หลักในการสังเกต เมื่อเราเข้าไปร่วมกิจกรรมในฐานะผู้สังเกตการณ์ เบื้องต้นคือ การทำตัวให้กลมกลืนกับบริบทนั้น ๆ ให้มากที่สุด ซึ่งเมื่อวาน (9 พ.ย.2548) ผมได้นำไปใช้ในการสังเกตการประชุมของชุมรมผู้สูงอายุ รพ.ปากพะยูน เป็นการสังเกตโดยไม่มีส่วนร่วม โดยมีองค์ประกอบที่จะต้องสังเกตมาให้ได้ คือ
1. สถานที่ หรือบริบท (Places or Setting) อันนี้มีความสำคัญ เช่นห้องประชุม สถาพอากาศ บรรยากาศ ลักษณะการจัดห้องประชุม การจัดที่นั่งของผู้เข้าร่วมประชุม ซึ่งเวลานำมาบรรยายต้องเห็นภาพได้โดยการอ่าน อาจจะมีการสเก็ตรูปคร่าว ๆ ไว้ก็ได้ ซึ่งผมมักจะใช้การวาดผังขึ้น และอธิบายด้วยข้อความ (สเก็ตรูปไม่งดงาม)
2. สิ่ง (ผู้) ที่อยู่ในเหตุการณ์ (Actors) ว่ามีใครบ้าง ตำแหน่งฐานะทางสังคม มีความเกี่ยวข้องสัมพันธ์กันอยู่อย่างไร กับกลุ่ม กับสมาชิกอื่น ๆ เช่นแขกรับเชิญ วิทยากร ประธานที่ประชุม เป็นต้น
3. เหตุการณ์ พฤติกรรม หรือกิจกรรมที่เกิดขึ้น ตามลำดับเงื่อนไขเวลา ใครแสดงออกมา และไปสัมพันธ์กับผู้แสดง (Actors) อื่น ๆ อย่างไร ปฏิกิริยา เป็นอย่างไรบ้าง ซึ่งเปรียบเสมือนการถ่ายเป็นวีดีโอเอาไว้ เก็บรายละเอียดให้มากที่สุด แต่อย่าตัดสินเสียก่อน กล่าวคือสังเกตได้อะไรก็เก็บเป็นวัตถุดิบเอาไว้ก่อน
4. ความเกี่ยวข้องสัมพันธ์ (Relation) ทั้ง 1-3 ข้อที่กล่าวข้างต้น โดยการพิจารณาเบื้องต้นในสนามที่ไปสังเกตนั้นเลย เช่น การแสดงออกอย่างนั้น เพราะที่นั่งอยู่ในตำแหน่งที่มองไปไม่เห็น หรือ อื่น ๆ ที่สังเกตได้ เป็นต้น
อยากรู้ว่าการตั้งสมมติฐานมีหลังการอย่างไร