หนังสือธรรมะใกล้มือ ชุด “ไตรสิกขา” เรื่อง ศาสตราสามอัน ที่เป็นธรรมศาสตรา และผมตีความว่า ปุถุชนคนธรรมดาสามัญต้องหมั่นลับอาวุธทั้งสามที่ตนมีอยู่ประจำตัว ที่สรุปว่า ได้แก่ ความถูกต้องทาง กาย จิต และปัญญา (วิญญาณ) หรือเรียกอีกชื่อหนึ่งว่า ศีล สมาธิ ปัญญา
ย้ำว่าไม่ว่านับถือศาสนาใด คนเราต้องมีอาวุธทั้งสามนี้ทั้งสิ้น จึงจะมีชีวิตที่ดี เพราะอาวุธทั้งสามนี้เป็นเรื่องธรรมชาติ เป็นเรื่องของมนุษย์ แต่ต่างศาสนาอาจใช้คำอธิบายที่แตกต่างออกไป คนเราจะมีชีวิตที่ดีได้ ต้องมีความถูกต้องทั้งทางกาย ทางจิต และทางวิญญาณ รวมทั้งต้องเอื้อเฟื้อความถูกต้องนี้ แก่ผู้อื่น และแก่สังคม เพื่อให้เราอยู่ร่วมกันได้อย่างสันติสุข
แต่เราไม่ได้มีชีวิตอยู่ในสุญญากาศ เราอยู่กับโลกแห่งความเป็นจริงที่มีสิ่งเย้ายวนและในหลายกรณีหลอกลวง ที่หลอกลวงอย่างล้ำลึก ที่เรียกว่าเป็นมายา เราจึงต้องหมั่นลับอาวุธทั้งสาม ให้สามารถพิชิตมารร้ายเหล่านั้นได้
ความถูกต้องทางกาย รวมทางวาจาด้วย นี่คือศีล ซึ่งเป็นเรื่องพฤติกรรม ที่เป็นพฤติกรรมดีมีประโยชน์ต่อตัวเอง ผู้อื่น และส่วนรวม กล่าวง่ายๆ คือไม่ประพฤติชั่วทั้งปวง
จิต เป็นเรื่องเข้าใจยาก ผมมองว่าการฝึกจิตให้มีกระบวนทัศน์เชิงบวก เป็นอาวุธอย่างหนึ่ง มองอีกมุมหนึ่งคือการมีทักษะในการกำกับตัวเอง กำกับอารมณ์ของตนเอง รู้เท่าทันสิ่งเร้าทั้งจากภายนอกและภายในตนเอง มองด้านสมอง นี่คือเรื่อง EF – Executive Functions ที่ต้องฝึกตั้งแต่อายุน้อยๆ
จิตตั้งมั่น เรียกว่ามีสมาธิ จดจ่ออยู่กับเรื่องคุณงามความดี มีประโยชน์ ไม่วอกแวกไปกับกิเลสตัณหาเครื่องเศร้าหมอง เป็นอาวุธชิ้นที่สอง สำหรับการมีชีวิตที่ดี
ปัญญาหรือวิญญาณยิ่งเข้าใจยาก ท่านพุทธทาสอธิบายว่า เป็นทิฏฐิที่ถูกต้อง ผมตีความเข้าหาเรื่องการศึกษา ที่มีคำว่า ค่านิยม (values) ที่ราชบัณฑิตนิยามว่า “สิ่งที่บุคคลหรือสังคมยึดถือเป็นเครื่องช่วยตัดสินใจ และกำหนดการกระทำของตนเอง” มีรายละเอียดในหนังสือ ค่านิยมศึกษา สู่คุณค่านำทางชีวิต เป็นเรื่องของความเข้าใจสิ่งต่างๆ หรือเรื่องราวต่างๆ ถูกต้องตามความเป็นจริง เพื่อการมีชีวิตที่ดี เพื่อสังคมดี
ในทางพุทธ ความเป็นจริงสูงสุดคือ ความไม่มี หรือความว่าง จากตัวตน ปัญญาสูงสุดจึงเป็นปัญญาที่เข้าใจเรื่องการลดละตัวตน ความเป็นจริงสูงสุดอยู่เหนือดีเหนือชั่ว คือเป็นความว่าง เพราะหมดความเป็นตัวตน จึงอยู่เหนือดีและชั่ว ถูกและผิด
ตีความปัญญาให้ง่ายขึ้น เข้ากันกับความเป็นปุถุชนมากหน่อย ปัญญาหรือวิญญาณคือการลดความเห็นแก่ตัว ลดหรือตัดค่านิยมผิดๆ ออกไป เป็นอาวุธพิฆาตตัวตน
วิจารณ์ พานิช
๑๗ ม.ค. ๖๘
