อุทยานธรรมชาติวิทยาสิรีรุกขชาติ มีพื้นที่กว้างขวางถึง ๑๔๐ ไร่ อยู่ภายในมหาวิทยาลัยมหิดลวิทยาเขตศาลายา    มีทั้งส่วนที่เป็นธรรมชาติเกือบจะสมบูรณ์  และส่วนที่มีการออกแบบสร้างขึ้น ดังกรณีสวนประสาทสัมผัส (Sensory Gardens) ที่นำสู่หนังสือ คู่มือการเรียนรู้ร่วมกันผ่านการเล่น ในสวนประสาทสัมผัส เพื่อสุขภาวะของเด็กทุกคน เล่มนี้ 

การเรียนรู้ผ่านการเล่นเป็นธรรมชาติของเด็ก   แต่ปัจจุบันมีขบวนการส่งเสริมการเรียนรู้ผ่านการเล่นอย่างเป็นวิชาการ ที่เรียกว่า Play-Based Learning ที่ผู้เขียนได้ทบทวนวรรณกรรมนำมาเสนอโดยพิสดารในหนังสือเล่มนี้    มีความก้าวหน้ามากในประเทศฟินแลนด์ เดนมาร์ก และเนเธอร์แลนด์   และหนังสือเล่มนี้เสนอเรื่องการทดลองให้เด็กเล่นเพื่อกระตุ้นประสาทสัมผัส (Sensory Play)   เป็นนวัตกรรมทางสังคม เพื่อใช้การเล่นผ่านประสาทสัมผัส ๗ ด้าน  กระตุ้นพัฒนาการของเด็กที่มีความบกพร่องหรือความพิการ   โดยที่วิธีการนี้สามารถใช้กระตุ้นพัฒนาการของเด็กเล็กโดยทั่วๆ ไปได้ด้วย นำสู่สุขภาวะของเด็กทุกคน       

โปรดสังเกตว่า หนังสือเล่มนี้เน้น “การเรียนรู้ร่วมกัน” ของเด็ก ในสวนประสาทสัมผัส ที่มีการออกแบบและบำรุงรักษาอย่างดี  และมี “ผู้เอื้ออำนวยการเรียนรู้” (learning facilitator) ที่ได้รับการฝึกฝนอย่างดี ทำหน้าที่กระตุ้น การเรียนรู้จากประสบการณ์ ของเด็กๆ   ที่ไม่เพียงเป็นประสบการณ์กับธรรมชาติในสวนเท่านั้น   ยังมีประสบการณ์ร่วมกับเพื่อนๆ ที่เป็นประสบการณ์ของปฏิสัมพันธ์ทางสังคม ที่ช่วยให้เด็กได้เรียนรู้หลากหลายด้านอย่างเป็นองค์รวม (holistic learning) 

การเรียนรู้จากประสบการณ์ นอกจากอาศัยประสบการณ์ตรง (concrete experience) แล้ว   ผู้เอื้ออำนวยการเรียนรู้ต้องชวนเด็กร่วมกันสังเกตข้อรับรู้จากประสาทสัมผัสและนำไปสะท้อนคิด (reflective observation) ผ่านการตั้งคำถามกระตุ้นการสังเกตและการสะท้อนคิด   โดยใช้คำถามที่เหมาะต่อวัยหรือระดับพัฒนาการของเด็ก เป็นคำถามที่ให้ทั้งความสนุกและความท้าทายแก่เด็ก   นำสู่การสะท้อนคิดสู่หลักการที่เป็นนามธรรม (abstract conceptualization)   ที่ผู้เอื้ออำนวยการเรียนรู้ต้องมีวิธีกระตุ้นให้เด็กๆ เชื่อครึ่งไม่เชื่อครึ่งต่อหลักการที่เด็กๆ ร่วมกันคิดขึ้น   เพื่อนำเอาหลักการไปทดลองใช้ (active experimentation)   วนเป็นวงจรยกระดับการเรียนรู้  ที่เรียกว่า Kolb’s Experiential Learning Cycle  เป็นเครื่องมือสำคัญของการเรียนรู้จากประสบการณ์    

เนื่องจากมีหลักการว่า เด็กเล็กควรได้เล่นในที่กลางแจ้ง ๓๐ นาที ทุกๆ เวลา ๓ ชั่วโมง    เรื่องราวของการออกแบบสวนประสาทสัมผัส และออกแบบกิจกรรมการเล่นในสวนประสาทสัมผัส  น่าจะมีประโยชน์ต่อโรงเรียนอนุบาลและศูนย์พัฒนาเด็กเล็กทั่วประเทศ  ในการนำไปประยุกต์ใช้ออกแบบพื้นที่เล่นกลางแจ้งสำหรับเด็ก ให้เหมาะสมกับแต่ละบริบท    รวมทั้งนำไปประยุกต์ใช้ออกแบบกิจกรรมเล่นกลางแจ้งหลากหลายรูปแบบให้แก่เด็กได้ด้วย

รวมทั้งครอบครัวที่มีลูกเล็ก และมีบ้านที่มีพื้นที่ดินแม้จะน้อยนิดไม่กี่ตารางเมตร   ก็สามารถใช้หลักการและวิธีการในหนังสือเล่มนี้ สร้างพื้นที่กลางแจ้งในบ้านเพื่อการเรียนรู้ผ่านการเล่นเพื่อกระตุ้นประสาทสัมผัส   ที่นำสู่การพัฒนาสมรรถนะทุกด้านอย่างเป็นองค์รวม เพื่อสุขภาวะในระยะยาวของลูกอันเป็นที่รักของท่าน   

วิจารณ์ พานิช

 ๒๘ กรกฎาคม ๒๕๖๗

วันเฉลิมพระชนม์พรรษา ๖ รอบ พระบาทสมเด็จพระวชิรเกล้าเจ้าอยู่หัว