คู่มือสรุปการจัดการความรู้เรื่อง
การเขียนข้อเสนอโครงการวิจัยเพื่อการดำเนินงานร่วมกับชุมชนในพื้นที่ (area base)
สรุปประเด็นต่าง ๆ ทั้ง 5 ประเด็นมาเป็นขั้นตอนในการดำเนินการเพื่อการเขียนข้อเสนอโครงการวิจัยเพื่อการดำเนินงานร่วมกับชุมชนในพื้นที่ (area base) มีดังนี้
ขั้นตอนที่ 1 การพิจารณาแหล่งทุนต่าง ๆ ที่ให้การสนับสนุนทุนวิจัย การศึกษา พิจารณากรอบวิจัย ขอบเขตพื้นที่ เป้าประสงค์ เกณฑ์พิจารณา ผลผลิต ผลลัพธ์ (key result) ของแหล่งทุน
แหล่งทุนจากหน่วยงานภายนอกที่ให้การสนับสนุนทุนวิจัยร่วมกับชุมชน เช่น ทุนจากหน่วยบริหารจัดการโปรแกรม (Program Management Unit; PMU) ได้แก่ ทุนจากหน่วยบริหารและจัดการทุนด้านการพัฒนาระดับพื้นที่ (บพท.) ภายใต้โปรแกรม แพลตฟอร์ม แผนงานต่าง ๆ เช่น ทุนการพัฒนาขีดความสามารถของผู้ประกอบการในพื้นที่ (Local Enterprise; LE) ทุนชุมชนนวัตกรรมเพื่อการพัฒนาที่ยั่งยืน ทุนเมืองอัจฉริยะต้นแบบ (Smart City) หรือทุนอื่น ๆ เช่น ทุน project brief โดยแต่ละแหล่งทุนจะมีการกำหนดคุณสมบัติผู้ส่งทุน เช่น ทุน LE ทุนชุมชนนวัตกรรม เป็นทุนสถาบัน ส่งในนามของมหาวิทยาลัย ซึ่งหน่วยงานคือสถาบันวิจัยและพัฒนา (สวพ.) จะเป็นผู้กำหนดกรอบเรื่องวิจัย เช่น กรอบวิจัยเกี่ยวกับ พืชหรือสัตว์เศรษฐกิจในพื้นที่ เช่น กล้วย มันสำปะหลัง ข้าว ไผ่ สัตว์น้ำ กุ้ง ฯลฯ หรือกำหนดหัวข้อแผนงาน เช่น การบริหารจัดการขยะในชุมชนพื้นที่หรือ BCG และขอบเขตพื้นที่ เช่น จังหวัดปทุมธานี จังหวัดปราจีนบุรี จังหวัดนครนายก จังหวัดสระแก้ว จังหวัดฉะเชิงเทรา ฯลฯ และจะกำหนดเป้าหมาย ผลผลิต ผลลัพธ์ (key result) ให้สอดรับกับเป้าหมายของแหล่งทุน เช่น เป้าหมายจำนวนชุมชน จำนวนวิสาหกิจชุมชน จำนวนกลุ่ม OTOP หรือ จำนวนสถานประกอบการ หรือเป้าหมาย การเพิ่มขึ้นของรายได้กลุ่มชุมชนหรือกลุ่มวิสาหกิจชุมชนเพิ่มขึ้นเท่าใด หรือเป้าหมายการลดปริมาณขยะในชุมชน ซึ่งนักวิจัยต้องติดตามการประกาศรับทุนของสถาบันวิจัยและพัฒนา และศึกษากรอบ ขอบเขต เป้าหมายที่สถาบันวิจัยและพัฒนากำหนดเป็นอย่างดี และรวมทั้งทุนอื่น ๆ เพื่อนำมาวางแผนในขั้นต่อไป
เมื่อนักวิจัยเลือกหัวข้อที่สนใจภายใต้กรอบวิจัยที่สถาบันวิจัยและพัฒนากำหนดแล้ว เช่น ไผ่ กล้วย ข้าว ฯลฯ ควรจัดประชุมรวมกลุ่มนักวิจัยที่สนใจในเรื่องเดียวกันทั้งจากภายในและภายนอกคณะฯ ประชุมกลุ่มย่อย และศึกษาค้นคว้าข้อมูลทั้งในส่วนอุปสงค์ (demand) และอุปทาน (supply) เช่น ปริมาณพืชที่ปลูกหรือเลี้ยง กลุ่มเกษตรกร รายชื่อกลุ่มวิสาหกิจชุมชน ความต้องการของตลาด รูปแบบผลิตภัณฑ์สินค้า ราคาผลิตภัณฑ์หรือสินค้า เพื่อใช้ประกอบการพิจารณาเพื่อกำหนดพื้นที่ขอบเขตจังหวัดหรือตำบล เพื่อเพิ่มโอกาสในการเลือกหัวเรื่องวิจัยและขอบเขตพื้นที่ให้บรรลุเป้าหมายในเบื้องต้น ก่อนลงสำรวจพื้นที่
ขั้นตอนที่ 2 วิธีการเข้าหาชุมชน กลยุทธ์หรือแนวทางเพื่อให้สามารถเข้าถึงชุมชน เพื่อให้สามารถได้ข้อมูล ปัญหา แนวทาง ความต้องการ และการได้มาซึ่งโจทย์วิจัย
วิธีการเข้าหาชุมชนหรือกลยุทธ์หรือแนวทางเพื่อให้สามารถเข้าถึงชุมชนได้ เป็นขั้นตอนที่สำคัญ เมื่อเลือกหัวเรื่องวิจัยและพื้นที่ได้แล้ว จากการค้นคว้าข้อมูลภายนอก เพื่อให้สามารถได้ข้อมูลหรือปัญหาหรือแนวทาง ความต้องการ และการได้มาซึ่งโจทย์วิจัย ซึ่งนักวิจัยสามารถพิจารณาวิธีได้อย่างหลากหลาย และสามารถใช้ร่วมกันหลายวิธีได้ อาจใช้ก่อนหรือหลังหรือพร้อมกันก็ได้ เช่น อาจเริ่มจากการเข้าหาหัวหน้าส่วนราชการในจังหวัด อำเภอ ท้องถิ่น เช่น หัวหน้าพาณิชย์จังหวัด หัวหน้างานพัฒนาชุมชน เกษตรอำเภอ นายกองค์การบริหารส่วนตำบลในพื้นที่ กำนัน ผู้ใหญ่บ้าน ผู้นำชุมชน ปราชญ์ชาวบ้าน กลุ่มเกษตรกร กลุ่มวิสาหกิจชุมชน เพื่อขอข้อมูลในท้องถิ่น หรือการแนะนำให้รู้จักทั้งทางเครือข่ายหน่วยงาน หรือจากนักวิจัย โดยกลยุทธ์ในการลงพื้นที่ของนักวิจัย เพื่อให้เข้าถึงข้อมูลเชิงลึกและปัญหาที่สำคัญ (pain point) ของชุมชน ตลอดจนความต้องการของชุมชน วิสาหกิจชุมชน เช่น ต้องสร้างความเป็นกันเองกับคนในชุมชน ภาษาที่ใช้ไม่ควรใช้ศัพท์ทางวิชาการหรือทับศัพท์ภาษาอังกฤษ เน้นการรับฟังข้อมูลให้ได้มากที่สุด การศึกษาประวัติศาสตร์ ประเพณี วิถีชีวิตและวัฒนธรรมของชุมชน ทำให้คนในชุมชนเปิดใจ ควรการมีวิเคราะห์ข้อมูลเบื้องต้นก่อนลงพื้นที่และวางแผนเพื่อเตรียมเครื่องมือหรือคำถามเพื่อให้ได้ข้อมูลมากที่สุดและครบถ้วนตามประเด็นที่ต้องการ สอบถามประเด็นข้อจำกัด หรือปัญหาหรือสิ่งที่ชุมชนหรือวิสาหกิจชุมชนต้องการ
ขั้นตอนที่ 3 การพิจารณาในการเลือกชุมชนหรือผู้นำชุมชน ภาคีเครือข่าย เพื่อให้สามารถบรรลุตามเป้าหมายและวัตถุประสงค์
ข้อควรพิจารณาในการเลือกชุมชนหรือผู้นำชุมชนหรือภาคีเครือข่าย เพื่อให้สามารถบรรลุตามเป้าหมายและวัตถุประสงค์ เช่น ผู้นำชุมชนควรมีความเป็นผู้นำสูง คนในพื้นที่ให้การยอมรับ เป็นผู้นำกลุ่มเกษตรกร กลุ่มวิสาหกิจเข้มแข็ง มีความต้องการการเรียนรู้เพื่อเพิ่มหรือพัฒนาผลผลิตในชุมชน การมองเป้าหมาย และสามารถถ่ายทอดองค์ความรู้ เทคโนโลยีเพื่อขยายผลต่อได้ สำหรับชุมชนก็ควรมีความพร้อมอยู่พอสมควร เช่น มีสถานที่เพาะปลูกหรือเลี้ยงสัตว์ วัตถุดิบในพื้นที่ สถานที่การแปรรูปผลิตภัณฑ์ อุปกรณ์หรือเครื่องมือ มีช่องทางการตลาด หรือเครือข่าย
ขั้นตอนที่ 4 การวางแผนกิจกรรม กระบวนการดำเนินงานวิจัย จากโจทย์หรือปัญหาสำคัญ ตลอดห่วงโซ่คุณค่า (value chain) ที่งานวิจัยจะเข้าไปดำเนินการ ตั้งแต่ ต้นน้ำ กลางน้ำ และปลายน้ำ พิจารณาหน่วยงาน หรือภาคี ผู้มีส่วนได้ส่วนเสีย (stakeholder) ที่เกี่ยวข้อง เพื่อการวางแผนโครงการวิจัยย่อย ภายใต้ชุดหรือแผนโครงการใหญ่ กรอบงบประมาณ เพื่อให้บรรลุตามเป้าหมายที่แหล่งทุนวิจัยต้องการ และเพื่อให้ได้รับการพิจารณาจากแหล่งทุนวิจัย
นำข้อมูลทั้งจากการศึกษาค้นคว้าภายนอก ข้อมูลจากการลงพื้นที่จริง จากยุทธศาสตร์ แผนพัฒนาจังหวัด ท้องถิ่น และจากกรอบแผนงานวิจัยของมหาวิทยาลัย (สถาบันวิจัยและพัฒนา) มาวิเคราะห์ข้อมูล เพื่อสกัดโจทย์วิจัย วิเคราะห์ปัญหาสำคัญ (pain point) และวางแผนกิจกรรมกระบวนการวิจัยต่าง ๆ ทำการวิเคราะห์ผู้มีส่วนได้ส่วนเสีย (stakeholder) ที่เกี่ยวข้อง เช่น ในส่วนห่วงโซ่คุณค่า (value chain) ส่วนต้นน้ำ ต้องมีกิจกรรมอะไร ขาดหรือต้องการองค์ความรู้ เทคโนโลยี หรือกระบวนการอะไร ต้องใช้คนในพื้นที่ นักวิจัยศาสตร์ใดหรือหน่วยงานอะไรมาร่วมบ้าง ในส่วนกลางน้ำและปลายน้ำ ต้องการกิจกรรมองค์ความรู้ เทคโนโลยี กระบวนการจัดการอะไร เพื่อไปยกระดับหรือพัฒนา และเพื่อวางแผนโครงการวิจัยย่อยต่าง ๆ เพื่อให้เป็นไปตามเป้าหมายและบรรลุตามผลผลิต ผลลัพธ์ ตามที่ต้องการ
ขั้นตอนที่ 5 การเขียนข้อเสนอโครงการวิจัย (concept proposal) ตามแบบฟอร์มของแหล่งทุน โดยนำข้อมูลทั้งที่ได้จากชุมชน จากการค้นคว้าข้อมูล การวางแผนกิจกรรมโครงการย่อยต่าง ๆ วัตถุประสงค์ ผลผลิต ผลลัพธ์ ผลกระทบ เพื่อให้ตอบโจทย์แหล่งทุนวิจัย โดยปรับปรุงเนื้อหาให้ครบถ้วนสมบูรณ์
การเขียนข้อเสนอโครงการวิจัย (concept proposal) ต้องพิจารณาและเขียนตามแบบฟอร์มของแหล่งทุนวิจัย เขียนให้ตรงประเด็นตามที่แหล่งทุนกำหนด นำข้อมูลทั้งจากการลงชุมชนจริงและจากการศึกษาเพิ่มเติม มาสกัดให้มีความกระชับ ตรงประเด็น การเลือกพื้นที่และหัวเรื่องวิจัย สัมพันธ์กันอย่างไร โครงการวิจัยที่เขียนเข้าไปทำอะไรกับชุมชน ทำไมต้องทำงานวิจัยเรื่องนี้ ประเด็นนี้เข้าไปช่วยแก้ปัญหาที่สำคัญหรือพัฒนาหรือยกระดับเรื่องอะไรให้ชุมชน จะได้อะไรเกิดขึ้น ผลผลิต ผลลัพธ์และผลกระทบที่ได้จากโครงการวิจัยนี้ มีหน่วยงานใดเกี่ยวข้องบ้าง ใครจะเป็นผู้ใช้หรือได้ประโยชน์จากโครงการวิจัยนี้ ตลอดจนการพิจารณาในส่วนของงบประมาณให้มีความเหมาะสมกับกิจกรรมหรือกระบวนการวิจัย โดยจากการค้นคว้าข้อมูล การวางแผนกิจกรรมโครงการย่อยต่าง ๆ วัตถุประสงค์ ผลผลิต ผลลัพธ์ ผลกระทบ เพื่อให้ตอบโจทย์แหล่งทุนวิจัย โดยปรับปรุงเนื้อหาให้ครบถ้วนสมบูรณ์มากที่สุด
ภาพกิจกรรมการแลกเปลี่ยนเรียนรู้
กิจกรรมแลกเปลี่ยนเรียนรู้ กลุ่มการจัดการองค์ความรู้ด้านงานวิจัย - GotoKnow
