวมยังคงตามหลังแนวปฏิบัติที่ดีที่สุดซึ่งอ้างอิงจากหลักฐานทางวิทยาศาสตร์อยู่พอสมควร (UNESCO)

ความท้าทายยิ่งซับซ้อนไปอีกขั้น เมื่อความจริงปรากฏว่าผู้มีภาวะออทิซึมยังต้องเจอกับกำแพงสูงทั้งในเรื่องการทำงานและสุขภาพจิต บทความดังกล่าวได้อ้างอิงงานวิจัยที่ชี้ว่า อัตราการว่างงานในกลุ่มผู้ใหญ่ที่เพิ่งถูกวินิจฉัยว่าเป็นออทิซึมเมื่อโตแล้ว อาจพุ่งสูงถึง 40-85% ในประเทศตะวันตก ซึ่งตัวเลขนี้ก็น่าจะฉายภาพสถานการณ์ในไทยได้ไม่ต่างกัน หรืออาจจะหนักกว่าด้วยซ้ำ เพราะบ้านเราการปรับสภาพแวดล้อมในที่ทำงานให้เอื้อต่อคนกลุ่มนี้ยังค่อนข้างจำกัด (Psychology Today) คนที่มีภาวะออทิซึมจึงมักประสบปัญหาในการหางานที่มั่นคง ไม่ใช่ว่าพวกเขาขาดสติปัญญาความสามารถ แต่เป็นเพราะสังคมยังขาดความเข้าใจและระบบยังขาดความยืดหยุ่นต่างหาก

สมาคมผู้ปกครองบุคคลออทิซึม (ไทย) และองค์กรเครือข่ายต่างสะท้อนให้เห็นช่องว่างระหว่างความก้าวหน้าทางกฎหมายกับความเป็นจริงในชีวิต โดยชี้ว่าการตีตราจากสังคมและการสนับสนุนที่ไม่ทั่วถึง ทำให้ผู้มีภาวะออทิซึมยังคงเข้าถึงโอกาสในการทำงาน การศึกษา และการดูแลสุขภาพที่ควรจะได้รับอย่างยากลำบาก (Thai PBS World) ผู้เขียนบทความใน Psychology Today ยังชี้ให้เห็นความเชื่อมโยงที่น่าเป็นห่วงว่า “อัตราโรคซึมเศร้าสูงกว่า อัตราความวิตกกังวลสูงกว่า และการฆ่าตัวตายมีโอกาสคร่าชีวิตผู้ที่เพิ่งได้รับการวินิจฉัยว่าเป็นออทิซึมในวัยผู้ใหญ่สูงกว่าคนทั่วไปถึงเก้าเท่า” นักวิจัยย้ำว่า นี่ไม่ใช่เรื่องของพันธุกรรมหรือชีววิทยาที่แก้ไขไม่ได้ แต่เป็นผลพวงมาจากการกีดกันทางสังคมและการขาดแคลนการสนับสนุนที่ถูกจุด ซึ่งเป็นมุมมองที่สอดรับกับเสียงเรียกร้องของกลุ่มนักขับเคลื่อนในไทยที่ต้องการให้มีการปฏิรูประบบสุขภาพจิตของประเทศอย่างจริงจัง

ผู้เชี่ยวชาญส่วนใหญ่ ทั้งจากงานวิจัยฝั่งตะวันตกและเอเชีย ต่างเห็นพ้องต้องกันว่า การยอมรับอย่างจริงใจและการตอบสนองด้วยความเข้าใจนั้นสำคัญอย่างยิ่ง เมื่อคนในครอบครัว เพื่อนนักเรียน ครู หรือเพื่อนร่วมงาน แสดงออกถึงความเห็นอกเห็นใจและพร้อมที่จะเรียนรู้ไปด้วยกัน ผู้มีภาวะออทิซึมเองก็รายงานว่าพวกเขามีสุขภาพจิตที่ดีขึ้นและรู้สึกเป็นส่วนหนึ่งของสังคมมากขึ้น (Autism Research) ในบ้านเรา ผู้เชี่ยวชาญด้านจิตวิทยาเด็กหลายท่านได้เสนอแนะให้สถานศึกษานำแนวคิดการมองหาจุดแข็งของเด็กมาปรับใช้ พร้อมทั้งให้ความรู้แก่นักเรียนเรื่องความหลากหลายทางระบบประสาท โดยเปลี่ยนมุมมองจากการเพ่งเล็งแต่ข้อบกพร่อง

บริบททางประวัติศาสตร์และวัฒนธรรมของไทยเองก็ทำให้ความพยายามเหล่านี้มีความซับซ้อนไม่น้อย ค่านิยมเรื่อง “การรักษาหน้า” อาจทำให้การเปิดอกคุยกันเรื่องความแตกต่างทางระบบประสาทกลายเป็นเรื่องน่ากระอักกระอ่วนใจ ขณะที่คำเรียกติดปากว่า “เด็กพิเศษ” สำหรับเด็กที่มีความต้องการพิเศษ ก็อาจกลายเป็นการผลักไสพวกเขาออกไปโดยไม่เจตนา อย่างไรก็ดี กลุ่มนักขับเคลื่อนชี้ว่า หลักธรรมคำสอนในพุทธศาสนาเรื่องเมตตาและการไม่เบียดเบียน ถือเป็นรากฐานสำคัญในการสร้างทัศนคติที่เปิดรับความหลากหลายทางระบบประสาทได้เป็นอย่างดี จะเห็นได้จากกิจกรรมเนื่องในวันตระหนักรู้ออทิซึมโลก (World Autism Awareness Day) ที่เริ่มมีการจัดงานอย่างคึกคักมากขึ้นทั้งในกรุงเทพฯ และเชียงใหม่ เพื่อยกย่องความสามารถ ความมุ่งมั่นตั้งใจ และมุมมองอันเป็นเอกลักษณ์ที่คนไทยผู้มีภาวะออทิซึมมอบให้กับสังคม (Bangkok Post)

เมื่อมองไปในอนาคต ผู้เชี่ยวชาญคาดว่าจำนวนเด็กไทยที่ได้รับการวินิจฉัยภาวะออทิซึมจะยังคงสูงขึ้นเรื่อยๆ ตามความตระหนักรู้ที่เพิ่มขึ้นและความสามารถในการวินิจฉัยโรคที่ดีขึ้น ทางกระทรวงสาธารณสุขเองก็ได้รายงานตัวเลขที่เพิ่มขึ้นอย่างต่อเนื่องทุกปี ขณะที่นักการศึกษาก็คาดการณ์ว่าจะมีกลุ่มผู้ใหญ่ที่เพิ่งได้รับการวินิจฉัยเพิ่มขึ้นเช่นกัน ซึ่งเป็นกลุ่มที่อาจพลาดโอกาสได้รับการดูแลช่วยเหลือตั้งแต่ยังเล็ก (Thai Ministry of Public Health) สถานการณ์เช่นนี้ยิ่งทำให้การอยู่ร่วมกันในสังคมอย่างเข้าอกเข้าใจ นโยบายการทำงานที่ยืดหยุ่น และการปฏิบัติต่อกันในชีวิตประจำวันด้วยความเข้าใจ กลายเป็นเรื่องสำคัญและเร่งด่วนอย่างยิ่งยวด

สำหรับผู้อ่านชาวไทยทุกคน ข้อแนะนำที่นำไปปรับใช้ได้จริงนั้นชัดเจน: เมื่อมีใครสักคนเปิดใจว่าตนมีภาวะออทิซึม สิ่งสำคัญคือการรับฟังอย่างเปิดใจ ไม่ตัดสิน ไม่เปรียบเทียบ หลีกเลี่ยงคำพูดปลอบใจแบบผิวเผินที่อาจไม่ได้ช่วยอะไร และพยายามทำความเข้าใจให้ลึกซึ้งกว่าภาพจำเดิมๆ หรือข้อมูลฉาบฉวยจากโลกออนไลน์ ควรศึกษาข้อมูลจากแหล่งที่น่าเชื่อถือ ไม่ว่าจะเป็นผู้เชี่ยวชาญในไทย องค์กรที่ทำงานด้านนี้โดยตรง หรือแหล่งข้อมูลสากลที่ได้รับการยอมรับ เช่น สถาบันวิจัยออทิซึม (Autism Research Institute) หรือองค์การอนามัยโลก (World Health Organization) ในรั้วสถานศึกษา ควรกระตุ้นให้ทั้งครูและนักเรียนมองว่าความหลากหลายทางระบบประสาทเป็นส่วนหนึ่งที่มีคุณค่าของชีวิตในห้องเรียน ไม่ใช่ปัญหาที่ต้องคอยแก้ไข สำหรับผู้ที่มีบทบาทในการกำหนดนโยบายและนายจ้าง บทเรียนนี้ก็มีความสำคัญเร่งด่วนไม่แพ้กัน นั่นคือการปรับเปลี่ยนสภาพแวดล้อมในการทำงานให้เอื้ออำนวย สนับสนุนด้านสุขภาพจิต และสร้างบรรยากาศที่คนไทยผู้มีภาวะออทิซึมสามารถเติบโตและแสดงศักยภาพได้อย่างเต็มที่

ท้ายที่สุด การสร้างสะพานเชื่อมความเข้าใจระหว่างคนทั่วไปกับคนไทยผู้มีภาวะออทิซึมนั้น จำเป็นต้องอาศัยการทลายกำแพงภาพจำเดิมๆ และนำความเห็นอกเห็นใจมาปรับใช้อย่างจริงจังในทุกๆ บทสนทนา ดังที่ผู้เขียนบทความใน Psychology Today ได้สรุปไว้อย่างน่าคิดว่า ข้อจำกัดที่แท้จริงนั้นไม่ได้อยู่ที่ชีววิทยา แต่อยู่ที่สังคมต่างหาก สังคมไทยซึ่งมีวัฒนธรรมแห่งความเอื้ออาทรและความยืดหยุ่นเป็นทุนเดิม ย่อมอยู่ในจุดที่พร้อมจะเป็นผู้นำในการขับเคลื่อนการยอมรับและการสนับสนุนในก้าวต่อไปได้อย่างแน่นอน