การควบคุมศัตรูพืชโดยชีววิธี หรือ การควบคุมโดยชีววิธี เป็นกลยุทธ์หนึ่งของการควบคุมศัตรูพืช ซึ่งมีการนำมาใช้ควบคุมแมลงศัตรูพืช ไรศัตรูพืช สัตว์ศัตรูพืช และวัชพืชชนิดต่างๆ ที่มีความสำคัญทางการเกษตร การแพทย์และสาธารณสุข โดยไม่มีการใช้สารเคมีกำจัดศัตรูพืช ซึ่งสามารถนำมาใช้เป็นวิธีเดี่ยวๆ หรือ ใช้ร่วมกับวิธีอื่นๆ ก็ได้
คำจำกัดความหรือคำนิยาม ของการควบคุมศัตรูพืชโดยชีววิธี ซึ่งเป็นที่ยอมรับกันทั่วโลกจนถึงปัจจุบัน เป็นคำนิยามของ ศาสตราจารย์ พอล เดอบ๊าค แห่งมหาวิทยาลัยแคลิฟอร์เนีย ประเทศสหรัฐอเมริกาเมื่อปี พ.ศ. 2507 ที่กล่าวว่า “การควบคุมศัตรูพืชโดยชีววิธี” หมายถึง “การกระทำของตัวเบียน ตัวห้ำ หรือ เชื้อโรคต่างๆ ในการที่จะรักษาระดับความหนาแน่นของประชากรของชีวินทรีย์อีกชนิดหนึ่ง ให้อยู่ต่ำกว่าระดับโดยเฉลี่ย ที่อาจจะเกิดขึ้นได้ ถ้าไม่มีศัตรูธรรมชาติเหล่านั้น” ซึ่งถือว่าเป็นการควบคุมโดยชีววิธีที่เกิดขึ้นเองตามธรรมชาติ หรือการควบคุมตามธรรมชาติที่มนุษย์ไม่ได้เข้าไปเกี่ยวข้อง มี “ศัตรูธรรมชาติ” คือ ตัวเบียน ตัวห้ำ และ เชื้อโรค เป็นปัจจัยหลักในการควบคุม
แต่เมื่อมีปัจจัยในสภาพแวดล้อม ที่ทำให้การควบคุมตามธรรมชาติไม่ได้ผลเท่าที่ควร มนุษย์ต้องเข้าไปใช้ประโยชน์จากศัตรูธรรมชาติ และ โดยเช่นนั้น “การควบคุมศัตรูพืชโดยชีววิธี” จะหมายถึง “การศึกษา และ การใช้ประโยชน์ของตัวเบียน ตัวห้ำ และ เชื้อโรคต่างๆ สำหรับการควบคุมความหนาแน่นของประชากรของศัตรูพืช” ซึ่งใช้เป็นคำนิยามที่นำมาใช้กันในการดำเนินงานทั่วโลก รวมทั้งในประเทศไทยด้วยมาตั้งแต่ปี พ.ศ. 2518 (บรรพต, 2525) ทั้งนี้รูปแบบและขอบเขตของการควบคุมศัตรูพืชโดยชีววิธีแบบต่างๆ คือ
- 1) การควบคุมโดยชีววิธีแบบคลาสสิก เมื่อมีการนำศัตรูธรรมชาติจากท้องถิ่นเดิมของศัตรูพืชต่างถิ่น ที่เข้าไประบาดในท้องที่อื่น เข้ามาใช้ควบคุมศัตรูพืชชนิดนั้น
- 2) การควบคุมโดยชีววิธีแบบ เพิ่มขยาย เมื่อมีการนำศัตรูธรรมชาติที่มีประสิทธิภาพดีอยู่แล้วของศัตรูพืชในท้องถิ่น นั้น มาเพาะเลี้ยงและเพิ่มขยายปริมาณในห้องปฏิบัติการ แล้วนำไปปลดปล่อยในภาคสนาม เพื่อควบคุมศัตรูพืชในท้องถิ่น เพื่อให้ศัตรูธรรมชาติ ที่เราปลดปล่อยออกไปนั้น สามารถเข้าทำลายและควบคุมศัตรูพืชในเป้าหมาย คล้ายกับเป็นการใช้ “สารกำจัดศัตรูพืชที่มีชีวิตหรือ “สารกำจัดศัตรูพืชชีวภาพ” และ
- 3) การควบคุมโดยชีววิธีแบบอนุรักษ์ เมื่อมีการปรับปรุงระบบนิเวศ โดยการใช้มาตรการต่างๆ ที่เหมาะสม ควบคุม และจัดการสภาพแวดล้อมของพื้นที่เพาะปลูก ให้เหมาะสมในการดำรงชีวิตอยู่ การเพิ่มขยายปริมาณประสิทธิภาพ และการแพร่กระจายตัวเองของศัตรูธรรมชาติ
ตัวกระทำการควบคุมโดยชีววิธี
ตัวกระทำการควบคุมโดยชีววิธี ที่มีการนำมาใช้ประโยชน์ในการการควบคุมศัตรูพืชโดยชีววิธีแบบต่างๆ ประกอบด้วย
1) ตัวเบียน ส่วนใหญ่เป็นแมลงที่มีขนาดเล็กมาก ลงทำลายแมลงศัตรูพืช เป็นแตนเบียนใข่ แตนเบียนตัวหนอน หรือ แตนเบียนดักแด้ ส่วนใหญ่เป็นแมลงในกลุ่มเดียวกันกับมด ผึ้ง แตน ต่อ หรือ เป็นแมลงวันเบียน เช่น แมลงวันก้นขน แมลงตัวเบียนมีความจำเพาะเจาะจงต่อตัวอาศัย ค่อนข้างสูง จะลงทำลายตัวอาศัยเพียงตัวเดียวเท่านั้น เพื่อที่จะเจริญเติบโตจนครบวงจรชีวิต
2) ตัวห้ำ แมลงตัวห้ำส่วนใหญ่จะเป็นมวนและด้วงชนิดต่างๆ เช่น มวนตัวห้ำ และ ด้วงเต่าตัวห้ำเกือบทุกชนิด และแมลงช้างปีกไส แมลงตัวห้ำมีความเฉพาะเจาะจงน้อย จะกินเหยื่อหลายชนิดมากกว่าตัวเบียน และ จะต้องกินเหยื่อมากกว่าหนึ่งตัว เพื่อที่จะเจริญเติบโตจนครบวงจรชีวิต
3) เชื้อโรค จุลินทรีย์ชนิดต่างๆ เช่น แบคทีเรีย เชื้อรา ไวรัส ไส้เดือนฝอย หรือ โปรโตซัว ที่สามารถก่อโรคทำลายแมลงได้ เราเรียกรวมๆ กัน ว่าเป็นเชื้อโรคแมลง สายพันธุ์ของจุลินทรีย์เหล่านี้หลายชนิด สามารถแยกเชื้อออกมาผลิตเป็นการค้า และมีจำหน่ายในท้องตลาด ที่เรียกกันว่า “ยาเชื้อ” ที่สามารถนำมาใช้เช่นเดียวกับการใช้สารเคมีกำจัดศัตรูพืชได้
ตัวอย่างของความสำเร็จของการควบคุมศัตรูพืชโดยชีววิธี
การควบคุมศัตรูพืชโดยชีววิธีแบบดั้งเดิม ถือได้ว่าเป็นกลยุทธ์พื้นฐานหลักในระบบการบริหารจัดการศัตรูพืชแบบบูรณภาพ โดยเฉพาะอย่างยิ่งการควบคุมโดยชีววิธีตามธรรมชาติ และ การควบคุมโดยชีววิธีแบบประยุกต์ ซึ่งจะสอดคล้องกับวิถีของการดำเนินงานตามบริบทของการเกษตรอินทรีย์ และ โดยทั่วไป การควบคุมศัตรูพืชโดยชีววิธี มักจะอยู่ในรูปแบบของวิธีการควบคุมแบบวิธีเดี่ยว สามารถได้รับความสำเร็จในหลายระดับ เช่น “สำเร็จเป็นบางส่วน” หรือ “สำเร็จอย่างเป็นแก่นสาร” และ “สำเร็จอย่างสมบูรณ์”
การควบคุมศัตรูพืชโดยชีววิธีแบบคลาสสิกที่เป็นที่รู้จักกันดี และเกิดขึ้นมานานกว่า 100 ปีมาแล้ว คือ การนำศัตรูธรรมชาติจากถิ่นเดิมของแมลงศัตรูพืช เข้าไปใช้ในการควบคุมแมลงศัตรูพืชที่เป็นชนิดพันธุ์ต่างถิ่นที่รุกรานที่เข้าไประบาดในพื้นที่ ตัวอย่างของความสำเร็จของการดำเนินงาน คือ
- 1) การควบคุมเพลี้ยหอยส้ม ในแคลิฟอร์เนีย ประเทศสหรัฐอเมริกา เมื่อช่วงปี พ.ศ. 2431-2432 โดยการนำด้วงเต่าตัวห้ำตัวห้ำ จากออสเตรเลียและนิวซีแลนด์เข้าไปใช้ และ การควบคุมสำเร็จอย่างสมบูรณ์
- 2) การควบคุมผีเสื้อหนอนม้วนใบกล้วย ในฮาวาย เกาะกวม และ ประเทศปาปัวนิวกินี เมื่อช่วงปี พ.ศ. 2517-2520 โดยการนำแตนเบียนตัวหนอน จากประเทศไทยเข้าไปใช้ และ การควบคุมสำเร็จอย่างสมบูรณ์
- 3) การควบคุมเพลี้ยไก่ฟ้ากระถิน ในประเทศไทย ในช่วงปี พ.ศ. 2532-2535 โดยการนำด้วงเต่าตัวห้ำ และ แตนเบียนตัวอ่อน จากเม็กซิโก และ ตรินิแดดและโตบาโก ผ่านฮาวาย เข้ามาใช้ และ การควบคุมสำเร็จอย่างสมบูรณ์
อนึ่ง การควบคุมศัตรูพืชโดยชีววิธีแบบคลาสสิก ได้มีการนำมาใช้ในการควบคุมวัชพืชต่างถิ่นใน
ประเทศไทยอย่างกว้างขวางหลายโครงการ เช่น 1) การนำด้วงหมัด จากอเมริกาใต้ผ่านออสเตรเลีย มาควบคุมผักเป็ด ตั้งแต่ปี พ.ศ. 2520 ที่การควบคุมสำเร็จอย่างสมบูรณ์ 2) การนำด้วงงวงผักตบชวา สองชนิด จากอาร์เจนตินา เข้ามาควบคุมผักตบชวา ตั้งแต่ปี พ.ศ. 2524 ได้รับผลในการควบคุมเป็นบางส่วน และ 3) การนำด้วงเจาะเมล็ดสองชนิด จากเม็กซิโก เข้ามาควบคุมไมยราบยักษ์ ตั้งแต่ปี พ.ศ. 2527 ได้รับความสำเร็จอย่างเป็นแก่นสารเป็นต้น
ส่วนการควบคุมศัตรูพืชโดยชีววิธีแบบเพิ่มขยายซึ่งเป็นการนำศัตรูธรรมชาติที่มีอยู่แล้วในท้องถิ่น
มาเพาะเลี้ยง เพิ่มขยายปริมาณ แล้วนำไปปลดปล่อยในพื้นที่ เพื่อการควบคุมแมลงศัตรูพืชในเป้าหมายนั้น ซึ่งจะเป็นการปลดปล่อยแบบการเพาะเชื้อ หรือ แบบท่วมท้น จะขึ้นอยู่กับความยากง่ายของการเพาะเลี้ยง และปริมาณของศัตรูธรรมชาติที่จะเพาะเลี้ยงได้ ในต่างประเทศมีการเพาะเลี้ยงศัตรูธรรมชาติต่างๆ เช่น แตนเบียนไข่ และ ด้วงเต่าตัวห้ำ จำหน่ายเป็นการค้าด้วย ตัวอย่างของการควบคุมโดยชีววิธีแบบเพิ่มขยายในประเทศไทยคือ
- 1) การใช้มวนตัวห้ำ ในการควบคุมแมลงศัตรูพืช ทั้งในระยะตัวหนอน ระยะตัวอ่อน และระยะตัวเต็มวัย ของแมลงศัตรูพืชหลายชนิด และ ได้ผลในการควบคุมเป็นบางส่วน
- 2) การใช้ด้วงเต่าตัวห้ำ ควบคุมเพลี้ยแป้งมะละกอ ซึ่งเป็นแมลงที่เป็นชนิดพันธุ์ต่างถิ่น ในช่วงปี พ.ศ. 2554 ในประเทศไทย และ ได้ผลในการควบคุมเป็นบางส่วน
การควบคุมศัตรูพืชโดยชีววิธีแบบต่างๆ ที่ได้กล่าวมานี้ ถือได้ว่าเป็นเป็นองค์ความรู้ ที่เป็นทั้งศาสตร์และศิลป์ ของการควบคุมศัตรูพืชโดยชีววิธี และ เป็นวิธีการหลักที่ผู้ทำการศึกษา วิจัย เผยแพร่และถ่ายทอดเทคโนโลยี และ ผู้ปฏิบัติงานด้านการควบคุมศัตรูพืชโดยชีววิธี พึงตระหนักว่าจำเป็นที่จะต้องรู้จัก และมีความเข้าใจในการดำเนินงาน เป็นอย่างดีพอสมควร
แหล่งข้อมูล : อ.ดร.ศมาพร แสงยศ ห้องปฏิบัติการการควบคุมศัตรูพืชโดยชีววิธี หลักสูตรอารักขาพืช คณะผลิตกรรมการเกษตร มหาวิทยาลัยแม่โจ้ เชียงใหม่
