เวลานึกถึง “น้ำพริกกะปิ” หลายคนอาจนึกถึงมื้ออาหารบ้าน ๆ ที่แสนจะธรรมดา แต่กลับอร่อยจับใจ น้ำพริกถ้วยนี้ไม่ได้มีแค่รสเผ็ดหรือเค็มอย่างเดียว หากแต่ต้องมีเปรี้ยว หวาน และกลิ่นหอมของกะปิที่แตะปลายจมูก จึงจะได้รสชาติ “กลมกล่อม” อย่างแท้จริง สิ่งที่ทำให้น้ำพริกกะปิถ้วยหนึ่งอร่อยนั้น ไม่ได้อยู่ที่วัตถุดิบเพียงอย่างเดียว แต่อยู่ที่การรู้จัก “ปรุง” ให้สมดุล
หากเรามองให้ลึกลงไป จะพบว่าวิธีคิดแบบเดียวกันนี้สามารถนำมาใช้กับการจัดการเรียนรู้ในห้องเรียนได้อย่างน่าสนใจ โดยเฉพาะกับแนวทางการจัดการเรียนรู้แบบ 5E หรือ 5E Instructional Model ซึ่งเป็นแนวทางที่เน้นการเรียนรู้เชิงสืบเสาะ (Inquiry-based Learning) กระตุ้นให้ผู้เรียนมีบทบาทอย่างแข็งขันต่อความรู้ของตนเอง ครูในฐานะผู้ออกแบบการเรียน จึงเปรียบได้กับ “แม่ครัว” ที่จะต้องรู้จักวัตถุดิบ รู้จักวิธีผสมผสานขั้นตอน และรู้ว่าจังหวะใดควรเติมรสไหน
การเรียนรู้แบบ 5E แบ่งออกเป็น ๕ ขั้น ได้แก่ Engage (กระตุ้นความสนใจ), Explore (สำรวจและลงมือทำ), Explain (อธิบาย), Elaborate (ขยายความรู้), และ Evaluate (ประเมินผล) ฟังดูอาจจะเป็นศัพท์เชิงวิชาการ แต่เมื่อนำมาเปรียบกับการทำ “น้ำพริกกะปิ” จะเห็นภาพได้ชัดเจนขึ้นอย่างน่าทึ่ง
ขั้นแรกของการสอนแบบ 5E คือ Engage หรือการสร้างแรงจูงใจ หากเปรียบกับในครัว ก็เหมือนการยื่นกะปิให้คนลองดมก่อนตำ กลิ่นหอมฉุนแบบเฉพาะตัวนี้อาจทำให้คนสนใจอยากรู้ว่า กลิ่นแรงแบบนี้พอกินเข้าไปแล้วจะเป็นยังไง ครูในห้องเรียนก็เช่นกัน การเริ่มต้นด้วยคำถามท้าทาย คลิปวิดีโอสั้น ๆ หรือสถานการณ์ปริศนา ล้วนเป็นการกระตุ้นให้ผู้เรียนเกิดความสงสัย อยากรู้อยากลอง ไม่ต่างจากคนที่เห็นน้ำพริกแล้วอยากชิม
จากนั้นจึงเข้าสู่ขั้น Explore หรือการสำรวจด้วยตนเอง ในขั้นตอนนี้ผู้เรียนจะได้ลงมือ “ตำพริก” ด้วยตนเอง ค้นหาส่วนผสม ทดลองใส่นั่นนิด เติมนี่หน่อย เปรียบได้กับการให้นักเรียนลงมือทดลอง ทำกิจกรรม หรือค้นคว้าข้อมูลด้วยตนเอง โดยไม่รีบเฉลยหรือให้สูตรสำเร็จแต่แรก เพราะการเรียนรู้ที่แท้จริงเกิดขึ้นจากการลองผิดลองถูก
เมื่อผู้เรียนได้ทดลองจนมีข้อสังเกต ครูก็จะเข้าสู่ขั้น Explain คือการช่วยให้ผู้เรียนสรุปแนวคิดหรือหลักการที่ค้นพบ ร่วมกันอภิปรายว่าใส่มะนาวเท่าไหร่จึงเปรี้ยว ทำไมต้องตำพริกก่อนกะปิ การอธิบายในขั้นนี้ ไม่ได้หมายถึงการบรรยายจากครูเพียงฝ่ายเดียว แต่เป็นการเปิดโอกาสให้ผู้เรียนได้ถ่ายทอดความเข้าใจของตนเองออกมา และรับฟังความเข้าใจของผู้อื่นประกอบกัน
หลังจากเข้าใจแล้วว่าทำน้ำพริกกะปิแบบหนึ่งได้รสชาติเช่นไร ขั้น Elaborate หรือการขยายความรู้ จึงเข้ามาในจังหวะที่เหมาะสม ผู้เรียนอาจได้ลองดัดแปลงสูตรโดยใส่มะม่วงสับ แทนมะนาว หรือลองจิ้มกับผักชนิดใหม่ ๆ เพื่อดูว่าจะส่งผลต่อรสชาติอย่างไร นี่คือกระบวนการนำความรู้ที่ได้ไปประยุกต์ใช้ สร้างแนวคิดใหม่ หรือเชื่อมโยงกับบริบทอื่น
ท้ายที่สุดคือขั้น Evaluate หรือการประเมินผล ซึ่งอาจไม่ได้หมายถึงคะแนนสอบเท่านั้น แต่รวมถึงการสะท้อนผลการเรียนรู้ของผู้เรียนเอง เขาคิดอย่างไรกับสิ่งที่ได้ลองทำ น้ำพริกที่เขาตำเองมีรสชาติแบบใด แตกต่างจากสูตรที่ครูเคยให้ไหม เหมือนการประเมินว่า “น้ำพริกถ้วยนี้” ของแต่ละคน มีจุดเด่น จุดด้อยตรงไหน และจะพัฒนาให้ดีขึ้นได้อย่างไร
แนวทาง 5E จึงไม่ได้เป็นเพียงโมเดลเชิงวิชาการเท่านั้น หากแต่นำไปใช้ได้จริงและเข้าใจง่าย โดยเฉพาะเมื่อเปรียบเทียบกับสิ่งใกล้ตัวอย่างน้ำพริกกะปิ ครูที่สอนอย่างมีศิลปะ จึงไม่ต่างจากแม่ครัวที่รู้จักส่วนผสมและวิธีปรุงอย่างลึกซึ้ง ไม่ใช่แค่ให้เด็กชิมแล้วจำ แต่ต้องเปิดโอกาสให้เด็กได้ลองตำด้วยตนเอง ปรุงตามสูตรที่ตนค้นพบ และลิ้มรสผลลัพธ์จากน้ำมือของตนเอง
เพราะในท้ายที่สุดแล้ว การเรียนรู้ที่แท้จริง ไม่ใช่การจดจำสูตร แต่คือการกล้าทดลอง เติมรส จนค้นพบ “ความกลมกล่อม” ด้วยตนเอง
อ้างอิง ;
๑) Bybee, R. W., Taylor, J. A., Gardner, A., Van Scotter, P., Powell, J. C., Westbrook, A., & Landes, N. (๒๐๐๖). The BSCS 5E instructional model: Origins and effectiveness. Colorado Springs, CO: BSCS.
๒) สุวรรณี ปิ่นพิทักษ์. (๒๕๖๑). การจัดการเรียนรู้แบบวัฏจักรการเรียนรู้ 5E เพื่อพัฒนาทักษะการคิด. วารสารวิชาการศึกษาศาสตร์ มหาวิทยาลัยเชียงใหม่.
๓) กาญจนา แสงสุวรรณ. (๒๕๖๔). "ครูกับครัว: การเปรียบเทียบการสอนกับการปรุงอาหาร." วารสารการเรียนรู้เพื่อพัฒนา, ๘(๒), ๔๕-๕๓.
