วิทยานิพนธ์ปริญญาเอก เรื่อง วาทกรรมกัญชากับความรอบรู้ด้านสุขภาพต่อนโยบายกัญชาทางการแพทย์ ของไทย ที่คุณนภินทร ศิริไทย เสนอต่อมหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์ มีเป้าหมาย “เพื่อสะท้อนให้เห็นถึงอุดมการณ์ อำนาจ ความครอบงำ ความเชื่อ ความรู้ที่แฝงอยู่ในตัวบทหรือ วาทกรรมกัญชา และการปฏิบัติการในสังคมของตัวบทหรือวาทกรรมกัญชาในบริบทไทย ที่มีต่อกัญชา ในปัจจุบัน” กระตุ้นให้ผมเขียนบันทึกนี้ เพื่อบอกว่า กัญชาเป็นเพียงตัวอย่าง ของการใช้วาทกรรมเป็นเครื่องมือปฏิบัติการทางสังคม ที่อาจมีทั้งผลประโยชน์ด้านบวกและด้านลบแฝงอยู่อย่างซับซ้อน
ชีวิตคนเราจึงต้องรู้เท่าทัน ความซับซ้อนรอบตัว เรื่องกัญชาเป็นเรื่องรู้เท่าทันด้านสุขภาวะ (health literacy) ว่าใช้กัญชามีกี่แบบ เพื่อเป้าประสงค์ใด มีข้อดีข้อเสียอย่างไร
ผมได้ความรู้เรื่องวาทกรรม (discourse) จากการอ่านวิทยานิพนธ์นี้ ว่าเป็นเรื่องของปฏิสัมพันธ์ระหว่างความรู้กับอำนาจ ที่ผมเถียง ผมเชื่อว่าวาทกรรมลึกและเชื่อมโยงกว่านั้น เกี่ยวข้องกับความเชื่อ วัฒนธรรมประเพณีที่ยึดถือต่อๆ กันมา และเกี่ยวข้องกับสมรรถนะของตัวมนุษย์หรือผู้คนในสังคมนั้นๆ เป็นเรื่องที่เกี่ยวข้องกับการศึกษาหรือการเรียนรู้ ที่จะต้องเอาใจใส่จัดให้แก่เด็กและเยาวชนลูกหลานของเรา
เด็กและเยาวชนต้องมีสมรรถนะในการรู้เท่าทันวาทกรรม (discourse literacy) เพื่อจะได้ไม่ถูกหลอกหรือถูกชักจูงง่าย
ผมไม่เชื่อแนวคิดที่ว่า มนุษย์เป็นเพียงร่างทรงของวาทกรรมที่ครอบงำเขาอยู่ ผมเชื่อว่าการศึกษาต้องสร้างให้มนุษย์เป็น ผู้สร้างและกำหนดวาทกรรม หรือเป็น agency เป็นผู้กระทำ ไม่ใช่ผู้ถูกกระทำ
อ่านวิทยานิพนธ์แล้ว ผมมองว่า อาจตีความวาทกรรมได้จากหลายมุมมอง ที่นำเสนอในวิทยานิพนธ์เป็นมุมมองด้านสังคมศาสตร์ แต่ผมคิดว่า ต้องใช้มุมมองด้านอื่นๆ ด้วย โดยเฉพาะด้านการศึกษา ในมุมด้านการศึกษา ต้องทำให้มนุษย์เป็นนายของวาทกรรม ไม่ใช่ทาส
เป็นนายของวาทกรรม เพื่อสร้างสรรค์ประโยชน์แก่เพื่อนมนุษย์ ไม่ใช่เพื่อหวังเอาประโยชน์จากผู้อื่น โดยไม่คำนึงว่าจะก่อโทษต่อชีวิตของเขาอย่างไรบ้าง
เมื่ออ่านวิทยานิพนธ์ไปถึงช่วงหนึ่ง ผมก็เถียงว่า การแปลคำว่า discourse ว่า “วาทกรรม” ทำให้เราเข้าใจแคบ ผมมองว่า discourse เป็นเรื่องของการสื่อสารโต้ตอบไปมา ใช้มากกว่า วาทะ คือใช้การสื่อสารผ่านสารพัดช่องทาง และเราจะเห็นว่าในปัจจุบันใช้ผ่าน โซเชี่ยล มีเดีย กันอย่างคึกคัก ต่อไปจะผ่านการกำกับด้วย AI – artificial intelligence, VR – virtual reality, AR – augmented reality เพิ่มขึ้นเรื่อยๆ
ที่จริง นี่คือการวิเคราะห์สภาพความเป็นจริงมิติหนึ่งในสังคม ที่เมื่อเกือบ ๗๐ ปีมาแล้ว พ่อของผมสอนผมว่า ลุง ก เป็นคนพูดเอาเปรียบคนอื่น คล้ายชอบเอาการตีความแนวที่ตนได้เปรียบคนอื่น เอามาพูด ซึ่งหากกล่าวด้วยภาษาวาทกรรม ก็กล่าวได้ว่า ลุง ก เป็นนักสร้างวาทกรรมเพื่อผลประโยชน์ของตนเอง
วิจารณ์ พานิช
๒๐ ก.พ. ๖๕
ขอแก้ไขว่า เอกสารที่กล่าวถึง ไม่ใช่วิทยานิพนธ์ แต่เป็นข้อเสนอโครงการเพื่อทำวิจัย สำหรับเสนอเป็นวิทยานิพนธ์ระดับปริญญาเอกวิจารณ์