พระราชนิยมของรัชกาลที่ 3 ประการหนึ่งคือ การสร้างหรือปฏิสังขรณ์วัดวาอาราม ซึ่งพระองค์ได้ดำเนินการเองไว้หลายวัด และพระองค์ยังให้คำแนะนำแก่พระบรมวงศานุวงศ์และขุนนาง คหบดีทั้งหลายเลือกวัดร้างวัดโบราณที่ทรุดโทรมมาบูรณะใหม่แทนการสร้างขึ้นใหม่ เพื่อให้เป็นวัดประจำตระกูล จึงมีคำพูดติดปากว่า "คนแต่ก่อนสร้างวัดไว้ให้ลูกหลานวิ่งเล่น" เป็นที่รู้ติดปากในเวลานั้นว่า วิธีกราบบังคมทูลถวายรายงานเรื่องใดให้เป็นที่พอพระราชหฤทัย ต้องทำดังที่กวีผู้หนึ่งในสมัยนั้นพรรณนาว่า
"พูดเรื่องอื่นมิได้ชื่นเหมือนเรื่องวัด เวียนแต่ตรัสถามไถ่ให้ใฝ่ฝัน ถึงวัดนั้นวัดนี้เป็นนิรันดร์ ถึงเรื่องปั้นเขียนถากสลักกลึง"
วัดที่รัชกาลที่ 3 ทรงบูรณะปฏิสังขรณ์เอง ที่ยิ่งใหญ่ที่สุดคือวัดพระเชตุพนวิมลมังคลาราม(วัดโพธิ์) เช่น ทรงโปรดให้มีการรวมรวมสรรพวิทยาการสาขาวิชาต่างๆมาจารึกไว้ จนถือเป็นมหาวิทยาลัยแห่งแรกของไทย เป็นต้น นอกจากนั้นทรงปฏิสังขรณ์วัดต่างๆอีกหลายแห่ง เช่น วัดราชโอรส(วัดจอมทอง)สร้างด้วยศิลปะแบบจีน วัดยานนาวา(วัดคอกควาย) สร้างสำเภาจีนไว้ที่นี่ วัดราชนัดดา สร้างพระราชทานให้หลานคือพระองค์เจ้าโสมนัสฯ มีโลหะปราสาทสูงหลายชั้น วัดเทพธิดาราม สร้างให้พระเจ้าลูกเธอ กรมหมื่นอัปสรสุดาเทพ วัดเฉลิมพระเกียรติ(นนทบุรี) สร้างถวายพระราชชนนี(เรียม) สร้างภูเขาทองวัดสระเกศ บูรณะวัดราชสิทธาราม(วัดพลับ) บูรณะวัดอรุณราชวราราม(วัดแจ้ง) วัดมหาสุทธาวาส(วัดพระโต) วัดสุทัศน์เทพวราราม(วัดกลางกรุง) เป็นต้น
วัดที่พระบรมวงศานุวงศ์ ขุนนาง คหบดี เลือกวัดร้าง วัดที่ทรุดโทรมมาบูรณะใหม่ เช่น ชาววังร่วมบูรณะวัดสังข์กระจาย พระราชทานเจ้าจอมแว่น(พระสนมเอก ชาวลาว ของ ร.1) พระยามหาเทพรับบูรณะวัดดาวดึงษาราม(วัดเจ้าขรัวอิน) เจ้านายสายแผ่นดิน ร.1 บูรณะวัดดุสิตาราม(วัดเสาประโคน) ยายแฟง เจ้าสำนักโสเภณี สร้างวัดคณิกาผล(วัดใหม่ยายแฟง) พระยาพลเทพ(เอี่ยม) บูรณะวัดเวฬุราชิน(วัดใหม่ท้องคุ้ง) พระยาสุรเสนา(ขุนกลาง)บูรณะวัดจันทาราม(วัดบางยี่เรือกลาง) พระยา 3 คนคือ พระยาราชสุภาวดี(ขุนทอง) พระยาราชนิกุล(ทองคำ)และพระยาเทพวรชุน(ทองห่อ)ร่วมบูรณะวัดสามพระยา(วัดบางขุนพรหม) เจ้าจอมน้อยสุหรานากง(พระสนม) บูรณะวัดอัปสรสวรรค์(วัดจีนอู๋หรือวัดหมู) พระยาศรีสหเทพ(ทองเพ็ง) บูรณะวัดอินทาราม(วัดบางยี่เรือนอกหรือบางยี่เรือใต้) กรมสมเด็จพระศรีสุลาไลย พระบรมราชชนนี ทรงบูรณะวัดหนัง พระยาราชานุชิต(จ๋อง) บูรณะวัดนางชีโชติการาม คุณหญิงจันทร์ ภริยาเอกเจ้าพระยาพระคลัง(ดิศ)บูรณะวัดบุปผาราม(วัดดอกไม้) เจ้าสัวโต สร้างวัดกัลยาณมิตร เจ้าพระยาพระคลัง(ดิศ) สร้างวัดที่สวนกาแฟข้างจวนที่พักชื่อวัดประยูรวงศาวาส พระยาศรีพิพัฒน์(ทัต) ปฏิสังขรณ์วัดร้างชื่อวัดพระยาญาติการาม(วัดพระยาญาติ ภายหลังเปลี่ยนชื่อเป็นวัดพิชยญาติการามหรือวัดพิชัยญาติ) คู่กับวัดประยูรวงศาวาส ชาวบ้านเรียก"วัดพี่วัดน้อง" พระยาศรีพิพัฒน์(ทัต)ยังบูรณะวัดประดู่ฉิมพลี และคุณหญิงน้อยภริยาเอกของท่านสร้างวัดอนงคาราม(วัดน้อยขำแถม) เจ้าพระยาพระคลัง(ดิศ) สร้างวัดนวลนรดิศ(วัดมะกอกใน)ต่อเติมจากที่มารดา(นวล)เริ่มสร้าง เจ้ากลับนายโรงละครเก่าสร้างวัดนายโรง กรมขุนเดชอดิศร บูรณะวัดทองธรนมชาติ(วัดทองบน) พระยาโชฎึกราชเศรษฐี(ทองจีน) บูรณะวัดทองนพคุณ(วัดทองล่าง) เจ้าพระยาบดินทร์เดชา(สิงห์) สร้างวัดไชยชนะสงคราม(วัดปรินายกหรือวัดตึก) กรมพระราชวังบวรมหาศักดิพลเสพ สร้างวัดบวรนิเวศฯ(วัดใหม่บางลำพูหรือวัดบน) เป็นต้น
----------------------------
สรุปจากหนังสือ "ชีวิตของประเทศ เล่ม 2" ของวิษณุ เครืองาม
