"คิดเป็น ทำเป็น แก้ปัญหาเป็น" เป็นนโยบายในการจัดการศึกษาของไทยมากว่า 30 ปี แต่ดูเหมือนจะไม่เป็นหมันไปเรื่องครับ
อย่าว่าแต่จะสอนให้เด็กคิดเป็น ทำเป็น หรือแก้ปัญหาเป็นเลยครับ ว่าแต่ว่ารูปแบบการบริหารการศึกษาของไทยให้อำนาจกับผู้บริหารและครูในการคิดและตัดสินใจเองแค่ไหนครับ ร้อยกว่าปีของการพัฒนาการศึกษาไทย “การบริหารและการตัดสินใจในการจัดการศึกษายังอยู่ที่ส่วนกลางเหมือนเดิม” ครับ
แล้วจะให้ครูสอนให้นักเรียนคนเป็น ทำเป็น แก้ปัญหาเป็นได้อย่างไรครับ
ยิ่งไปกว่านั้นพวกเราสงสัยไหมว่าจริง ๆ แล้วเราเข้าใจคำว่า “คิด” หรือไม่ เพราะถ้าเราไม่รู้ว่า “คิด” คืออะไร มันก็คงยากอยู่นะครับที่จะสอนให้นักเรียน “คิดเป็น”
ศาสตราจารย์ ดร. ประชุมสุข อาชวอำรุง เคยถามผมและเพื่อนนักเรียนปริญญาเอกสมัยที่เรียนกับท่านตั้งแต่ปี 2532 ครับ ท่านถามเหมือนที่ผมถามตอนนี้แหละว่า “ที่จะสอนให้เด็กคิดเป็นนะ พวกคุณรู้ไหมว่าคิดคือไร”
พวกเราก็ไบ้กินกันทั้ง 6 คนที่เรียนด้วยกันครับ (ไม่เชื่อไปถาม ดร. เวช มงคล ดร. อรทัย มูลคำ ดร. พรรณี สุวัตถี รศ. ดร. สัมมา รธนิธย์ หรือ ผศ. ดร. นพดล เจนอักษร ดูครับ)
หลังจากพยายามตอบกันอยู่ระยะหนึ่งท่านก็เฉลยว่า “การคิดคือการพิจารณา” เราต้องมีสิ่งที่จะพิจารณาเราจึงจะคิดเป็น ซึ่งเป็นคำตอบที่ง่าย ๆ แต่ตรงประเด็นครับ
หลังจากวันนั้นผมก็ได้นำเมล็ดพันธุ์ความคิดหนังกล่าวมาขยายพันธุ์และพัฒนาต่อจนได้ข้อสรุปดังจะนำเสนอต่อไป
ณ ปัจจุบันนี้ผมนิยาม “คิด” ว่าหมายถึง "การพิจารณาสิ่งใดสิ่งหนึ่ง หรือเรื่องใดเรื่องหนึ่งบนฐานข้อมูลและความรู้เพื่อตัดสินใจเกี่ยวกับสิ่งนั้นหรือเรื่องนั้นอย่างมีวัตถุประสงค์"
แปลว่าในการที่จะคิดเกี่ยวกับสิ่งใดหรือเรื่องอะไร เราต้องมีวัตถุประสงค์ในพิจารณา (คิด) ก่อน และในการพิจารณาเกี่ยวกับสิ่งนั้นหรือเรื่องนั้นเราต้องมีข้อมูลเกี่ยวกับเรื่องนั้นในระดับที่จะพิจารณาได้ ในการพิจารณาสิ่งนั้นหรือเรื่องนั้นเราจะพิจารณาบนฐานความรู้หรือประสบการณ์เดิมของเราเป็นเบื้องต้น จนได้ข้อสรุปหรือการตัดสินใจเกี่ยวกับสิ่งนั้น หรือเรื่องนั้น ในที่สุด
ส่วนการคิดในกรอบ หรือนอกกรอบนั้นเป็นกระบวนการคิด คือ เราจะคิดแค่ความรู้หรือประสบการณ์ที่เรามีและได้ข้อสรุปตามนั้น หรือเราจะคิดบนฐานข้อมูลและความรู้ ผนวกกับจิณตนาการ ครับ ซึ่งจะนำไปสู่ความคิดสร้างสรรค์ ดังข้อคิดของ Eistein ที่ว่า ‘จินตนาการสำคัญกว่าความรู้’ ครับ
ที่เหลือคิดต่อนะครับ
สมาน อัศวภูมิ
8 กรกฎาคม 2565
