ชื่นใจ ได้เรียนรู้ ภาคครูเพลิน ครั้งที่ ๒๖ : คุณค่าและค่านิยม การศึกษาเพื่อเป็นมนุษย์

กิจกรรม KM ของครูโรงเรียนเพลินพัฒนาจัดปีละ ๒ ครั้ง ผมไปร่วมเกือบทุกปี อ่านบันทึกการไปร่วมกิจกรรมครั้งก่อนๆ ได้ที่ (๑)

ครั้งที่ ๒๖ จัดวันที่ ๙ และ ๑๐ ตุลาคม ๒๕๖๗ ผมไปร่วมวันที่ ๑๐ ทั้งวัน เริ่ม ๘.๓๐ น. เลิก ๑๗ น. ได้เรียนรู้เต็มอิ่ม และแปลกใหม่จากปีก่อนๆ รวมทั้งผู้เข้าร่วมก็คับคั่งกว่าครั้งก่อนๆ มาก ชื่อการเรียนรู้ครั้งนี้คือ “คุณค่าและค่านิยม : การศึกษาเพื่อเป็นมนุษย์”

ผมไปถึงก่อนเวลา และรี่ไปขอ สมุดบันทึกการเรียนรู้ ที่มีชิ้นงานศิลปะของเด็ก ป. ๑ เรื่องการเปลี่ยนแปลง ที่สะท้อนว่า เด็กอายุ ๖ ขวบมีความคิดเชิงนามธรรมแล้ว โปรดดูภาพประกอบบันทึกนี้

จะเห็นว่า แค่อ่านสมุดบันทึกการเรียนรู้ เราก็ได้รับการเตือนสติว่าด้วยความเป็นมนุษย์ อย่างแยบยล เตรียมตัวเรียนรู้ว่าจักรวาลยิ่งใหญ่ ตัวเราจิ๋วนิดเดียว ที่จะตามมาในช่วงเปิดชั้นเรียน

เดินเข้าห้องประชุมที่เข้าไปแล้วนับครั้งไม่ถ้วน สะดุดตากับป้ายปณิธาน หรือวิสัยทัศน์ของโรงเรียน (ดูรูปที่ ๐) “ชุมชนแห่งการเรียนรู้ที่มุ่งมั่นสร้างผู้เรียนให้บรรลุศักยภาพสูงสุดของตนเองร่วมกัน เพื่อความสุขอย่างยั่งยืนของชีวิตและสังคม” ถามครูว่าป้ายนี้ติดตรงนี้เมื่อไร ไม่มีใครตอบได้ เสียดายที่ลืมถามครูปาด

เริ่มด้วยการรำลึกถึงครูใหม่ วิมลศรี ศุษิลวรณ์ ผู้ล่วงลับ ในฐานะผู้ริเริ่มนำ KM เข้ามาให้ครูใช้เป็นเครื่องมือเรียนรู้จากการทำงาน ส่งผลให้โรงเรียนเพลินพัฒนาเป็น “องค์กรเรียนรู้” (Learning Organization) อย่างที่เห็นอยู่ในปัจจุบัน เป็นกลไกหนึ่งที่สร้างผลงานเด่นให้แก่วงการศึกษาไทย ทั้งในด้านคุณภาพของผู้เรียน และด้านการเป็นผู้นำการเปลี่ยนแปลง ดังจะเห็นว่าในวันนี้ มีผู้สังเกตการณ์จากภายนอกมากมาย เช่นจากโรงเรียนวิถีธรรม จังหวัดสกลนคร ๖ ท่าน นำโดย นพ. สมบูรณ์ และ พญ. สุภาภรณ์ จิรวัฒนาสมกุล

๘.๓๐ - ๑๐.๐๐ น. ประวัติศาสตร์ของความเป็นมนุษย์ กับความรู้สึกวิสุทธิ์วิเศษ วิทยากร ๒ ท่าน คือ ศ. ดร. รัศมี ชูทรงเดช (เมธีวิจัยอาวุโส สกว.) กับ คุณเกล้ามาศ ยิบอินซอย ผู้อำนวยการพิพิธภัณฑ์พระราชนิเวศน์มฤคทายวัน ซักถามและขยายความโดยครูปาด ศีลวัต ศุษิลวรณ์ ที่ผมเข้าใจว่าครูปาดต้องการให้ผู้เข้าร่วมงานเข้าใจ “ความเป็นมนุษย์” สำหรับครูนำความเข้าใจไปทำหน้าที่หนุนให้ศิษย์พัฒนาความเป็นมนุษย์ให้แก่ตนเอง โดยผมเข้าใจว่า ความรู้ทางมานุษยวิทยาบอกเราว่า มนุษย์มีวิวัฒนาการมาจากสัตว์ ผ่านพัฒนาการหลากหลายด้าน แต่ผมคิดว่า ในที่ประชุมไม่มีใครกระตุกว่า ภายในตัวมนุษย์เองก็ยังมี “สัญชาตญาณอย่างสัตว์” แฝงอยู่ หน้าที่อย่างหนึ่งของการศึกษาคือ ฝึกให้นักเรียนรู้จักดึงเอาความเป็นมนุษย์ออกมากระทำการ และฝึกป้องกันการกระทำที่มาจากสัญชาติญาณของสัตว์

คุณสมบัติวิสุทธิ์วิเศษอย่างหนึ่งของมนุษย์คือจินตนาการ (imagination) ซึ่งหมายถึงสร้างสิ่งที่ไม่มีอยู่ให้ปรากฎขึ้นในใจตนได้ และตั้งความหวังว่าจะเกิดขึ้นในอนาคต เป็นที่มาของความคิดริเริ่มสร้างสรรค์ และผลของจินตนาการที่สำคัญยิ่งคือ มันเป็นพลังจูงใจภายใน หรือแรงบันดาลใจ สู่ความสร้างสรรค์ ทำให้มนุษย์เป็นสัตว์ที่มีความสร้างสรรค์อย่างไร้ขีดจำกัด อย่างที่เราเห็นมนุษย์สร้างปัญญาประดิษฐ์ที่ฉลาดยิ่งกว่ามนุษย์

คุณเหมียว (เกล้ามาศ) เอ่ยว่า พิพิธภัณฑ์ เป็นที่สำหรับให้คนไปคุยกับตนเอง และ PowerPoint ประกอบการเสวนาบอกว่าไทยเราแปลคำว่า museum ผิด ว่า พิพิธภัณฑ์ คำแปลตรงตัวคือ วิหารแห่งเทพ ในความหมายว่าวิหารแห่งแรงบันดาลใจ ทำให้ผมตีความต่อ ว่า ทั้งพิพิธภัณฑ์และหอศิลป์ ในประเทศไทย ต้องหาวิธีสื่อต่อผู้ชมว่า พิพิธภัณฑ์และหอศิลป์เป็นพื้นที่อิสระทางความคิด โดยใช้ความรู้สึกที่กระตุ้นโดยการสัมผัสชิ้นงานหรือสิ่งของ นำสู่การคิดอย่างอิสระหลากหลายรูปแบบ เพื่อกระตุ้นมิติของความเป็นมนุษย์ออกมา ผมจึงได้ความคิด ที่จะลองไปคุยกับตนเองในพิพิธภัณฑ์ที่เมืองโกเบ เดือนเมษายน ปีหน้า และพิพิธภัณฑ์ที่เมือง โลซานน์ เดือนพฤษภาคม ปีหน้า

กิจกรรมหลักของวันนี้ เป็นการเปิดชั้นเรียน ๒ ช่วง คือ ช่วงเช้า ๒ ชั่วโมง เปิดชั้นเรียนวิชาแสนภาษา (ซึ่งหมายถึงวิชาศิลปะ) นักเรียน ป. ๓ ช่วงบ่ายเปิดชั้นเรียนนักเรียน ป. ๕ ทดลองเรียนวิชาที่จะใช้กับนักเรียน ป. ๖ ปีการศึกษาหน้า

วิชาแสนภาษา เรื่อง ชีวิตแสนสั้น ศิลปะยืนยาว ชื่อตอน ความสุขเล็กๆ ที่ล้ำลึก ชั้น ป. ๓ โดยมีแผนจัดการเรียนรู้ดังรูปที่ ๙

ชั้นเรียนธรรมชาติศึกษาและประยุกต์วิทยา ป. ๕ - ๖ ตอน องค์รวมจักรวาลวิทยาถึงวิถีชีวิตของมนุษย์ มีความคิดรวบยอดตามในรูปที่ ๑๐ และมีแผนจัดการเรียนรู้ดังในรูปที่ ๑๑

การเปิดชั้นเรียนทั้งสองรายการ มีเป้าหมายเสนอวิธีจัดการเรียนรู้ที่นักเรียนได้พัฒนาครบ VASK ได้พัฒนาคุณค่า (value) และค่านิยม (values) พร้อมไปกับการเรียนวิชา ซึ่งก็คือการเรียนรู้เชิงรุก (active learning) ที่ครูจัดกิจกรรมให้นักเรียนเรียนร่วมกันเป็นกลุ่ม กลุ่มละ ๔ คน เราได้เห็นนักเรียนชั้น ป. ๓ อายุ ๘ ขวบ มีทักษะทำงานเป็นทีมภายใต้เวลาจำกัดได้อย่างไม่น่าเชื่อ โดยไม่แสดงหน้าตาท่าทางว่ามีความเครียด

เราไปเห็นการเปิดชั้นเรียนที่ครูร่วมกันสอนเป็นทีม ๒ คน เตรียมตัวมาอย่างดีมาก มีเอกสารบอกเป้าหมายของการจัดการเรียนรู้ละเอียดยิบ ในตอนองค์รวมจักรวาลวิทยา มีวิดีทัศน์ประกอบอย่างน่าตื่นตาตื่นใจ มีคำถามให้นักเรียนตอบเพื่อเดินเรื่องด้านเรียนรู้เนื้อหาสาระ และคำถามเพื่อกระตุ้นการสะท้อนคิดอย่างเหมาะสมกลมกลืน และนักเรียนก็มีท่าทีคุ้นกับการเรียนเชิงรุกแบบนี้ มีนักเรียนหลายคนบอกข้อสะท้อนคิดที่เป็นธรรมชาติ และล้ำลึกอย่างไม่น่าเชื่อว่าออกจากปากเด็กอายุ ๑๑ - ๑๒ ขวบ

บอกเราว่า เด็กสมัยนี้ มีความรู้มากกว่าที่เราคิด แต่การเรียนเพื่อให้เขาสร้างคุณค่าและค่านิยมที่ดีใส่ตัว ได้รับความเอาใจใส่น้อย โรงเรียนเพลินพัฒนาได้ทดลองออกแบบการจัดการเรียนรู้ ที่หนุนการเรียนรู้บูรณาการ (integrated learning) หรือเรียนรู้อย่างเป็นองค์รวม (holistic learning) ครบ VASK ในเวลาเดียวกัน

ขอแสดงความชื่นชมครูสุธี เทพวรรณ และครูจินดาพร โสภาไฮ ต่อผลการเปิดชั้นเรียนความสุขเล็กๆ ที่ล้ำลึก ในหน่วยประสบการณ์แสนภาษา และขอแสดงความชื่นชมคุณครูนิตยา เชื้อวังคำ และครูณัฐพนธ์ นุชอนงค์ ต่อการเปิดชั้นเรียนองค์รวมจักรวาลวิทยาถึงวิถีชีวิตของมนุษย์ ในหน่วยประสบการณ์ธรรมชาติศึกษาและประยุกต์วิทยา ทั้งสองรายการ สะท้อนความคิดริเริ่มสร้างสรรค์ที่สูงมาก เป็นการจัดการชั้นเรียนแบบเรียนรู้เชิงรุก เพื่อหนุนการเรียนรู้องค์รวมที่ยอดเยี่ยม เห็นทักษะการตั้งคำถามของครูที่กระตุ้นการเรียนรู้หลากหลายมิติ

ผมได้เห็นสภาพของ โรงเรียนเป็นชุมชนเรียนรู้ แจ่มชัดยิ่งขึ้น

การศึกษาเพื่อความเป็นมนุษย์ ต้องบูรณาการอยู่ในทุกหน่วยประสบการณ์

วิจารณ์ พานิช

๑๔ ต.ค. ๖๗

รูปเพลินพัฒนา