สำหรับคนไทยเรา ๆ การถูกปฏิเสธ ไม่ว่าจะจากเพื่อน ครอบครัว หรือที่ทำงาน ก็คงเจ็บจี๊ดกันบ้างเป็นธรรมดา แต่รู้ไหมว่ามีบางคนที่แม้จะโดนปฏิเสธเรื่องเล็กน้อย หรือเจอคำพูดไม่เข้าหูเพียงนิดเดียว ก็รู้สึกเหมือนใจสลาย รับไม่ไหวเอาเสียดื้อ ๆ อาการตอบสนองทางอารมณ์ที่รุนแรงเกินเบอร์แบบนี้ มีชื่อเรียกเก๋ ๆ ว่า “Rejection Sensitive Dysphoria” หรือ RSD ซึ่งกำลังเป็นที่พูดถึงกันหนาหู ทั้งในโซเชียล งานวิจัย หรือจากปากคนที่เจอมากับตัว ล่าสุด บทความของ The New York Times ก็หยิบเรื่องนี้มาตีแผ่ เจาะลึกผ่านเรื่องจริง ประสบการณ์ในคลินิก และข้อมูลทางวิทยาศาสตร์ ถึงแม้ในตำราแพทย์จะยังไม่ค่อยมีใครพูดถึง แต่ในแวดวงสุขภาพจิต โดยเฉพาะคนรุ่นใหม่ทั้งในไทยและต่างประเทศ เริ่มหันมาให้ความสนใจกับภาวะนี้มากขึ้นเรื่อย ๆ (ที่มา: The New York Times)

ว่ากันง่าย ๆ RSD คืออาการที่คนเรามีปฏิกิริยาทางอารมณ์รุนแรงปรี๊ดแตก เมื่อรู้สึกว่าตัวเองถูกปฏิเสธ ถูกวิจารณ์ หรือแม้แต่โดนล้อเล่น จริง ๆ ใคร ๆ ก็เคยเสียใจเมื่อถูกปฏิเสธ แต่สำหรับคนที่มี RSD แค่คำพูดแง่ลบคำเดียว ก็อาจรู้สึกเหมือน “โลกถล่ม” ไปเลย คำนี้ฮิตมากในโลกออนไลน์ แต่ในวงการแพทย์ยังไม่ได้รับรองอย่างเป็นทางการ และยังไม่มีชื่ออยู่ในคู่มือวินิจฉัยโรคอย่าง DSM-5 ถึงอย่างนั้น คำว่า RSD ก็โดนใจใครหลายคน โดยเฉพาะคนที่เป็นโรคสมาธิสั้น (ADHD) ซึ่งมักมีปัญหาในการควบคุมอารมณ์อยู่แล้ว และจะรู้สึกเจ็บปวดเป็นพิเศษเมื่อโดนปฏิเสธ (ที่มา: NYT, ADDitude Magazine)

ที่มาที่ไปของคำว่า RSD เริ่มเป็นที่รู้จักในวงกว้างจากจิตแพทย์ชื่อ Dr. Bill Dodson ซึ่งดูแลคนไข้สมาธิสั้นจำนวนมาก ดร.ดอดสันหยิบคำนี้มาจากงานวิจัยเรื่องโรคซึมเศร้าชนิด atypical depression เขาเริ่มสังเกตเห็นว่าคนไข้ของเขามักมีอาการทุกข์ใจอย่างรุนแรงซ้ำ ๆ เมื่อเจอการปฏิเสธหรือคำวิจารณ์ เขาได้นำเสนอแนวคิดนี้ในงานสัมมนาเกี่ยวกับ ADHD เมื่อปี 2010 พร้อมทั้งสรุปเกณฑ์คร่าว ๆ ของ RSD เอาไว้ ทำให้เกิดการพูดคุยและสร้างเครือข่ายช่วยเหลือกันในโลกออนไลน์ตามมา (ที่มา: NYT)

ในทางคลินิก ต้องแยก RSD ออกจาก “ภาวะไวต่อการถูกปฏิเสธ” (rejection sensitivity) ซึ่งเป็นคำที่กว้างกว่า และมักเชื่อมโยงกับปัญหาด้านอารมณ์หรือบุคลิกภาพที่มีการพูดถึงกันมานานแล้ว Dr. Erick Messias จาก Saint Louis University อธิบายว่า จุดที่ Dr. Dodson เห็นว่าต่างออกไปสำหรับ RSD คือการเปลี่ยนแปลงทางอารมณ์ที่เกิดขึ้นปุบปับทันที—จากที่รู้สึกปกติ กลายเป็นดิ่งเศร้าหรือโกรธจัด—หลังรู้สึกว่าถูกปฏิเสธหรือโดนดูแคลน แถมยังตามมาด้วยการตำหนิตัวเองอย่างรุนแรง รู้สึกว่าตัวเองไร้ค่า จนเกิดเป็นภาวะ “dysphoria” หรือความรู้สึกเจ็บปวด ไม่พอใจในตัวเองอย่างลึกซึ้ง (ที่มา: NYT, Psychology Today)

ถึงแม้จะเป็นที่พูดถึงกันเยอะ แต่ผู้เชี่ยวชาญด้านสุขภาพจิตบางคนก็ยังสงสัยว่า RSD เป็นภาวะที่แยกออกมาเฉพาะจริง ๆ หรือเปล่า Dr. Max Wiznitzer นักประสาทวิทยาสำหรับเด็ก ชี้ว่าอาการตอบสนองทางอารมณ์ที่รุนแรง อาจเป็นผลมาจากโรคทางอารมณ์อื่น ๆ ที่เป็นร่วมกันอยู่แล้ว ไม่จำเป็นต้องตั้งเป็นโรคใหม่ ขณะที่บางคน เช่น Lindsay Blass นักจิตวิทยา มองว่า ถึงหลักฐานทางวิทยาศาสตร์จะยังไม่แน่นพอ แต่คำว่า RSD ก็ช่วยอธิบายความทุกข์ของคนที่รู้สึกโดดเดี่ยวเมื่อถูกปฏิเสธได้ดีมาก “มันไม่ใช่แค่ผิดหวังธรรมดา แต่มันเหมือนใจสลาย คนอื่นอาจไม่เข้าใจว่าทำไมมันถึงเจ็บได้ขนาดนี้” ดร. Blass กล่าว (ที่มา: NYT)

ประสบการณ์ตรงกับ RSD สามารถส่งผลกระทบต่อชีวิตได้อย่างมาก อย่าง Erin Ryder ครูสาวที่เป็นสมาธิสั้น การได้รู้จัก RSD เหมือนเป็นการเปิดโลกให้เธอเลยทีเดียว เธอเล่าว่า แค่แฟนเปลี่ยนแผนนิดหน่อย เธอก็รู้สึกเหมือนโลกจะแตก นั่งคิดวนไปว่าตัวเองทำอะไรผิด จนเหนื่อยใจไปหมด ทั้งที่พอมาคิดดูทีหลัง ก็รู้ว่าความเจ็บปวดที่รู้สึกมันดูเกินจริงไปมาก เรื่องราวคล้าย ๆ กันนี้ เริ่มมีให้เห็นในกลุ่มคนไทยที่หันมาใส่ใจสุขภาพจิตกันมากขึ้น โดยเฉพาะในหมู่วัยรุ่นที่มักจะเข้าไปหาข้อมูล หรือระบายความรู้สึกในโซเชียลมีเดียอย่าง TikTok เพื่อขอคำแนะนำและกำลังใจ

ถึงจะยังไม่มียาที่รักษา RSD ได้โดยตรง แต่คุณหมอบางคนอาจลองใช้ยารักษาความวิตกกังวลเพื่อช่วยบรรเทาอาการ แต่ผลลัพธ์ก็ยังไม่แน่นอนนัก วิธีที่ดูจะได้ผลดีกว่าคือการทำจิตบำบัด เช่น การบำบัดด้วยความคิดและพฤติกรรม (CBT) หรือการบำบัดแบบเผชิญหน้ากับความกลัว (exposure therapy) ซึ่งจะช่วยให้เราปรับวิธีรับมือกับความรู้สึก และมองสถานการณ์ต่าง ๆ ได้อย่างเข้าใจมากขึ้น Dr. David W. Goodman จาก Johns Hopkins แนะนำว่า คนที่อ่อนไหวต่อการถูกปฏิเสธ ควรค่อย ๆ ฝึกเผชิญหน้าและยอมรับสถานการณ์ที่ทำให้รู้สึกไม่สบายใจ เพื่อสร้างภูมิต้านทานทางใจให้แข็งแกร่งขึ้น (ที่มา: NYT, Johns Hopkins Medicine) เทคนิคอื่น ๆ ที่น่าลองใช้ก็เช่น การหัดยอมรับความรู้สึกของตัวเองตามจริง หมั่นตรวจสอบความคิดและมุมมองของตัวเอง และสื่อสารความรู้สึกกับคนอื่นอย่างตรงไปตรงมา แทนที่จะคิดเองเออเอง

งานวิจัยใหม่ ๆ เริ่มชี้ให้เห็นความเชื่อมโยงระหว่างความอ่อนไหวต่อการถูกปฏิเสธ อคติในการรับรู้ (cognitive biases) และความเสี่ยงต่อโรคซึมเศร้า งานวิจัยชิ้นหนึ่งในปี 2017 ที่ตีพิมพ์ในวารสาร Clinical Psychological Science พบว่า คนที่กังวลหรือกลัวการถูกปฏิเสธมาก ๆ มักจะตีความสถานการณ์ที่ไม่ชัดเจนไปในแง่ลบ ซึ่งเพิ่มความเสี่ยงในการเกิดอาการซึมเศร้าได้ วิธีหนึ่งที่ช่วยได้คือการฝึกปรับเปลี่ยนมุมมองและความคิดในสถานการณ์ต่าง ๆ ซึ่งก็สอดคล้องกับแนวคิดเรื่อง “สติ” และการค่อย ๆ พัฒนาตนเองในวัฒนธรรมไทย (ที่มา: PubMed)

งานวิจัยยังตอกย้ำความสัมพันธ์ระหว่างโรคสมาธิสั้นกับภาวะควบคุมอารมณ์ไม่ได้ (emotional dysregulation) ซึ่ง RSD ก็ถือเป็นอาการหนึ่งในกลุ่มนี้ ตัวอย่างเช่น งานศึกษาชิ้นหนึ่งในปี 2023 ที่สัมภาษณ์กลุ่มวัยรุ่นไทยอายุ 18-25 ปีที่เป็นสมาธิสั้น พบว่าพวกเขามักเล่าว่าปัญหาหลักที่เจอคืออารมณ์ที่รุนแรงและเปลี่ยนแปลงเร็ว มากกว่าแค่อาการสมาธิหลุดหรืออยู่ไม่นิ่งแบบที่เคยเข้าใจกัน ความเข้าใจที่ครอบคลุมมากขึ้นนี้ เริ่มเป็นที่ยอมรับในหมู่แพทย์และผู้ให้บริการด้านสุขภาพจิตในไทย ซึ่งต้องดูแลคนไข้รุ่นใหม่ที่มีอาการแสดงออกหลากหลายรูปแบบ (ที่มา: PubMed)

ถึงจะยังไม่มีสถิติเกี่ยวกับ RSD ในไทยอย่างเป็นทางการ แต่จากเสียงสะท้อนและประสบการณ์ตรง ก็พอจะบอกได้ว่ามีคนไทยไม่น้อย โดยเฉพาะคนรุ่นใหม่ที่ต้องเจอกับความกดดันทั้งเรื่องเรียนและสังคมที่คาดหวังสูง รู้สึกแบบเดียวกัน ในวัฒนธรรมไทย เรื่อง “หน้าตา” (เกียรติยศ ชื่อเสียง การยอมรับ) ถือเป็นเรื่องใหญ่ ความกลัวที่จะเสียหน้าจากการถูกตำหนิหรือถูกมองว่าล้มเหลว อาจยิ่งทำให้การถูกปฏิเสธในสังคมโรงเรียน มหาวิทยาลัย หรือแม้แต่ในครอบครัวที่ใกล้ชิดกัน กลายเป็นเรื่องที่หนักหนาสาหัสขึ้นไปอีก ในวงการแพทย์ไทยเอง จิตแพทย์หลายท่านก็สังเกตเห็นแนวโน้มที่คนไข้ โดยเฉพาะวัยรุ่น มีปัญหาสุขภาพจิตเกี่ยวกับความกังวลทางสังคม ความสมบูรณ์แบบนิยม (perfectionism) และความรู้สึกมีคุณค่าในตนเองต่ำ ซึ่งส่วนหนึ่งอาจเชื่อมโยงกับความอ่อนไหวต่อคำวิจารณ์

ระบบการศึกษาไทยที่มักเน้นการแข่งขันเรื่องคะแนน และการยอมรับในกลุ่มเพื่อน ก็อาจเป็นปัจจัยที่ทำให้ความกลัวการถูกปฏิเสธรุนแรงขึ้น นักเรียนหลายคนที่เคยถูกตำหนิเรื่องผลการเรียน หรือโดนเพื่อนล้อ อาจเก็บกดความเจ็บปวดนั้นไว้ จนกลายเป็นคนปิดกั้นตัวเอง หรือเกิดปัญหาสุขภาพจิตตามมาได้ แต่ในทางกลับกัน ความผูกพันในครอบครัวแบบไทย ๆ รวมถึงคำสอนที่ส่งต่อกันมา และการฝึกสมาธิตามแนวพุทธ ที่เน้นการรู้เท่าทันอารมณ์ ก็อาจเป็นเกราะป้องกันสำคัญได้เช่นกัน

ในระดับสากล การพูดถึง RSD ก็ยังเกี่ยวโยงกับประเด็นถกเถียงที่ว่า ความรู้สึกเจ็บปวดเสียใจแบบธรรมดา ๆ ควรถูกมองว่าเป็นปัญหาสุขภาพจิตหรือไม่ ทุกวันนี้ ในโลกโซเชียล เรามักเห็นการนำเรื่องความเจ็บปวดทางใจมาแชร์กันในลักษณะติดตลก จนบางครั้งเส้นแบ่งระหว่าง “เรื่องธรรมดาในชีวิต” กับ “ปัญหาที่ต้องได้รับการดูแล” ก็ดูเลือนลางไป สำหรับบางคน การมีชื่อเรียกอาการแบบ RSD อาจเป็นเรื่องดีที่ช่วยให้เข้าใจและอธิบายความรู้สึกของตัวเองได้ แต่บางคนก็กังวลว่า การแปะป้ายชื่ออาจทำให้ความรู้สึกขึ้น ๆ ลง ๆ ที่เป็นเรื่องปกติ กลายเป็น “ปัญหา” ที่ดูใหญ่เกินจริง

ในอนาคต การศึกษาเรื่อง RSD คงต้องพยายามแยกแยะความสัมพันธ์ที่ซับซ้อนระหว่างโรคสมาธิสั้น โรคทางอารมณ์ บาดแผลทางใจ (trauma) และแนวคิดเรื่องการควบคุมอารมณ์ในภาพรวม นักวิจัยบางคนเสนอว่า RSD อาจไม่ใช่โรคเดี่ยว ๆ แต่อาจเป็นกลุ่มอาการที่เกิดขึ้นร่วมกับภาวะอื่น ๆ จำเป็นต้องมีการวิจัยขนาดใหญ่เพื่อเก็บข้อมูลว่ามีคนที่มีอาการแบบนี้มากน้อยแค่ไหน สาเหตุเกิดจากอะไร และแนวทางการบำบัดแบบไหนที่เหมาะสม โดยเฉพาะในบริบทสังคมไทยและเอเชีย ซึ่งปัจจัยทางวัฒนธรรมมีผลอย่างมากต่อการแสดงออกและการรับรู้อารมณ์

แล้วถ้าคนไทยอย่างเรา ๆ รู้สึกว่าตัวเองหรือคนใกล้ตัวอ่อนไหวต่อการถูกปฏิเสธเป็นพิเศษ ควรเริ่มต้นอย่างไรดี? ผู้เชี่ยวชาญมีคำแนะนำ 4 ข้อครับ:

  1. รับรู้และยอมรับความรู้สึกตัวเอง: ไม่ต้องตัดสินผิดถูก แค่รับรู้และใจดีกับตัวเอง “เข้าใจตัวเองก่อน” เป็นเรื่องสำคัญ
  2. พูดคุยและขอความช่วยเหลือ: กล้าที่จะคุยกับเพื่อนที่ไว้ใจ ครอบครัว หรือปรึกษาผู้เชี่ยวชาญ อย่าเก็บไว้คนเดียว
  3. ฝึกสติ: ลองฝึกเจริญสติ หรือทำสมาธิง่าย ๆ เพื่อช่วยให้เห็นอารมณ์ตัวเองชัดขึ้น โดยไม่จมอยู่กับมัน
  4. เตือนตัวเองว่าไม่ใช่แค่เรา: จำไว้ว่าไม่ว่าใคร ในสังคมไหน ก็ต้องเคยเจอความรู้สึกถูกปฏิเสธ มันเป็นเรื่องธรรมดาของชีวิต

สำหรับคุณครู นักจิตวิทยา หรือคนทำงานด้านนโยบาย การพูดคุยเรื่อง RSD ถือเป็นสัญญาณเตือนให้เราหันมาสร้างโรงเรียนและที่ทำงานที่เข้าใจความแตกต่าง เปิดพื้นที่ปลอดภัยให้ทุกคนกล้าแสดงความเปราะบาง ส่งเสริมวัฒนธรรมการให้ฟีดแบ็กที่สร้างสรรค์และเมตตา และลดอคติที่มีต่อการขอความช่วยเหลือด้านสุขภาพจิต สิ่งเหล่านี้จะช่วยสร้างภูมิคุ้มกันทางใจที่แข็งแรงให้กับสังคมไทยได้ในระยะยาว

สรุปแล้ว ถึงแม้ RSD จะยังไม่ถือเป็นการวินิจฉัยทางการแพทย์อย่างเป็นทางการ แต่ในชีวิตจริง มีคนไทยจำนวนไม่น้อย โดยเฉพาะคนที่เป็นสมาธิสั้น เคยมีบาดแผลทางใจ หรือเป็นวัยรุ่นที่เติบโตมาในสังคมที่มีการแข่งขันสูง กำลังเผชิญกับความเจ็บปวดอย่างรุนแรงเมื่อถูกปฏิเสธ หากเรามีความเข้าใจในเรื่องนี้มากขึ้น ทั้งจากงานวิจัยและเรื่องราวของผู้คน ประเทศไทยก็มีโอกาสที่จะนำความรู้สมัยใหม่มาผสมผสานกับภูมิปัญญาและวัฒนธรรมของเรา เพื่อหาแนวทางการเยียวยาใหม่ ๆ ให้กับคนที่รู้สึกว่า “แค่คำปฏิเสธคำเดียว ก็เหมือนโลกทั้งใบพังทลาย”

สำหรับใครที่อยากหาข้อมูลเพิ่มเติม หรือต้องการกำลังใจ ลองเข้าไปอ่านเกี่ยวกับ RSD ได้ที่ The New York Times, ADDitude Magazine หรือลองติดต่อกลุ่มช่วยเหลือด้านสุขภาพจิตและ ADHD ในไทย ทั้งทางออนไลน์หรือตามโรงพยาบาลใกล้บ้าน

แหล่งข้อมูล: