กรมพระราชวังบวรสถานมงคล
กรมพระราชวังบวรสถานมงคล (วังหน้า) เป็นตำแหน่งที่พระมหากษัตริย์ทรงสถาปนาขึ้นสำหรับ
พระมหาอุปราชและมีฐานะเป็นองค์รัชทายาทผู้มีสิทธิ์ที่จะขึ้นครองราชสมบัติต่อไป
เดิมคือตำแหน่งพระมหาอุปราช ปรากฏเป็นครั้งแรกในรัชสมัยสมเด็จพระบรมไตรโลกนาถ
สมเด็จพระเพทราชาทรงจึงเปลี่ยนชื่อจากตำแหน่งพระมหาอุปราชเป็น
"กรมพระราชวังบวรสถานมงคล"
ภายหลังจากการเสด็จทิวงคตของกรมพระราชวังบวรวิไชยชาญ พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวโปรดให้เลิกธรรมเนียมตั้งพระมหาอุปราช แล้วทรงสถาปนาสมเด็จพระเจ้าลูกยาเธอ
เจ้าฟ้ามหาวชิรุณหิศ ขึ้นเป็นสมเด็จพระบรมโอรสาธิราชแทน
สมัยกรุงศรีอยุธยา
ในสมัยกรุงศรีอยุธยาตอนต้นยังไม่การการแต่งตั้งตำแหน่งพระมหาอุปราช เพียงแต่มีแต่งตั้งเจ้านายเพื่อไปครองเมืองต่าง ๆ เท่านั้น เช่น สมเด็จพระบรมราชาธิราชที่ 2 โปรดให้สมเด็จพระราเมศวรเจ้าพระราชโอรสไปครองเมืองพิษณุโลก
ในปี พ.ศ. 1981 เมื่อสมเด็จพระราเมศวรเจ้าเสวยราชสมบัติทรงพระนามว่าสมเด็จพระบรมไตรโลกนาถ จึงโปรดให้สถาปนาสมเด็จพระเชษฐาธิราชเจ้าที่เพิ่งลาผนวชเป็นพระมหาอุปราชเป็นครั้งแรกในปี พ.ศ. 2028 ตำแหน่งพระมหาอุปราชยิ่งเด่นชัดยิ่งขึ้นอีกในรัชสมัยสมเด็จพระมหาธรรมราชาธิราช
เมื่อสมเด็จพระนเรศวรมหาราชเสด็จไปครองเมืองพิษณุโลก สมเด็จพระมหาธรรมราชาทรงสร้าง "พระราชวังจันทรเกษม" ขึ้นที่หน้าพระราชวังหลวงเพื่อเป็นที่ประทับของสมเด็จพระนเรศวรเวลาเสด็จมายังกรุงศรีอยุธยา จึงเป็นที่มาของคำว่า "วังหน้า"
ต่อมา เมื่อสมเด็จพระนเรศวรขึ้นครองราชย์ โปรดเกล้า ฯ ให้สถาปนาสมเด็จพระเอกาทศรถ สมเด็จพระอนุชาธิราชเป็นที่พระมหาอุปราช รับพระราชโองการ มีพระเกียรติยศเสมอพระเจ้าแผ่นดิน
ในรัชสมัยสมเด็จพระเพทราชา ได้โปรดเกล้าฯ สถาปนาหลวงสรศักดิ์พระราชโอรสบุญธรรมเป็นพระมหาอุปราช ประทับ ณ วังหน้า พร้อมทั้งบัญญัติศัพท์นามสังกัดวังหน้าว่า "กรมพระราชวังบวรสถานมงคล"
นอกจากนี้ยังโปรดเกล้าฯ สถาปนานายจบคชประสิทธิ์ให้ดำรงพระยศเป็นวังหลัง พระราชทานวังหลังเป็นที่ประทับ พร้อมทั้งบัญญัติศัพท์นามวังหลังว่า "กรมพระราชวังบวรสถานพิมุข" เป็นครั้งแรก
สมัยกรุงธนบุรี
ในสมัยกรุงธนบุรีใช้แบบอย่างจากสมัยอยุธยา
สมัยกรุงรัตนโกสินทร์
ในสมัยกรุงรัตนโกสินทร์ใช้แบบอย่างจากสมัยอยุธยาโดยตลอด หลังจากการเสด็จทิวงคตของกรมพระราชวังบวรวิไชยชาญ พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวไม่ได้ทรงแต่งตั้งผู้ใดขึ้นดำรงตำแหน่งกรมพระราชวังบวรสถานมงคลอีก
จนกระทั่ง พ.ศ. 2429 จึงทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ สถาปนาสมเด็จพระเจ้าลูกยาเธอ
เจ้าฟ้ามหาวชิรุณหิศ ขึ้นเป็นสมเด็จพระบรมโอรสาธิราช เจ้าฟ้ามหาวชิรุณหิศ สยามมกุฎราชกุมาร
ซึ่งเป็นพระองค์แรกที่ทรงดำรงตำแหน่งสยามมกุฎราชกุมาร ทำให้ตำแหน่งกรมพระราชวังบวรสถานมงคลถูกยกเลิกตั้งแต่นั้นมา
พระบัณฑูร
พระบัณฑูร คือ คำสั่งของพระมหาอุปราช มาจากภาษาเขมร แปลว่า "สั่ง"
สำหรับคำสั่งของพระมหากษัตริย์นั้นใช้คำว่า "พระราชโองการ" ในการสถาปนาพระมหาอุปราชตั้งแต่อดีตนั้น มักเรียกว่า "วังหน้ารับพระบัณฑูร"
ส่วน "วังหน้ารับ (บวร) ราชโองการ" นั้น เป็นพระมหาอุปราชที่พระมหากษัตริย์ทรงสถาปนาขึ้นเป็น
พระเจ้าแผ่นดินพระองค์ที่ 2 เสมอกับพระองค์ มีเพียง 2 พระองค์ ได้แก่
สมเด็จพระเอกาทศรถ พระอนุชาของสมเด็จพระนเรศวรมหาราช
พระบาทสมเด็จพระปิ่นเกล้าเจ้าอยู่หัว พระอนุชาของพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว
กรมพระราชวังบวรสถานมงคล และ กรมพระราชวังบวรสถานพิมุข
กรุงศรีอยุธยา
วังหน้า
พระเอกสัตราชพระมหาอุปราช
• พระอาทิตยวงศ์
• มหาอุปราช (จัน)
• สมเด็จพระนเรศวร
• สมเด็จพระเอกาทศรถ
• เจ้าฟ้าสุทัศน์
• จมื่นศรีเสารักษ์
• สมเด็จพระศรีสุธรรมราชา
• สมเด็จพระนารายณ์มหาราช
• หลวงสรศักดิ์
• เจ้าฟ้าเพชร
• เจ้าฟ้าพร
• เจ้าฟ้าธรรมธิเบศฯ
• เจ้าฟ้าอุทุมพร
วังหลัง
นายจบคชประสิทธิ์
ที่ประทับ
พระราชวังจันทรเกษม (วังหน้า) • พระราชวังสวนหลวง (วังหลัง)
กรุงรัตนโกสินทร์
วังหน้า
สมเด็จพระบวรราชเจ้ามหาสุรสิงหนาท
• สมเด็จพระเจ้าลูกยาเธอ เจ้าฟ้ากรมหลวงอิศรสุนทร
• สมเด็จพระบวรราชเจ้ามหาเสนานุรักษ์
• สมเด็จพระบวรราชเจ้ามหาศักดิพลเสพ
• พระบาทสมเด็จพระปิ่นเกล้าเจ้าอยู่หัว
• กรมพระราชวังบวรวิไชยชาญ
วังหลัง
สมเด็จพระเจ้าหลานเธอ เจ้าฟ้ากรมพระอนุรักษ์เทเวศร์
ที่ประทับ
พระราชวังบวรสถานมงคล (วังหน้า) • พระราชวังบวรสถานพิมุข (วังหลัง)
